Кіріспе

1939 жылғы АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельтке хат. Эйнштейн-Сзилард хаты – Лео Сзилард жазған және 2 тамыз 1939 жылы Альберт Эйнштейн қол қойған хат. Бұл хат АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельтке жіберілді. Сзилард венгр физиктері Эдвард Теллер және Эуген Вигнермен ақылдасып жазған хатында Германия атом бомбасын жасауы мүмкін екендігі ескертілді және АҚШ өз ядролық бағдарламасын бастауы қажеттігі ұсынылды. Бұл Рузвельттің Манхэттен жобасын бастауына, алғашқы атом бомбаларын жасауға және Хиросима мен Нагасаки қалаларында осы бомбаларды қолдануға әкеп соқты.

Шығу тегі

Отто Хан мен Фриц Страссманн 1939 жылдың 6 қаңтарында «Die Naturwissenschaften» журналында уранның ядролық бөлінуін ашқанын хабарлады, ал Лиза Майтнер оны 11 ақпандағы 1939 жылғы «Nature» журналында ядролық бөліну деп анықтады. Бұл физиктер арасында қызу қызығушылық тудырды. Даниялық физик Нильс Бор бұл жаңалықты АҚШ-қа жеткізді, ал АҚШ-та 1939 жылдың 26 қаңтарында Энрико Фермимен теориялық физика бойынша бесінші Вашингтон конференциясы ашылды. Нәтижелерді тәжірибелік физиктер, әсіресе Ферми мен Колумбия университетінің Джон Р. Дуннинг, тез растады. Венгриялық физик Лео Силард ауыр атомдардың нейтрондық бөлінуін электр энергиясын өндіру немесе атом бомбаларын жасау үшін мол энергия беретін ядролық тізбекті реакция жасау үшін пайдалануға болатынын түсінді. Ол мұндай идеяны алғаш рет 1933 жылы Лондонда тұрғанда, Эрнест Резерфордтың литийді бөлу үшін протондарды қолдану арқылы оның командасының 1932 жылғы экспериментінен энергия алу туралы сынды пікірлерін оқығаннан кейін әзірлеген және патенттеген. Алайда, Силард нейтронға бай жеңіл атомдармен нейтронды тізбекті реакция жасай алмады. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер нейтронды тізбекті реакция кезінде пайда болатын екіншілік нейтрондардың саны біреуден көп болса, онда әрбір мұндай реакция бірнеше қосымша реакцияларды тудыра алады, бұл реакциялардың экспоненциалды түрде өсетін санын тудырады. Силард Фермимен бірге Джордж Б. Пеграм басқарған Колумбия университетінде табиғи ураннан ядролық реактор жасау үшін жұмыс істеді. Фермидің пікірінше, бөлінуді табиғи уранның бір пайызынан аз құрайтын уран-235, әлде одан көп таралған уран-238 изотопы жасады ма, деген келіспеушілік болды. Ферми мен Силард бірқатар тәжірибелер жүргізіп, егер олар қолайлы нейтрондық тежегіш таба алса, табиғи уранда тізбекті реакция мүмкін деген қорытындыға келді. Олар судағы сутегінің атомдары нейтрондарды баяулататынын, бірақ оларды сіңіріп алуға бейім екенін анықтады. Содан кейін Силард көміртекті тежегіш ретінде қолдануды ұсынды. Одан кейін реактор жасау үшін көміртек пен уранның көп мөлшері қажет болды. Силард материалдарды алса, табысқа жететініне сенімді болды. Силард неміс ғалымдары да осы тәжірибені жасауға тырысуы мүмкін деп алаңдады. Неміс ядролық физигі Зигфрид Флюгге 1939 жылы ядролық энергияны пайдалану туралы екі маңызды мақала жариялады. Бұл мүмкіндікті венгр физигі Эуген Вигнермен талқылағаннан кейін, олар бельгиялықтарды ескерту керек деп шешті, өйткені Бельгия Конгосы уран кенінің ең жақсы көзі болды. Вигнер Бельгия патшалық отбасын білгендіктен, Альберт Эйнштейн мұны жасауға лайықты адам болуы мүмкін деп ұсынды. Силард Эйнштейнді жақсы білді; 1926-1930 жылдар аралығында ол Эйнштейнмен бірге Эйнштейн тоңазытқышын жасау үшін жұмыс істеген.