Кіріспе

АҚШ-тың соттан тыс тұтқындары - XXI ғасырдың басындағы терроризмге қарсы соғыс аясында АҚШ-тың заңдық сот процесінен тыс тұтқындаған шетелдік азаматтар. Осыған байланысты АҚШ үкіметі белгілі және құпия барлау агенттіктері басқаратын "қара сайттар" деп аталатын азаптау орталықтарын ұстап отыр. Мұндай "қара" сайттар кейіннен журналистердің, тергеушілердің және сонда тұтқындалып, азап шеккен, содан кейін ЦРУ-ға ешқандай кінә жасамағанын және жасыратын ештеңесі жоқ екенін білгенше азап шеккеннен кейін босатылған адамдардың баяндамаларымен расталды. АҚШ тұтқындаған тұтқындардың кейбіреулері "Әл-Каиданың" жоғары лауазымды адамдары деп күдікті, АҚШ әскери терминдерінде "бағалы тұтқындар" деп аталады. Швейцария сенаторы Дик Мартидің Еуропа Кеңесінің мүше мемлекеттеріне қатысты жасырын қамауда ұстау және тұтқындарды заңсыз ауыстыру туралы баяндамаларына сәйкес, жүзге жуық адамды Еуропа аумағында ЦРУ ұрлап, содан кейін оларды азаптау үшін елдерге жіберген. Жоғарғы соттың Хабеас корпус туралы шешімін күтіп тұрған Буш әкімшілігіне қарсы шығып, ер адамдардың есімдері мен басқа да мәліметтерін жариялауға мәжбүр болуы мүмкін деп алаңдай отырып, ЦРУ 2004 жылдың 27 наурызында төрт адамды қайтадан күзетке алып, оларды Гуантанамодан алып шықты. Құрама Штаттар Жоғарғы Соты Расул Бушқа қарсы (2004) сотта Гуантанамодағы тұтқындарда бейтарап сот алдында олардың тұтқындалуына қарсы іс-қимыл жасауға хабеас корпус құқығы бар деп шешті. Нәтижесінде АҚШ көптеген арбалы тұтқындарды Гуантанамо шығанағы мен АҚШ-тан тыс жерлерде ұстап отырды. Бұл төрт адам және басқа да ЦРУ-ның жоғары бағаланған тұтқындары 2006 жылдың қыркүйегіне дейін Гуантанамодағы әскери қамауға алынбады. Сол кезде Буш әкімшілігі Конгресспен 2006 жылғы Әскери комиссиялар туралы заңның қабылдануына кепілдік алды, онда тұтқындарға әскери трибуналдардың жаңадан бекітілген жүйесінен тыс Habeas Corpus өтінішін пайдалануға тыйым салатын ережелер қамтылған.

Қамауға алынған жындылар

"Адамдық арбалар" - бұл соттан тыс тұтқындар, олардың жеке тұлғалары ашылмаған және олардың отбасыларына (әдетте үкіметтерге) олардың мәртебесі туралы хабарланбаған. Олар барлық заңды құқықтардан айырылған. Қамауға алынғандардың жеке басы мен тұтқындалуы құпия сақталып отыр. Олар соттан тыс тұтқындардың бір бөлігі, оған Гуантанамода тұтқындалғандардың барлығы кіреді.

Тұтқындардың құқықтық мәртебесі

Ауғанстанға шабуылдан кейін көп ұзамай Буш әкімшілігі Ауғанстанда "жауынгерлік майданда" тұтқынға алынған жауынгерлерге Женева конвенциясында сипатталғандай, әскери тұтқын мәртебесін қорғау ұсынылмайтынын мәлімдеді. Бұл саясат АҚШ үкіметі ішінде де, одан тыс жерлерде де пікір-таласты туғызды. Буш әкімшілігі Женева конвенциясы АҚШ-тың қол қойған тек қана танылған мемлекеттердің жауынгерлерін қорғайды деп мәлімдеді, осылайша Буш әкімшілігінің пікірінше, әл-Қайда жауынгерлерін осы артықшылықтардан алып тастады. Олар Талибанның заңды үкіметі болмағандықтан, олардың жауынгерлері де жарамсыз деп мәлімдеді. Олар Ауғанстанды заңды үкіметі жоқ "жетілмеген мемлекет" ретінде қарастырды.

Тұтқындарды заңсыз жауынгерлер ретінде жіктеу

Буш әкімшілігі мұндай тұтқындарды "заңсыз жауынгерлер" деп атады. Бұл терминдер Женева конвенцияларында нақты қолданылмайды, бірақ 1949 жылғы Үшінші Женева конвенциясы "заңды жауынгер" терминін анықтайды, одан "заңсыз жауынгер" термині алынған. Конвенция қол қойған мемлекеттерді тұтқынға алынған заңды комбатанттарға маңызды құқықтар мен қорғауды беруге міндеттейді. Мұндай тұтқындар соғыс тұтқындары ретінде саналуға құқылы. АҚШ әскерилері мен АҚШ үкіметіндегі ішкі сыншылар жауынгерлерді қорғауға мүмкіндік бермеу қазіргі және болашақ қақтығыстарда тұтқынға түскен американдық әскери қызметшілерге қауіп төндіреді деп айтады. Басқа сыншылар барлық жауынгерлерді заңсыз жауынгерлер деп санау Женева конвенциясының 3-бабының 5-бабына қайшы келеді деп айтады, онда тұтқынға алған адам Женева конвенцияларын бұзған деп күдікті жауынгерлерге қалай қарау керектігі сипатталады. 5-бапта Конвенцияны бұзғаны үшін күдікті деп саналатын жауынгерлерге тұтқындар қорғанысын беру керектігі айтылады, ол тұтқындар "қағаздалған сот" шақырғанға дейін. Алайда, Конвенцияларда қарулы қақтығыс кезінде және одан кейін сотталмай тұтқындалуды шектеу туралы нақты ереже жоқ. Буш әкімшілігі тұтқындарды заңсыз жауынгерлер ретінде жіктеу критерийлерін кеңейтті. Әлемде тұтқындалған адамдар, егер АҚШ құпия қызметтері, олардың жеке тұлғаны ислам терроризмімен байланыстыратын жеткілікті дәлелдері бар деп есептесе, енді осындай болып саналады. Расул Бушқа қарсы (2004) АҚШ Жоғарғы Соты АҚШ-та ұсталған тұтқындарда олардың ұсталуына құзыретті сот алдында шағымдануға хабеас корпус құқығы бар деп шешті. Бұл шешім Буш әкімшілігін шетелдегі қара сайттардың таралуын күшейтуге итермеледі.

Сұрау салу әдістерін қолдану

АҚШ-тың барша барлау қызметі тұтқындарға қандай әдістерді қолдану керектігін талқылады.

"Қосымша тергеу әдістерін" қолданудың құқықтық негіздемесі

Министр Рамсфелд әлемге Гуантанамодағы тұтқындармен Женева конвенциясының тұтқындарға қатысты әдісімен әрекет ететінін мәлімдеді. 2004 жылы жария етілген құпия хабарламаларда терроризмге қарсы жаһандық соғыста тұтқындарды тергеу кезінде қаншалықты ауырсыну, ыңғайсыздық пен қорқыныш қолданылуы мүмкін екені туралы айтылған. Бұл меморандумдар Буш әкімшілігінің ішіндегі пікірталастың кейіннен заң бойынша азаптау деп танылған нәрсеге оң шешімін тапқанын көрсетті.

Сұрау салу саясатына қойылатын заңнамалық талаптар

2005 жылы АҚШ сенаторы, Вьетнам соғысының бұрынғы тұтқыны Джон Маккейн тұтқындарға адамгершілікке жатпайтын қарым-қатынасты тыйым салатын және АҚШ әскери қызметкерлеріне тек қана АҚШ армиясының тергеу жөніндегі нұсқаулықта жазылған тергеу әдістерін қолдануға шектеу қоятын әскери шығындар туралы заң жобасына үзінді қосады. Жүз сенатордың тоғызы осы түзетуді қолдады. 2005 жылы 20 қазанда вице-президент Дик Чейни Маккейнге өзгеріс енгізуді ұсынды. Чейни Маккейнге тыйым салуды әскери қызметкерлерге ғана шектеуді ұсынды, осылайша ЦРУ қызметкерлеріне қатал әдістерді қолдану еркіндігін берді. Маккейн Чейнидің ұсынысын қабылдамады.

АҚШ үкіметі қатаң жазалау туралы айыптауларды жоққа шығарады

АҚШ үкіметі Мемлекеттік департамент арқылы БҰҰ-ның азаптауларға қарсы комитетіне мерзімді есеп береді. 2005 жылдың қазанында баяндамада терроризмге қарсы соғыста күдіктілердің, оның ішінде Гуантанамодағы түрмедегілер мен Ауғанстандағылардың сотталу алдындағы тұтқындалуы туралы айтылды. Бұл Гуантанамодағы тұтқындарға қатыгездік жасалғаны туралы мәлімдемеге АҚШ үкіметінің алғашқы ресми жауабы болды. Есепте бұл айыптаулар жоққа шығарылған. Алайда, баяндамада ЦРУ басқа жерде ұстап отырған тұтқындар туралы айтылмаған. Жақында ЦРУ директоры Майкл Хейден бірнеше OLC (Құқықтық кеңес кеңсесі) меморандумдарына сәйкес, кейбір тұтқындар суға батып өлтірілгенін мойындады. Генерал Хейден 2008 жылдың ақпан айында суға батырып өлтіру АҚШ агенттерінің тергеу әдістерінің бөлігі болмағандығын айтады. ЦРУ бас инспекторы "қателі тапсырулар" арқылы ер адамдардың тұтқындалып, тасымалданатын жағдайларды зерттеді. Олардың 3000-ы ЦРУ-ның күзетінде ұсталған.