Кіріспе

Су өсімдіктерінің туысы

Апоногетон тұқымдасы (Cape pondweed family немесе aponogeton family) – Alismatales қатарындағы гүлді өсімдіктер тұқымдасы. Соңғы онжылдықтарда бұл тұқым таксономистер тарапынан толық мойындалды. APG жүйесі (1998) және APG II жүйесі (2003) оны монокотиледондылар кладындағы Alismatales қатарында қарастырады. Тұқымдас тек бір туыс – Апоногетоннан тұрады, оның 56 түрі белгілі (Christenhusz & Byng 2016), және олардың көпшілігі Чен және авторлар тобының молекулалық филогенезиясына енгізілген (2015). Атауы Supplementum Plantarum 32: 214 (1782) басылымында жарияланған және Габонның жағалау Апоно тайпалық аймағына жақын орналасқан (гетон) географиялық жер-анадан шыққан. Кейбір түрлері аквариумдарда сәндік өсімдік ретінде қолданылады.

Тарату

Олар Африка, Азия және Австралияның тропикалық және жылы аймақтарында өсетін су өсімдіктері. Апоногетон дистахиос Оңтүстік Африкадан шыққан, бірақ Оңтүстік Австралияда, Оңтүстік Американың батысында және Батыс Еуропада табиғиланған. Жеке өсімдіктерді гибридтеуден (әсіресе А. crispus ретінде сатылатындар, көбінесе А. natans немесе А. rigidifolius-пен будандастырылған) анықтау әрқашан оңай емес. Әдетте Азиядан шыққан Апоногетонның бір гүл сабағы болады, ал Африкадан шыққан (Мадагаскарды қоса алғанда) түрлердің бір гүл сабағында бірнеше гүл сабақтары болады. Африкада он жеті түрі кездеседі, бірақ олардың тек біреуі ғана, А. distachyos, бақшадағы тоғандарда тұрақты түрде өсіріледі. Мадагаскардың он бір түрінің бірнешеуі 21-ші ғасырдың басында аквариум өсімдіктері ретінде енгізілді. Қазіргі уақытта Мадагаскардан келесі өсімдіктер өсірілуде: Aponogeton boivinianus, A. longiplumulosus, A. madagascariensis және A. ulvaceus. Сонымен қатар, Aponogeton bernierianus, A. capuronii, A. decaryi және A. tenuispicatus бірнеше рет импортталды, бірақ күтімі қиын болғандықтан кеңінен таралған жоқ. Азия мен Австралиядан бұл туыстың он алты өкілінің ішінде А. crispus, А. elongatus, А. rigidifolius, А. robinsonii және А. undulatus аквариум үшін пайдалы өсімдіктер болып табылады. Aponogeton jacobensii, A. natans және A. loriae да бірнеше рет өсірілді, бірақ аквариум жағдайында тиімді екенін дәлелдемеді.

Эволюция

Бұл туыстың ең көне белгілі қазбалары Солтүстік Америкадағы Вайоминг штатының соңғы кредалық (Кампан) кезеңіне жататын, шамамен 82-84 миллион жыл бұрынғы тозаңдары. Канада мен Гренландияда табылған басқа Апоногетон тозаңдары эоцен дәуірінен, тиісінше 46 және 44-40 миллион жыл бұрынғы кездеген, бұл туыстың, көбінесе, Солтүстік жарты шардан шыққандығын көрсетеді.

Экология

Көптеген түрлер уақытша тыныш немесе ағып жатқан суларда өседі және құрғақ кезеңді ұйықтап жатқан түйіршік ретінде күтеді. Олар сүтті шырыны бар толық сулы шөптесін өсімдіктер, құрғақшылық жағдайында ұйықтайды. Көптеген түрлер түйіршіктен өседі. Азия түрлерінің көпшілігі жыл бойы су астында қалады, ал Африка түрлерінің крахмалды түйіршіктері жапырақтарын түсіріп, ұйықтайтын кезеңге өтіп, құрғақ маусымды өткізе алады. Апоногетон түрлерінің дерлік барлығы табиғи ортасында жергілікті экологиялық жағдайларға байланысты тынығу және өсу фазаларынан өтеді. Өсу кезеңінде өсімдік ақуыздарды, майларды, көмірсуларды және минералдық заттарды сақтау тамырсабағына немесе түйіршігіне жинақтайды. Тынығу кезеңінде түйіршік топырақта сақталып, келесі вегетациялық маусымда қайтадан өне бастайды. Апоногетон түрлерінің түйіршіктері құрғауға жоғары төзімді. Осы суды сақтау қабілеті, мысалы, жыл сайынғы экспортта мыңдаған ұйықтап жатқан А. crispus үлгілерін пайдалануға мүмкіндік береді, олар үлкен қаптарда толығымен құрғақ күйде жіберіледі.

Экономикалық пайдалану

Бірнеше түрлерінің түйірлері адамдар мен олардың малдары тағам ретінде қолданылады. Кейбіреулері аквариумдарда немесе тоғандарда әсемдік үшін өсіріледі. 1889 жылғы "Австралияның пайдалы жергілікті өсімдіктері" кітабында былай делінген: "Бұл су өсімдіктерінің түйіртәрізді тамырлары крахмалға толы, әрі өте дәмді, бірақ ірі емес".

Өсіру

Апоногетонның барлық түрлерін өсіру олардың талаптары орындалса, оңай. Мадагаскар торлы өсімдіктері (A. madagascarensis) салқын суды қалайтындарынан туындайтын ерекше күтімді қажет етеді. 2010 жылдан бастап, Австралия түрлері хобби саудасында өте сирек кездеседі.

Демалыс кезеңдері

Әсіресе африкалық түрлер (A. rigidifolius-тен басқа, оның тамырсабағы бар, бірақ түйіршігі жоқ) табиғи демалыс кезеңін бастан кешіреді, бұл олардың табиғи ортасының құрғауымен сәйкес келеді. Азиялық түрлерде де демалыс кезеңі болуы мүмкін, бірақ ол тек температураға байланысты. Өсімдік өсуін тоқтатқанда, оны көлден немесе аквариумнан алып, ылғалды құмға толы ыдысқа салуға болады. Ыдысты қараңғы, салқын жерде, құмды ылғалды ұстап, шамамен 2–3 ай бойы, температураны шамамен 0,7°C шамасында ұстау керек, түйіршіктен кішкентай жапырақтар шыққанша, содан кейін оларды көлге немесе аквариумға қайтаруға болады.