Кіріспе

Көне патшалық әулет Мидия әулеті, ежелгі грек тарихшысы Геродоттың айтуынша, Мидия империясында 150 жыл билік еткен төрт патшадан тұратын әулет болды. Дегенмен, алғашқы екі патша – Диокес пен Фраорт – замандас дереккөздерде есімдері аталмайды. Ғалымдар оларды сол аймақта және дәуірде өмір сүрген басқа да есімді тұлғалармен сәйкестендіруге тырысты. Саргон II тұсындағы неоассириялық мәтіндерде Дайакукко деген атпен белгілі маннеялық басшы туралы бірнеше мәлімет бар, ол Диокеске ұқсауы мүмкін. Осы мәтіндерде Дайакукко Манея провинциясының әкімі ретінде Урарту патшасымен бірігіп, Манея билеушісіне қарсы күш білдіргені айтылады. Ол Саргонның қолына түсіп, б.з.д. 715 жылы отбасымен бірге Сирияға жер аударылды, ол жерде де қайтыс болған болуы мүмкін. Геродоттың скифтердің мидиялықтарды шамамен 28 жыл билегенін айтуына сүйене отырып, ғалымдар Мидия тарихының басталуын б.з.д. 728 жылға жылжытты. Бұл оларға екінші мидиялық патша Фраортты б.з.д. 672 жылы Ассирияға қарсы мидиялық көтерілістің көшбасшысы Каштаритимен сәйкестендіруге мүмкіндік берді. Бұл сәйкестендіру б.з.д. 522 жылы парсы патшасы Ұлы Дарийге қарсы көтерілген Фравартис (немесе грекше Фраорт) деген қорқыныш туралы Бехистун жазуындағы мәлімдемеге негізделген, ол өзін «Киаксар әулетінен» шыққан XšaØrita деп жариялаған. Егер Диокестің билікке келуі б.з.д. 728 жылға жылжытылса, әулеттің абсолюттік хронологиясы былай көрсетілуі мүмкін: Билеуші Билік ету мерзімі Диокес б.з.д. 672–640 жж. 32 жыл Фраорт б.з.д. 640–620 жж. 20 жыл Мадис (скиф билігі) б.з.д. 635–615 жж. 20 жыл Киаксар б.з.д. 620–584 жж. 36 жыл Астиаг б.з.д. 584–550 жж. 34 жыл Осылайша, Грантовскийдің пікірінше, Мидия әулеті барлығы шамамен 120 жыл өмір сүрді. Диокес ассириялық билікті тоқтатып, Мидия әулетіне негіз салды. Фраорт парсыларды бағындырды. Киаксар б.з.д. 612 жылы ассириялықтар жеңілгеннен кейін Жоғарғы Азияны жаулап ала бастады, ал олардың империясы б.з.д. 550 жылға дейін сақталды. Скифтердің мидиялықтар және басқа да елдерге билік етуі туралы Геродоттың мәлімдемесі аңызға толы және сенімсіз, өйткені ол б.з.д. 7 ғасырдағы мидиялықтардың нақты тарихымен және көне Таяу Шығыстың қалған тарихымен үйлеспейді. Геродоттың тағы бір мәлімдемесінде мидиялықтар Солтүстік Азияны 128 жыл бойы басқарғандығы айтылады. Егер бұл сан дұрыс болса, онда Мидия әулетінің басталуы б.з.д. 678 жылға, яғни ассириялықтарға қарсы көтерілістен бірнеше жыл бұрын жатуы керек. Геродоттың мәліметтеріндегі көрінетін қайшылықты келісуге болады. Геродот Диокеске 53 жыл, ал Фраортке 22 жыл билік етуді жатқызады. Джордж Роулинсон Фраорт 53 жыл, ал Диокес 22 жыл билік еткенін ұсынды. Осы өзгерістермен Фраорттың билігі б.з.д. 678 және 625 жылдар аралығында болған деп есептеуге болады. Осылайша, Роулинсонның пікірінше, Диокестен кейінгі үш патшаның билік ету мерзімінің қосындысы (53+40+35) Геродот айтқан 128 жылға тең болады. Бұл оқиғада Фраорт ассириялық билікті жойған және Геродоттың айтуынша, парсы тайпаларына шабуыл жасап, Азиядағы көптеген халықтарды бағындыра бастаған. Сондықтан, 128 жылдық мидиялық үстемдіктің басталуы Каштарити/Фраорттың билікке келуімен байланысты болуы мүмкін, ол неоассириялық империяға қарсы сәтті көтерілістен бірнеше жыл бұрын билік ете бастады және 53 жыл билік жүргізді. Бұл оқиғада Фраорттың әкесі Диокес басқа мидиялық тайпалардың арасында билікті нығайта бастаған басшы болған. Ол тек Мидия патшасының есімін алған негізін қалаушы болуы мүмкін. Диаконовтың пікірінше, Геродот хронологияны оңайлатып, Диокеске бірнеше буын мидиялық басшылардың істерін жатқызған болуы мүмкін, осылайша оған билікке негіз салуды таңдаған. Киаксар Вавилониямен бірлесіп, неоассириялық империяны жаулап алып, Азияның Халис өзенінен шығысқа қарайғы бөліктеріне мидиялық билігін орнатты. Бұл гипотеза бойынша, Мидия патшаларының хронологиясы былай болуы мүмкін: Аты-жөні: 28 жыл: Арбасис 50 жыл: Модасис 30 жыл: Сосармус 50 жыл: Артикас 22 жыл: Арбинес 40 жыл: Артеус 22 жыл: Артинес 40 жыл: Артибарас Аспадас (Апандас) / Астиаг (Астиагас)

Шежіресі

Геродот, Беросс және Ктесий тарихшыларының жазбаларына сәйкес, Мидия әулетінің шежіресі және оның вавилондықтармен, лидиялықтармен және парсылармен туыстығы. Беросстің сөзіне қарағанда, Навуходоносор Астиагестің қызы Амитиске үйленген. Амитис Астиагестің қызы бола алмайды, себебі ол Набополассар билік еткен кезде бала тууға тым жас еді, сондай-ақ ол әлі патша болған жоқ; Амитис Циаксардың қызы болған және демек Астиагестің қарындасы болуы мүмкін. Астиаг Арениске үйленген болуы мүмкін, бірақ оның ұлдары немесе қыздары болды ма, әлі белгісіз. Геродот пен Ксенофонт оның Мандане есімді қызы болғанын айтады, ол Камбиз I-ге үйленіп, Ұлы Кірдің анасы болған. Ктесий бұл мәлімдеменің рас еместігін жоққа шығарып, Астиагтың Амитис есімді қызы болғанын, ол Спитамасқа үйленген, ал ол қайтыс болғаннан кейін Ұлы Кірге үйленгенін мәлімдеді.