Кіріспе
Фрэнк Су (8 наурыз 1914 – 25 қаңтар 1991) – ағылшын футболшысы және менеджері, қытай және ағылшын тегі бар. Ол ағылшын футбол лигасының ойындарына қатысқан қытай текті алғашқы футболшы, сондай-ақ ресми емес соғыс кезеңінде Англия құрамасынан өнер көрсеткен этникалық азшылық өкілінен шыққан алғашқы ойыншы болды. Карьерасын сол қанаттан бастаған, бірақ кейін жартылай қорғаныс шебінде бекінді. Шапшаң және зиялы ойыншы, керемет пас беруге қабілетті еді. Ливерпульде өскен, 1933 жылғы қаңтарда 400 фунт стерлингке «Prescot Cables» командасына қосылғанға дейін карьерасын бастады. 1933 жылғы қарашада негізгі құрамға дебют жасады және 1935–1936 маусымында негізгі құрамдағы ойыншы ретінде танылды. Екінші дүниежүзілік соғыс оның ең жақсы жылдарын ұзаққа соқты, ол тек Корольдік әуе күштерінде қызмет етуге және соғыс кезеңіндегі ойындарда «Сток» және Англия құрамасы үшін ойнауға, сондай-ақ көптеген клубтарға шақырылған ойыншы ретінде қатысуға мүмкіндік алды. 1945 жылғы қыркүйекте 4600 фунт стерлингке «Лестер Сити» клубына сатылды, 10 айдан кейін 5000 фунт стерлингке «Лутон Таун» клубына ауысты. 1948 жылғы мамырда «Southern League» лигасының «Chelmsford City» клубына қосылды және екі маусымнан кейін футболшы карьерасын аяқтады. Қатал талапкер болған ол, 1950-1960 жылдары еуропалық клубтарда жаттықтырушылық қызмет атқарды. 1949 жылы фин клубы «Helsingin Palloseura» клубының жаттықтырушысы болды, ал 1951 жылғы сәуірде итальяндық «Serie A» лигасының «Padova» клубының бапкері болып тағайындалды, бірақ 11 айдан кейін әйелінің қайтысынан кейін клубтан кетті. Содан кейін 1952 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Норвегия құрамасын жаттықтырды, содан кейін 1952–1953 жылдары «Eskilstuna» клубын Швецияның 3-ші дивизионының «Östra» тобынан жоғары деңгейге көтерді. «Djurgården» клубына 1954–1955 маусымда «Allsvenskan» титулын жеңіп беруге дейін қысқа мерзімге «Örebro» клубын басқарды. Содан кейін төменгі лигаға оралды, «Oddevold» клубымен 1955–1956 жылдары «Division 3 Nordvästra Götaland» тобынан жоғары көтерілді. 1958 жылы Англияға оралғанға дейін «AIK» клубында жаттықтырушы болды. 1959 жылғы маусымда «Scunthorpe United» клубын басқарды, оларды «Second Division» екінші дивизионында 15-орынға жеткізді, бірақ 1960 жылғы мамырда отставкаға кетті. Содан кейін жұмыс табуда қиындыққа тап болды, қысқа мерзімге «Frigg» (Норвегия), «IFK Stockholm» (Швеция), «Fredrikstad» (Норвегия) және «Akademisk Boldklub» (Дания) клубтарында жауапты қызметтер атқарды.
Frank Soo (8 March 1914 – 25 January 1991) was an English professional football player and manager of mixed Chinese and English parentage. He was the first player of Chinese origin to play in the English Football League, and the first player of an ethnic minority background to represent England, though in unofficial wartime matches. He initially began his career at inside left, though later became more established at half back. A quick and intelligent player, he was an excellent passer of the ball. He grew up in Liverpool and began his playing career with Prescot Cables, before he joined Stoke City for a £400 fee in January 1933. He made his first team debut in November 1933, and became established in the first team by the 1935–36 season. He lost most of his best playing years to World War II, leaving him only able to serve in the Royal Air Force and play for Stoke and England in unofficial wartime games, as well as guest for numerous other clubs. He was sold on to Leicester City for a fee of £4,600 in September 1945, and then moved on to Luton Town 10 months later for £5,000. He joined Chelmsford City of the Southern League in May 1948, and retired as a player after two seasons. A stern task master, he began to coach for European clubs in the 1950s and early 1960s. He briefly coached Finnish club Helsingin Palloseura in 1949, before taking charge at Isthmian League side St Albans City for the 1950–51 season. He was appointed manager of Italian Serie A club Padova in April 1951, but left the club 11 months later following the sudden death of his wife. He then coached Norway at the 1952 Summer Olympics, then led Eskilstuna to promotion out of the Swedish Division 3 Östra in 1952–53. He briefly managed Örebro, before he coached Djurgården to the Allsvenskan title in 1954–55. He then returned to lower league football with Oddevold, securing promotion out of Division 3 Nordvästra Götaland in 1955–56. He coached at AIK in 1958, before returning to England to manage Scunthorpe United in June 1959. He took Scunthorpe to 15th in the Second Division in the 1959–60 season, before he resigned in May 1960. From there he struggled to find work, spending short periods in charge at Frigg (Norway), IFK Stockholm (Sweden), Fredrikstad (Norway), and Akademisk Boldklub (Denmark).
Жеке өмір
Фрэнк Су 1914 жылғы 8 наурызда Дербиширдегі Бакстонда дүниеге келді және Ливерпульде өсті. Оның әкесі – Ливерпульде тұратын қытай теңізшісі, Кун Су (; сондай-ақ Ах Кун Су), анасы – ағылшын Беатрис Уиттэм. Олар 1908 жылы Манчестердегі Чорлтон қаласында үйленген. Жұбайлар 1920 жылы Ливерпульдің Батыс Дерби ауданына көшу алдында, сол кезде Англияға қоныс аударған қытайлардың көптегені істегендей, кір жуатын шағын кәсіп ашу үшін Фэрфилд ауылына көшіп келген. Оның Норман деген ағасы және Филис, Рональд, Джек, Гарольд және Кеннет деген бірнеше кіші туыстары болды. Оның ағасы Рональд 1944 жылғы 14 қаңтарда No. 166 эскадрильясында қызмет етіп жүргенде қаза тапты. Су 1938 жылғы 12 маусымда Сток-он-Трентте шаштараздық салонының иесі Берил Фреда Лантқа үйленді, және жұбайлар бал айына Борнмутқа саяхаттады. Олар 1951 жылы ажырасып, Фреда 1952 жылғы 10 наурызда барбитураттарға шарықтап қайтыс болды. Оның өлімі қасақана болған ба, жоқ әлде жазабас оқиға ма, белгісіз.
Сток қаласы
Су Норвуд, Вест Дерби және Вест Дерби Бойз Клубында ойнады. «Эвертон» мен «Ливерпуль» оны байқап, іздегенімен, ешқайсысына қол қоймады. Ол 1932 жылдың соңында «Чешир лигасы» клубы «Прескот Кэблс» сапында кеңсе кызметкері болып жұмыс істегенде кәсіби карьерасын бастады. 1933 жылдың 25 қаңтарында клуб скауттарының назарына ілігіп, 400 фунт стерлингке «Сток Сити» клубымен келісімшарт жасасты. «Арсеналға» қарсы «Хайбериде» өткен ойында үшінші рет алаңға шықты, бірақ кейін алты матчқа қатыстырылмады. 1934 жылдың 3 қаңтарында ФА Кубогының үшінші турында «Сток» «Брэдфорд Парк Авеню» командасын 3:0 есебімен жеңген кезде, кәсіби футболдағы алғашқы голын соқты. 24 күннен кейін келесі раундта «Сток» «Блэкпулді» да осылайша 3:0 есебімен жеңді. Су 1934-1935 маусымында негізінен «Резервтер» құрамында ойнады, себебі Гарри Дэвис, Джо Джонсон, Бобби Лиддл, Стэнли Мэтьюс және Томми Селлдің шабуыл шебі өте тиімді болды, клубтың 71 лигалық голының 60-ын соғып, оныншы орынға қол жеткізді. 1935-1936 маусымы алдындағы жаттығуда аяғы сынды, бірақ 18 қыркүйекте «Анфилдте» «Ливерпульге» 2:0 есебімен ұтылып, тез сауығып қайта ойнады. Жаңа бас жаттықтырушы Боб МакГрори оны қартайған ветеран Гарри Селларстың орнына сол жақ жартылай қорғаушы ретінде пайдаланды, ол команданың тұрақты ойыншысына айналды. Артур Тернер мен Артур Тутинмен бірге ойнаған Су клубтың үздік жартылай қорғаушыларының біріне айналды. Су 31 ойында қатысып, команда оныншы орынды иеленді. 1937-1938 маусымында 45 ойында төрт гол соқты, қараша айында Фредди Стил мен Джеймс Уэстленд жарақат алғандықтан екі рет орталық шабуылшы ретінде ойнады. 1938 жылдың қазан айында «Сток» Су үшін «Брентфорд» клубының 5000 фунт стерлингтік ұсынысын қабылдамады. «Сток» 1938-1939 маусымын нашар бастағаннан кейін жетінші орынға көтерілді, Су 44 ойында үш гол соқты, кейде басқа ойыншылардың жарақаттарына байланысты өз позициясынан тыс ойнауға мәжбүр болды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғандықтан Англия құрамасына шақырылу мүмкіндігінен айырылды, бұл «Сток Ситидің» 1939 жылғы Германия мен Польшаға жоспарланған жазғы турын да тоқтатуға себеп болды, содан кейін Футбол лигасы 1939-40 маусымын үш ойыннан кейін тоқтатуға мәжбүр болды. Лига тоқтатылғанға дейін Судың Тернермен және Тутинмен ортаңғы алаңдағы серіктестігі – Матьюс пен Стилдің шабуылдауы – «Стокты» сол маусымдағы лига титулына үміткерлердің біріне айналдырды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Су бастапқыда Сток-он-Тренттегі Michelin шина компаниясының инженерлік бөлімінде жұмысқа орналасып, соғыс кезінде Сток-Сити үшін ойын ойнау мүмкіндігіне ие болды. Соғыс жылдары ол толық қорғаушы, оң жартылай қорғаушы, сол жартылай қорғаушы және сол қанаттың шабуылшысы ретінде ойнады, командаластарының әскери қызметі немесе жұмыстық міндеттемелеріне байланысты ойынға қатыса алмаған жағдайында оларды алмастырып тұрды. Ол Ұлттық құрама үшін ойнаған алғашқы ақ емес ойыншы (әрине, бұл тек жартылай ресми матчтарда болды) және бүгінгі күнге дейін Шығыс Азиядан шыққан жалғыз ойыншы. Ол сонымен қатар ресми түрде "Англия" деп аталмаған бірнеше Футбол қауымдастығының (FA) өкілдік құрамаларында да ойнады. Дегенмен, ол көбінесе Сток-Сити үшін өнер көрсетіп, 1939-40 маусымында 28 ойында үш гол соқты. 1940-41 маусымында 18 матчта төрт голдың авторы атанды. Уақыт өте келе ол Стоктан алыстап, клуб үшін ойнау мүмкіндігі шектелді. 1941-42 маусымында 12 ойында үш гол, ал 1942-43 маусымында 13 матчта төрт гол соқты. Кейіннен ол капитандықтан шеттетілді. 1943-44 маусымында Сток үшін бар болғаны екі ойын ойнады, ал 1944-45 маусымында сегіз ойында үш гол соқты. 1945 жылдың сәуірінде Су, өзінің және МакГроридің арасындағы шиеленіс күшейгеннен кейін трансфер сұрауымен жүз келді, себебі ол жиі ойынға қосылмады және МакГрори оны қалаған позициясында ойнатпады. МакГроридің жұлдыз ойыншы Стэнли Мэттьюспен де ұқсас шиеленісті қарым-қатынасы болған еді.
Лестер Сити
1945 жылдың 27 қыркүйегінде Су 4600 фунт стерлингке «Лестер Сити» клубына сатылды, бұрын «Сток» клубына оны шақырған менеджер Том Мэзермен қайтадан бірге жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Екі аптадан соң ол «Түлкілер» клубының жаңа капитаны болып тағайындалды. Дегенмен, «Лестер» 1945–46 маусымында күреске тап болды және ол «Филберт-стрит» стадионындағы үздік ойыншылардың бірі болғанына қарамастан, қаңтар айында сатуға қойылды. 1946 жылдың 26 сәуірінде ол Әскери-әуе күштерінен (RAF) босатылды.
Лутон қаласы
Су 1946 жылғы шілдеде 5000 фунт стерлингке «Льютон Таун» клубына қосылды. Бірақ, лига көшбасшысы «Ньюкасл Юнайтед» клубына үш гол есесін бергеннен кейін, менеджер Джордж Мартин Су есінде қалған «ең ерекше жігерлендіру сөзін» айтты және команда 4:3 есебімен жеңіске жетті. «Льютон» маусымды Екінші дивизионда 13-орында аяқтады, ал Су лигада 38 және ФА кубогында 4 ойынға қатысты. Одан кейін ол 1947-1948 маусымында 36 ойында бес гол соқты, бірақ жаңа менеджер Далли Дункан «Льютонды» 13-орыннан жоғары көтере алмады және жазда Суға «Кенилворт Роудтан» кетуге рұқсат берді.
Челмсфорд қаласы
1948 жылғы 28 мамырда Су «атап айтарлық трансфер ақысымен» Лутоннан Челмсфорд Ситиге қосылды. Ол клуб капитаны және жаттықтырушы болып тағайындалды және Артур Роудың «Кларетс» командасына 1948–49 жылдары Оңтүстік лигасында екінші орынға ие болуға көмектесті, бірақ клубпен келісімге келе алмағандықтан жазда трансфер тізіміне енгізілді. Ол жаз бойы фин клубы Хельсингін Паллосейраның жаттықтырушысы болды. Роу «Тоттенхэм Хотспур» клубын басқаруға кетті, ал Су Челмсфордтың бас жаттықтырушысы лауазымына үміттенеді, бірақ Джек Тресадерн жеңіске жетті. 1949 жылғы қарашада ол әйелінің отбасы үйіне, Сток-он-Трентке жақын клуб табу үшін трансфер сұранысын берді, себебі оның әкесі қайтыс болғаннан кейін, сондай-ақ ол, Тресадерн және клуб директорлар кеңесі арасындағы шиеленіс күшейді. Киддерминстер Харриерс Челмсфордқа оның қызметі үшін 1000 фунт стерлинг ұсынды, бірақ Су клубқа қосылудан бас тартты. Дау жалғасып жатқан кезде ол Челмсфорд резервтік командасы үшін ойнауға мәжбүр болды, бірақ клуб жанкүйелерінің наразылығынан кейін қаңтарда негізгі құрамға қайта оралды. Сити 1949–50 маусымының соңында төртінші орынды иеленді, ал Су клубтың тізімінде сақталғанымен, ол 1950 жылғы 30 мамырда Сент-Олбанс Сити клубының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды және ойыншылық карьерасын аяқтады.
Ойын стилі
Су шапшаң және зиялы болды, сонымен қатар дәл пас беру қабілетімен ерекшеленді. Стан Мортенсен өзінің "Футбол – менің ойыным" атты автобиографиясында Судың ол ойнаған ең жақсы қанат жартысының бірі (Джордж Фарроу, Билли Райт және Гарри Селларспен бірге) екенін және "қимылдарында ұқыпсыздыққа қабілетсіз болғандай көрінетінін" жазды. Арсеналдың Алекс Джеймс оны "өз заманы үшін прогрессивті" деп сипаттады. Баспасөз "Патавини" ойыншыларын жалқаулықпен айыптаған, ал Судың қатал тәртіпті ұстануы жақсы шешім ретінде қарастырылды. 1950-51 маусымының соңғы турында Падова Наполиді 2:0 есебімен жеңіп, Серия А-дан төменгі лигаға түсіп қалмады, ал 19-орын алған Ромадан бір ұпайға ғана жоғары тұрды. Дегенмен, команда 1951-52 маусымының екінші жартысында күреске түсті, ал Су 13 наурызда әйелі қайтыс болғаннан кейін Англияға оралу үшін клубты тастады. Гастон Прендато Падовада оның ізбасары болып тағайындалды, бірақ маусым соңына дейін клубты құлдырау аймағынан шығара алмады. Ол тек бір матчты өткізді, себебі Норвегия турнирдің бірінші турында көршілері және алтын жүлдегерлері Швециядан 4:1 есебімен жеңілді. Ескілстунаға оралғанда ол баспасөзге "ұзын, кеңінен берілетін" жаңа ойын стилін енгізуді жоспарлап отырғанын айтты. Ол сондай-ақ ойыншыларға алкогольге толық тыйым салды, бұл БАҚ-тың кейбір өкілдері тарапынан тоталитарлық және қажетсіз деп сынға алынды. 1952-53 маусымында 3-дивизиондағы Остра аймағында үшінші орын алды, бірақ лига жүйесінің қайта ұйымдастырылуына байланысты 2-дивизионға көтерілді. Су 1953 жылы 2-дивизионға түскен Svealand клубының бас жаттықтырыушысы болып тағайындалды, бірақ жаттығулардың қатаңдығына байланысты жаңа киім бөлмесіндегі кейбір ойыншылар арасында танымал болмады. Ол танымалдылығы төмен болса да, 1953-54 маусымының соңында клубты екінші орынға жеткізе алды. Су 1956 жылдың 21 ақпанында 3-дивизиондағы Нордвастра Гёталанд клубының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды. Алайда, команда 1956-57 маусымында 2-дивизионның Весстра-Гёталанд аймағында күресті, ал Су 1957 жылдың ақпан айында клубтан кетті. Оның ізбасары Свен Ове Свенссон клубты сегізінші орынға жеткізді. "Гнагет" 1957-58 маусымында тоғызыншы орынды иеленді, ал Су мен ойыншылар арасындағы қарым-қатынас қиын болды. Ол қорғаушы Деннис Джон, қанатты Мартин Бейкс және орталық шабуылшы Барри Томаспен келісімшарт жасады. Томас 26 гол соқты, нәтижесінде "Темір" 1959-60 маусымының соңында 15-орынды иеленді. 1960 жылдың ақпанында Ипсвич Таунның бас жаттықтырушысы Альф Рамси Сканторпты "елдегі ең жақсы жақсарған клубтардың бірі" деп сипаттады. Алайда Су 1960 жылдың мамыр айында қызметінен кетті. Екі жылдан кейін Су Израиль ұлттық құрамасының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды және 1963 жылдың қазан айында жұмысын бастауы тиіс еді, бірақ өзі мен Израиль футбол қауымдастығы арасындағы соңғы минуттағы келіспеушілік оның команданы ресми түрде басқаруына кедерес келтірді, ал жұмыс Джордж Эйнслиге берілді. Оның билігі "қысқа және дүрбелеңді" болды, ол ойыншыларын алкогольге тыйым салғанды қайтадан ашуландырды және 1964 жылы клубты екінші орынға жеткізді, содан кейін 1964 жылдың 15 желтоқсанында отставкаға кетті. Алайда, ол осы уақытқа дейін олмен жұмыс істеу қиын, ойыншыларынан көп талаптар қоятын және қаржылық жағынан жоғары талаптар тартатын, сондай-ақ өте тез жұмысты ауыстыратын бас жаттықтырушы ретінде танылды. Ол 1960 жылдардың қалған бөлігінде Швецияда қалды, бірақ 1972 жылдың сәуірінде Гонконг ұлттық құрамасына бас жаттықтырушы болып қайта оралуға жақын болды, бірақ Гонконг футбол федерациясы оған бір жылдық келісімшарт ұсынғандықтан ол бұл лауазымды қабылдамады.
Мұра
Сток қаласындағы Виктория Граунд стадионының бұрынғы орнында оның есімімен көше аталды. Фрэнк Су қоры 2016 жылы оның құрметіне құрылды, оның мақсаты – оның өмір жолын кеңінен тарату, мұрасын жалғастыру және Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан адамдарды футболға қатысуға ынталандыру. Оның құрметіне жыл сайын бес адамнан құралған командалар арасындағы қайырымдылық футбол турнирі өткізіледі, ал турнирдің үздік ойыншысы оның атымен аталатын жүлдеге ие болады. Фрэнк Су кубогы да жыл сайын облыстық футбол федерацияларымен бірлесіп, футболға жаңадан қатысушыларды көтеру мақсатында ұйымдастырылады. 2020 жылдың 8 мамырында Англия құрамасындағы алғашқы ойынының жылдығын еске алу үшін Google оның құрметіне Doodle жариялады. 2023 жылдың 3 қарашасында Су Стоук Сити сапындағы дебютіне 90 жыл толуына орай, Стоук-он-Трент спорттық даңқ залына енгізілді. Содан кейін ФА-ны Суға өлімнен кейін Англия құрамасының құрметті бас киімін беру үшін лоббилік науқан басталды.