Кіріспе
Қызметкерлердің жұмыс орнындағы тәуекелдерге қатысты бөлісетін көзқарасы, сенімдері, түсініктері және құндылықтары. Қауіпсіздік мәдениеті – бұл ұйымдағы, мысалы жұмыс орнындағы немесе қоғамдастықтағы тәуекелдерге қатысты қызметкерлердің ортақ сенімдері, түсініктері және құндылықтарының жиынтығы. Қауіпсіздік мәдениеті ұйымдық мәдениеттің бір бөлігі болып табылады және түрлі жолдармен сипатталған, атап айтқанда Ұлттық ғылым академиясы және Жер гранттары мен мемлекеттік университеттер қауымдастығы осы тақырыпта 2014 және 2016 жылдары шолулар жариялаған. Зерттеулер көрсеткендей, жұмыс орындарындағы апаттар қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін белгіленген ұйымдық саясат пен процедуралардың бұзылуынан және қауіпсіздік мәселелеріне толыққанды назар берілмеуінен туындайды. Жақсы қауіпсіздік мәдениетін жоғары басшылықтың қауіпсіздікке берілгендігі, қауіптерді басқарудың реалистік тәсілдері, үздіксіз ұйымдық оқыту және барлық жұмыскерлер арасында қауіптерге деген қамқорлық және алаңдаушылықпен нығайтуға болады. Ұйымдық оқытудан өзге, жеке оқыту жүйелі қауіпсіздік мәдениетін құрудың негізін қалайды.
Safety culture is the collection of the beliefs, perceptions and values that employees share in relation to risks within an organization, such as a workplace or community. Safety culture is a part of organizational culture, and has been described in a variety of ways, notably the National Academies of Science and the Association of Land Grant and Public Universities have published summaries on this topic in 2014 and 2016. Studies have found that workplace related disasters are a result of a breakdown in an organization's policies and procedures that were established to deal with safety, and that the breakdown flows from inadequate attention being paid to safety issues. A good safety culture can be promoted by senior management commitment to safety, realistic practices for handling hazards, continuous organisational learning, and care and concern for hazards shared across the workforce. Beyond organisational learning, individual training forms the foundation from which to build a systemic safety culture.
Тарих
Чернобыль апаты қауіпсіздік мәдениетінің маңыздылығын және басқарушылық және адам факторының қауіпсіздікке тигізетін әсерін көрсетті. "Қауіпсіздік мәдениеті" термині алғаш рет INSAG (1986) ұйымының "Чернобыль апатынан кейінгі авариялық тексеру жөніндегі қорытынды есептемесінде" қолданылды, онда қауіпсіздік мәдениеті былай сипатталды:
"Ұйымдар мен жеке тұлғалардың қасиеттері мен көзқарастарының жиынтығы, ядролық қондырғылардың қауіпсіздігі мәселелеріне олардың маңыздылығына сәйкес назар беріледі, бұл ең басты басымдық болып табылады". Содан бері қауіпсіздік мәдениетінің бірнеше анықтамалары жарияланды. Ұлыбританияның Денсаулық сақтау және қауіпсіздік комиссиясы қауіпсіздік мәдениетінің ең көп қолданылатын анықтамаларының бірін жасады: "Жеке және топтық құндылықтардың, көзқарастардың, түсініктердің, біліктіліктердің және мінез-құлық үлгілерінің нәтижесі, олар ұйымның денсаулық сақтау және қауіпсіздікті басқаруға деген міндеттемесін, стилін және тиімділігін анықтайды". "Позитивті қауіпсіздік мәдениеті өзара сенімге негізделген байланыс, қауіпсіздіктің маңыздылығы туралы ортақ түсінік және алдын алу шараларының тиімділігіне сеніммен сипатталады". Ладброк Гроув теміржол апатына қатысты Калленнің баяндамасында қауіпсіздік мәдениеті "біздің жердегі әдеттегі жұмыс істеу тәсілі" ретінде қарастырылды; бұл әрбір ұйымның қауіпсіздік мәдениеті бар екенін, тек кейбіреулері басқаларына қарағанда жақсырақ екенін білдіреді. "Қауіпсіздік мәдениеті" тұжырымы бастапқыда ірі ұйымдық апаттармен байланысты пайда болды, онда ол осындай апаттарға қарсы ұйымдық кедергілердің бір мезгілде тиімсіз болуы мүмкін екендігі туралы маңызды түсінік береді: "Қай апат болса да, ұйымдардың қандай факторларға осал екенін білуіміз арта түсті. Осындай осалдық тек "адам қателігі", кездейсоқ қоршаған орта факторлары немесе технологиялық ақаулықтардан туындамайтыны анық болды. Керісінше, апаттан бұрын қалыптасқан ұйымдық саясат пен стандарттар осыған себеп болады". Ұйымның қауіпсіздік мәдениетін бірден құруға немесе өзгертуге болмайды; ол уақыт өте келе тарихы, жұмыс ортасы, жұмыс күші, денсаулық пен қауіпсіздік тәжірибелері және басқарушылық басшылық нәтижесінде дамиды: "Ұйымдар, тірі организмдер сияқты, бейімделеді". Ұлыбританияның HSE қауіпсіздік мәдениетінің тек жұмысшылардың ұстанымдары мен мінез-құлқы мәселесі емес екенін атап өтті (немесе тіпті ең маңыздысы емес). "Көптеген компаниялар өз қызметкерлерінің ережелерді орындауға немесе қауіпсіз немесе қауіпсіз әрекет етуге бейімділігін атап айтқанда" қауіпсіздік мәдениеті "туралы сөйлейді. Алайда, басқару мәдениеті мен стилі одан да маңызды екенін байқаймыз, мысалы, өндіріске қауіпсіздіктен артық көңіл бөлу немесе қысқа мерзімді мақсаттарға назар аудару және өте реактивті болу". 1980 жылдардан бері қауіпсіздік мәдениетіне қатысты көптеген зерттеулер осы тұжырымды толық анықтамасыз қалдырды. Әдебиетте қауіпсіздік мәдениетінің әртүрлі анықтамалары бар, олардың жақтастары мен қарсылары бар. Ең танымал және жиі қолданылатын анықтамалар - Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) және Ұлыбританияның Денсаулық сақтау және қауіпсіздік комиссиясының (HSC) жоғарыда келтірілген анықтамалары. Қауіпсіздік мәдениетін анықтағанда кейбір авторлар көзқарастарға, ал басқалары мінез-құлық пен іс-әрекеттер арқылы қауіпсіздік мәдениетінің көрінісіне назар аударады. Ұйымның қауіпсіздік мәдениеті қауіпсіздікке байланысты міндеттерді орындауда адамның өнімділігіне және, демек, ұйымның қауіпсіздігіне маңызды әсер етеді. Көптеген жеке және академиялық әдістер қауіпсіздік мәдениетін бағалауға мүмкіндік береді, бірақ олардың азазы нақты қауіпсіздік көрсеткіштерімен расталды. Сауалнамалардың басым көпшілігі басшылық, қатысу, міндеттеме, байланыс және оқиғалар туралы хабарлау сияқты негізгі мәселелерді қарастырады. Қауіпсіздік мәдениетінің жетілуіне арналған кейбір құралдар топтық талқылауларда қолданылады, бірақ олардың азазы (әсіресе ең танымалдары) компаниядағы оқиғалар деңгейіне қатысты тексерілген.
"The product of individual and group values, attitudes, perceptions, competencies, and patterns of behaviour that determine the commitment to, and the style and proficiency of, an organisation’s health and safety management". "Organisations with a positive safety culture are characterized by communications founded on mutual trust, by shared perceptions of the importance of safety and by confidence in the efficacy of preventive measures." The Cullen Report into the Ladbroke Grove rail crash saw safety culture as "the way we typically do things around here"; this would imply that every organisation has a safety culture – just some a better one than others. The concept of 'safety culture' originally arose in connection with major organisational accidents, where it provides a crucial insight into how multiple organisational barriers against such accidents can be simultaneously ineffective: "With each disaster that occurs our knowledge of the factors which make organisations vulnerable to failures has grown. It has become clear that such vulnerability does not originate from just ‘human error’, chance environmental factors or technological failures alone. Rather, it is the ingrained organisational policies and standards which have repeatedly been shown to predate the catastrophe." The safety culture of an organization cannot be created or changed overnight; it develops over time as a result of history, work environment, the workforce, health and safety practices, and management leadership: "Organizations, like organisms, adapt". The UK HSE notes that safety culture is not just (nor even most significantly) an issue of shopfloor worker attitudes and behaviours "Many companies talk about ‘safety culture’ when referring to the inclination of their employees to comply with rules or act safety or unsafely. However we find that the culture and style of management is even more significant, for example a natural, unconscious bias for production over safety, or a tendency to focussing on the short term and being highly reactive." Since the 1980s, a large amount of safety culture research has left the concept largely ill defined. Within the literature there are a number of varying definitions of safety culture with arguments for and against the concept. Two of the most prominent and most commonly used definitions are those given above from the International Atomic Energy Agency (IAEA) and from the UK Health and Safety Commission (HSC). When defining safety culture some authors focus on attitudes, where others see safety culture being expressed through behaviours and activities. The safety culture of an organization can be a critical influence on human performance in safety related tasks and hence on the safety performance of the organization. Many proprietary and academic methods claim to assess safety culture, but few have been validated against actual safety performance. The vast majority of surveys examine key issues such as leadership, involvement, commitment, communication, and incident reporting. Some safety culture maturity tools are used in focus group exercises, though few of these (even the most popular) have been examined against company incident rates.
Бүлдірілген
Қауіпсіздік мәдениетін анықтауда белгілі бір дәрежеде күмәнділік пен түсініксіздік болғанымен, осы ұғымның өзектілігі мен маңыздылығына қатысты күмәнділік жоқ. Mearns және тағы басқалар ұйымдық, басқарушылық және адам факторының қауіпсіздік нәтижелеріне тигізетін әсері, сондай-ақ осы факторларға «қауіпсіздік мәдениетінің» шешуші ықпалы туралы хабардарлықты арттырды. АҚШ-та ұқсас мәселелер Space Shuttle Challenger апатының түпкі себебі болды, ал кейінгі тергеулер мәдени мәселелердің NASA және Thiokol басшылығы атынан жасалған көптеген «кемшіліктері бар» шешімдерге әсер еткенін анықтады, бұл апатқа ықпал етті. Ұлыбританиядағы апаттардан алынған сабақ: «Қауіпсіздік бірінші кезектегі басымдық ретінде түсініліп, қабылданатын корпоративтік атмосфера немесе мәдениетті құру қажет». Осы апаттармен байланысты ерекшеліктер: «Пайда қауіпсіздіктен бұрын» тұратын мәдениет, онда өнімділік әрқашан қауіпсіздіктен жоғары қойылатын, себебі қауіпсіздік инвестиция емес, шығын ретінде қарастырылатын. «Қорқыныш» атмосферасы, салдарынан проблемалар санкциялардан немесе жазалаудан қашуға тырысқандардың күшімен жасырынып, жасырын қала береді. «Тиімсіз басшылық», көзқарасы шектеулі басшылық пен басым корпоративтік мәдениет қауіптерді және мүмкіндіктерді тануға кедергі келтіріп, дұрыс емес уақытта, дұрыс емес себептермен қауіпсіздікке қатысты дұрыс емес шешімдерге әкеледі. Менеджерлер мен жұмыскерлер тарапынан стандарттар, ережелер және процедураларды «сақтамау». «Бұрмаланған коммуникация», қауіпсіздікке қатысты маңызды ақпарат шешім қабылдаушыларға жеткізілмеген және/немесе хабардың мәні жойылған. «Квалификациятың жетіспеуі», тікелей жұмысқа алынғандар мен мердігерлердің жоғары білікті және тәжірибелі деген жалған күту. «Алған сабақтарды ескермеу», қауіпсіздікке қатысты маңызды ақпаратты алу, бөлісу немесе күшін жою. «Қайратты» мінез-құлық, яғни білімсіздікті мойындағысы келмеу, қателіктерді мойындау немесе көмек сұрамау, пайдалы ақпарат алмасуға кедергі келтіре отырып, қауіпсіздік мәдениеті мен өнімділікті төмендетеді. Гарвард бизнес мектебінің зерттеуі Shell Oil компаниясының Ursa кернеулі аяқ платформасын салу кезінде мәдениетті жақсартуға бағытталған шаралар өнімділікті арттырғанын және апат деңгейін 84%-ға төмендеткенін көрсетті. Korean Air авиакомпаниясының бірнеше апатынан кейін, әсіресе Korean Air Cargo Flight 8509 апатынан кейін 1999 жылдың желтоқсанында жасалған сараптамада, конфуциандық мәдениеттің ықпалымен күшті иерархиялық мәдениет бағыныштылардың қауіпсіздікке қатысты маңызды жағдайларда өз пікірін білдіруіне кедергі келтіргені анықталды. Кейіннен авиакомпанияның қауіпсіздік көрсеткіштері айтарлықтай жақсарды.
"Profit before safety", where productivity always came before safety, as safety was viewed as a cost, not an investment. "Fear", so that problems remained hidden as they are driven underground by those trying to avoid sanctions or reprimands. "Ineffective leadership", where blinkered leadership and the prevailing corporate culture prevented the recognition of risks and opportunities leading to wrong safety decisions being made at the wrong time, for the wrong reasons. "Non compliance" to standards, rules and procedures by managers and the workforce. "Miscommunication", where critical safety information had not been relayed to decision makers and/ or the message had been diluted. "Competency failures", where there were false expectations that direct hires and contractors were highly trained and competent. "Ignoring lessons learned", where safety critical information was not extracted, shared or enforced. "Tough guy" attributes like unwillingness to admit ignorance, admit mistakes, or ask for help can undermine safety culture and productivity by interfering with exchange of useful information. A Harvard Business School study found an intervention to improve the culture at Shell Oil during the construction of the Ursa tension leg platform contributed to increased productivity and an 84% lower accident rate. After a number of Korean Air crashes, and particularly after the Korean Air Cargo Flight 8509 crash, a December 1999 review found that a culture of overly strong hierarchy (influenced in general Korean culture by Confucianism) prevented subordinates from speaking up in safety critical situations. The airline's safety record later improved considerably.
Өңдеу қауіпсіздігін басқару
Үлкен апат қаупін бақылау үшін дәстүрлі қауіпсіздік менеджментінен тыс, процестік қауіпсіздікті басқаруға ерекше назар аудару қажет. Андерсон (2004) жарақаттануды (немесе уақыт жоғалту) азайту үшін қауіпсіздік мәдениетін жақсарту арқылы мінез-құлық қауіпсіздігі бастамаларын негіздеу үшін "қауіпсіздік мәдениеті" тұжырымдамасын кеңейтудің үлкен қауіптерді басқаруға тигізер әсеріне алаңдаушылық білдірді. Оның пікірінше, үлкен қауіп-қатерлер орын алған объектілерде "қоршаудың бұзылуы" деңгейі үлкен апаттардың тәуекелдерін қаншалықты жақсы басқарылатындығын көрсетеді; Ұлыбританиядағы зерттеулер "уақыт жоғалту оқиғалары" деңгейімен маңызды байланыс көрсетілмеген. Сонымен қатар, мінез-құлық қауіпсіздігі көбінесе алдыңғы қатардағы қызметкерлердің қателік жасау мүмкіндігін азайтуға бағытталған, оларды оңайырақ сақтап қалуға тырысады; Ұлыбританиядағы зерттеулер көрсеткендей, алдыңғы қатардағы қателіктердің көп бөлігі жеке тұрған жағдайларда емес, жоғары лауазымды қызметкерлер жасаған бұрынғы қателіктердің нәтижесінде туындайды. (1990 жылдардағы 700-ден астам қоршаудың бұзылуына қатысты оқиғаны зерттеуде, 110 оқиғаның 17-сі жоспарланған техникалық қызмет көрсету ережелерін сақтамаудан туындаған: 93-і ұйымның тиісті техникалық қызмет көрсету ережелерін ұсынудағы кемшіліктерден туындаған. Оқиғалардың 6%-дан азы алдыңғы қатардағы қызметкерлердің ережелерді әдейі бұзуынан болған.) Осы құндылықтарды нығайтыңыз. Күтілетін мінез-құлықты белгілеңіз. Бұл іс-әрекеттерді қалай орындау керектігін анықтайтын саясат пен процедураларды құруды қамтиды. Сондай-ақ, миссияның тұтастығын сақтау үшін, ұйым өз негізгі құзыреттері шегінде қалуын қамтамасыз ететін, адам ресурстарын басқару тәжірибелері сияқты жүйелер мен құрылымдарды құруды қамтиды. Бұл жеке пікірді және ережелерге негізделген қауіпсіздікті теңестіретін біріктірілген қауіпсіздік мәдениетін сақтауды талап етеді. Күтілетін ойлау жолдарын белгілеңіз. Жүйелік ойлау қауіпсіздік оқиғаларына әкелетін өзара байланысты факторларды жан-жақты қарастыру үшін маңызды. Ресурстарды инвестициялаңыз. Ресурстар жеткілікті уақыт, қаржыландыру, жабдық, персонал және ұйым ішіндегі саяси қолдауды қамтиды. Қажетсіз мінез-құлықты шектеңіз. Бұл қауіпсіздік шараларын бұзу үшін салдар енгізуді білдіреді. Күтілетін мінез-құлықты ынталандырыңыз. Ынталандырулар мойындау, марапаттау және әлеуметтік нормаларды насихаттауды қамтиды. Үнемі жақсартуға ұмтылыңыз. PDCA сияқты басқару әдісін пайдалану пайдалы болуы мүмкін.
Өлшем
Қауіпсіздік мәдениетін бағалау үшін сауалнамалар пайдаланылады. Ұлттық және ұйымдық мәдениеттердің ерекшеліктері, сондай-ақ зерттеулер мен талдаулардың әртүрлі әдістеріне байланысты, қауіпсіздік мәдениетін анықтауға арналған көптеген сауалнама түрлері құрастырылған. Мысалы, Ұлыбританияда мұнай компаниялары үшін қауіпсіздік мәдениетін бағалау сауалнамасы жасалған.