Кіріспе

1943 жылы Италия мен одақтастар арасында қол қойылған қарулы келісім Кассибильдегі қарулы келісім - 1943 жылы 3 қыркүйекте Италия мен АҚШ және Ұлыбритания арасында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қол қойылған қарулы келісім. Ол бес күннен кейін жарияланды. Оны одақтастар үшін генерал-майор Уолтер Беделл Смит пен Италия үшін бригада генерал Джузеппе Кастеллано екі жақтың да генералдарының конференциясында одақтастар жақында ғана басып алған Сицилиядағы Кассибилдегі одақтастар әскери лагерінде қол қойды. Оралды Италияның королі Виктор Эммануэль III және Италияның сол кездегі премьер-министрі маршал Бадольо мақұлдады. Германия Италиядағы итальяндық күштерге шабуыл жасап (8-19 қыркүйек), Оңтүстік Франция мен Балқанға шабуыл жасап, Бенито Муссолиниді (12 қыркүйек) босатты. Италия әскерлері елдің солтүстігінде және орталығында жеңілді, Италияның көп бөлігін неміс әскерлері басып алды, олар әуесқой мемлекет құрды, Италия Социалдық Республикасы әлі де Муссолинидің басшылығымен. Патша, Италия үкіметі және теңіз флотының көп бөлігі одақтастардың қорғауымен оңтүстік Италияға қашты. Неміс басқыншылығындағы Италияда итальяндық қарсылық қозғалысы пайда болды.

Өмірбаян

1943 жылы 13 мамырда Солтүстік Африкада Осі державалары берілгеннен кейін одақтастар 16 мамырда Римді бомбалады, 10 шілдеде Сицилияға басып кірді және Италия құрлығына қонуға дайындалды. 1943 жылдың көктемінде итальяндық диктатор Бенито Муссолини Италияның әскери күштерінің соғыстағы апатты жағдайына алаңдай отырып, фашистік режимге қарағанда король Виктор Эммануэль III-ге адал деп санаған бірнеше тұлғаларды үкіметтен алып тастады. Жоспарын жүзеге асыруға көмектесу үшін король фашистік иерархияның жетекші мүшелерінің бірі Дино Грандидің (1-ші Мордано графы) көмегін сұрады. Ол жас кезінде Ұлттық фашистік партияның басшысы ретінде Муссолиниге жалғыз сенімді балама деп саналған. Патшаны Мордано графының фашизм туралы көзқарасы бірден өзгеруі мүмкін деген күдік те қозғады. Түрлі елшілер, соның ішінде Пьетро Бадольоның өзі, Муссолинидің диктаторлық билікке өтуінің белгісіз мүмкіндігін ұсынды. Кейінгі жасырын көтерілісшілерге фашистік дирекция мен мәдениет министрінің тағы бір жоғары мүшесі Джузеппе Боттай және фашистік партияның екінші ең күшті адамы және Муссолинидің күйеу баласы Галеаццо Чиано (Кортеллаццо мен Бучкаридің 2-конты) қатысты. Қастандықшылар Фашизмнің Үлкен Кеңесінің (Gran Consiglio del Fascismo) келесі кездесуіне арналған "Күн тәртібі" туралы ұсыныс жасады, онда саясаттың тікелей бақылауын патшаға қайтару туралы ұсыныс бар еді. 1943 жылдың 25 шілдесінде өткен Кеңестен кейін көпшілік дауыспен "күн тәртібі" қабылданды, содан кейін Муссолини патшамен кездесуге шақырылды және премьер-министр лауазымынан босатылды. Кездесуден шыққан Муссолиниді карабинерилер тұтқындап, Понза аралына алып кетті. Бадольо Министрлер кеңесінің президенті (Премьер-министр) болды. Алайда Грандиге басқа жеке және кәсіби сапалары бар басқа генерал (маршал Энрико Кавилья) осы лауазымға ие болатыны айтылған. Бадольоның тағайындалуы Италияның Германияның одақтасы ретінде ұстанымын өзгертпеді. Алайда көптеген арналар одақтастармен бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Осы аралықта Адольф Гитлер Альп тауларының оңтүстігіне бірнеше дивизия жіберді, ресми түрде Италияны одақтастардың десанттарынан қорғауға көмектесу үшін, бірақ шын мәнінде елді бақылау үшін. Үш итальяндық генерал (оның ішінде бригад генерал Джузеппе Кастеллано) Лиссабонға одақтас дипломаттармен байланыс орнату үшін жеке жіберілді. Алайда, іс жүргізуді бастау үшін одақтастар кімнің ең беделді елші екенін анықтауға тиіс болды, ал үш генерал кімнің билігі ең жоғары екені туралы дау бастады. Ақырында Кастелланоға Италияның берілу шарттарын белгілеу үшін одақтастармен сөйлесуге рұқсат берілді. Одақтастардың өкілдері арасында Португалиядағы британдық елші, сэр Рональд Хью Кемпбелл және Дуайт Эйзенхауэр жіберген екі генерал болды: америкалық Уолтер Беделл Смит (Эйзенхауэрдің штаб бастығы) және британдық Кеннет Стронг (жауапты қызметкердің көмекшісі). 27 тамызда генерал Кастеллано Италияға оралды және үш күннен кейін Бадольоға Ұлыбританияның Ватикандағы елшісі ұсынған Сицилияда кездесу өткізу туралы одақтастардың өтініші туралы баяндады. Достас мемлекеттер мен Италия үкіметі арасындағы байланысты жеңілдету үшін тұтқынға алынған британдық арнайы операциялар атқарушысының (SOE) агенті Дик Маллаби Верона түрмесінен босатылып, құпия түрде Квириналеге көшірілді. Немістер үшін итальяндықтардың берілуіне қатысты ешқандай ұсынысты білмей қалу өте маңызды болды, ал СОЕ бұл жағдайда ең қауіпсіз әдіс болды.

Шарттары

Бадольо әлі де берілу үшін қолайлы шарттарға қол жеткізуге болады деп санайды. Ол Кастелланоға Италияның кез келген берілуін одақтас әскерлердің Италия құрлығына қонуына байланысты деп талап етуге бұйырды. Союзшылар тек Сицилия мен кейбір кіші аралдарды ғана ұстады. 31 тамызда Бригада генерал Кастеллано Сицилиядағы Термини-Имеризеге ұшақпен жетті және Сиракузаға жақын Кассибиле қаласына ауыстырылды. Көп ұзамай келіссөздердегі екі тараптың біршама алыстаған ұстанымдар қабылдағаны анық болды. Кастеллано итальян аумағын қол қойылғаннан кейін Италияға қарсы неміс вермахтасының сөзсіз реакциясынан қорғауға өтініш білдірді. Алдымен оған қарапайым ғана уәделер берілді, соның ішінде Римге парашютші дивизияны жіберу. Сонымен қатар, іс-қимылдар италиялықтардың қалауы бойынша қол қоюдың алдында емес, қол қоюмен бір мезгілде жүргізілуі тиіс еді. Келесі күні Кастелланоны Бадольо мен оның серіктері қабылдады. Италияның сыртқы істер министрі Рафаэле Гуарилья одақтастардың шарттарын қабылдауға болатынын мәлімдеді. Басқа генералдар, мысалы Джакомо Карбони, отын мен оқ-дәрілердің жетіспеушілігіне байланысты Римнің айналасына орналастырылған армия корпусының қаланы қорғауға жеткіліксіз екенін және соғыс бітісін кейінге қалдыру керектігін айтты. Бадольо кездесуде өз ойын білдірмеді. Түстен кейін ол патшаның алдына келіп, ол соғыс бітіру шарттарын қабылдауға шешім қабылдады.

Қол қою

Қатысушы мемлекеттерге растау телеграммасы жіберілді. Алайда бұл хабарды Вермахт, неміс қарулы күштері, Италияның жеке қарулы келісімге қол қоюға тырысып жатқанын көптен күдіктеніп бастаған еді. Немістер Бадольемен байланысқа түсті, ол бірнеше рет Италияның өзінің одақтасы Германияға деген берік адалдығын растады. Немістер оның уәделеріне күмән келтірді, ал Вермахт Италия үкіметі одақтастарға адалдықты ауыстырғаннан кейін Италияны бақылауға алу үшін "Аксе" операциясы деп аталатын тиімді жоспарды әзірлеуге кірісті. 2 қыркүйекте Кастеллано Қассибильге қайтадан аттанды, ол одақтастардың шарттарын қабылдағанын растау туралы бұйрық берді. Италия үкіметінің басшысы Бадольодан жазбаша рұқсат алған жоқ, ол өз елінің алдағы жеңілісінен мүмкіндігінше аулақ болғысы келді. Қол қою рәсімі 3 қыркүйек күні сағат 14:00-де басталды. Кастеллано мен Беделл Смит Бадольо мен генерал Эйзенхауэрдің атынан қабылданған мәтінге қол қойды. Римге 500 ұшақпен жасалған бомбалау миссиясы соңғы сәтте тоқтатылды және А. Эйзенхауэрдің соғыс бітіру рәсімін жеделдетуге итермелеуі болды. Ұлыбритания үкіметінің одақтастар штабындағы өкілі Харольд Макмиллан Уинстон Черчилльге қарулы келісімге "бірде-бір түзетусіз" қол қойылғанын айтты.

Салдары

Тек қол қойылғаннан кейін Кастелланоға генерал Кэмпбеллдің 31 тамыздан бастап Кассибилде болған тағы бір итальяндық генерал Зануссиге ұсынған қосымша ережелер туралы хабарланды. Занусси, белгісіз себептермен, Кастелланоға олар туралы хабарламаған. Алайда Беделл Смит Кастелланоға Италия одақтастармен бірге соғысқа қатыспаса, басқа шарттардың орындалатынын түсіндірді. Сол күні түстен кейін Бадольо Регия Маринаның (Италияның Корольдік теңіз флоты) және Регия Аэронаутиканың (Италияның Корольдік әуе күштері) жоғары басшыларымен, соғыс министрлерімен және корольдің өкілдерімен брифинг өткізді. Алайда ол қарулы келісімге қол қою туралы сөз қозғамай, тек жүргізіліп жатқан келіссөздерге ғана тоқталды. Соғыс бітісі күшіне енген күн орталық Италияға жоспарланған қонумен байланысты болды және одақтастардың қалауы бойынша қалдырылды. Кастеллано әлі күнге дейін бұл күн 12 қыркүйекке жоспарланған деп түсінді, ал Бадольо Римге әскерлер жібере бастады. 7 қыркүйекте одақтастардың шағын делегациясы Римге келіп, Бадольеге келесі күннің қарулы келісім күні болатынын хабарлады. Сондай-ақ, оған американдық 82-ауа десанттық дивизиясының қала маңындағы әуежайларға келуінің күтілуі туралы хабарланды. Бадольо делегацияға өзінің әскері десантты қолдауға дайын емес екенін және аймақтағы әуежайлардың көпшілігі неміс бақылауында екенін айтты. Ол біраз күндік қарулы келісімді кейінге қалдыруды өтінді. Генерал Эйзенхауэр бұл туралы білгенде, Римге американдық әскерлердің қонуы тоқтатылды, бірақ басқа әскерлер теңіз арқылы Италияның оңтүстігіне қонуға жолға шыққандықтан, қарулы келісім күні расталды. 8 қыркүйекте түстен кейін одақтас радио арқылы қарулы келісім туралы хабарланған кезде, неміс күштері дереу "Аксе" операциясын жүзеге асыра отырып, итальяндық күштерге шабуыл жасады. Регио Эсерцитоның (Италияның Корольдік Армиясы) көпшілігі қарулы келісім туралы хабардар етілмеген еді және неміс қарулы күштеріне қарсы қандай жүріс-тұрысқа бару керектігі туралы нақты бұйрықтар берілмеген еді. Римді қорғауға тиіс кейбір итальяндық дивизиялар әлі де оңтүстік Франциядан келе жатқан еді. Патша патшалық отбасы мен Бадольйомен бірге 9 тамызда таңертең Римнен қашып, Италияның оңтүстігіндегі Бриндизиге бас сауғалады. Олардың бастапқы мақсаты - армияның штабын Римнен патша мен премьер-министрмен бірге көшіру еді, бірақ штаб офицерлерінің аз бөлігі Бриндизиге жетті. Осы арада итальян әскерлері нұсқаусыз құлап, көп ұзамай жеңілді. Кейбір шағын бөлімшелер Германияның одақтасына адал болуға шешім қабылдады. 8-12 қыркүйек аралығында неміс күштері Италияның барлық аумағын жаудың бақылауында емес, Сардиния мен Апулияның бір бөлігін қоспағанда, ұйымдасқан қарсылыққа тап болмай, басып алды. Римде итальяндық губернатор итальяндық жаяу әскер дивизиясының қолдауымен 23 қыркүйекке дейін қалаға номиналды түрде билік жүргізді, бірақ іс жүзінде қала 11 қыркүйектен бастап неміс бақылауында болды. 3 қыркүйекте британдық және канадалық әскерлер Мессина боғазынан өтіп, Бейтаун операциясы кезінде Калабрияның оңтүстік шетінде қонуға кірісті. 9 қыркүйекте қарулы келісім жарияланғаннан кейін, одақтастар Салерно мен Тарантоға қоныс аударды. Союзшылар Италияның қарулы келісімін толық пайдаланбады және оларды неміс әскерлері тез арада тоқтатты. Қорғауға қолайлы жерде одақтас әскерлер Италияның солтүстік шекарасына жету үшін 20 ай уақыт қажет болды. Италиядан тыс орналасқан кейбір итальяндық әскерлер, баскын болған Балқан және грек аралдарында, біраз апта бойы соғыс біткеннен кейін ұсталды. Соған қарамастан, одақтастар тарапынан ешқандай берік қолдаусыз, 1943 жылдың қыркүйек айының соңында немістердің бәрі жеңілді. Кефалония аралында итальяндық Аки дивизиясы неміс күштеріне қарсылық көрсеткеннен кейін қырғынға ұшырады. Осыған ұқсас тағдыр Кос аралында Регина 50-ші жаяу әскер дивизиясының 103 итальяндық офицерін күтіп тұрды, олар 1943 жылдың қазан айының басында, немістер аралды басып алғаннан кейін атып өлтірілді. Тек Лерос және Самос аралдарында британдық күшейтулермен қарсылық 1943 жылдың қарашасына дейін жалғасты, ал Корсикада итальян әскерлері неміс әскерлерін аралды тастауға мәжбүр етті. Басқа жағдайларда, жеке итальяндық бірліктер, көбінесе кішігірім, ось державаларына адал болып қалды. Көптеген бөлімшелер қуыршақ Италия Социалдық Республикасының қарулы күштерінің өзегін құрады. 1943 жылдың қыркүйегінде қол қою туралы к...

Регия Марина

Regio Esercito (Италияның Корольдік Армиясы) және Regia Aeronautica (Италияның Корольдік Әуе күштері) 8 қыркүйекте қол қою туралы хабарландырумен іс жүзінде ыдырап кетті. Союзшылар Регия Маринаны (Италия Корольдік Әскери-теңіз флоты) жалпы 206 кемесімен, оның ішінде итальяндық соғыс кемесі Рома, итальяндық соғыс кемесі Витторио Венето және Италия (Италиялық соғыс кемесі Литторио деп 1943 жылдың шілдесіне дейін белгілі) болды. Әскери-теңіз флотының кейбір мүшелері соғысып, батып кетуі немесе (союзшыларды ең көп алаңдататын) неміс қолына түсуі мүмкін деген қауіп болды. Осылайша, келісім бойынша Италияның батыс жағалауындағы итальяндық әскери кемелері, негізінен Ла Специя мен Генуяда, Солтүстік Африкаға, Корсика мен Сардинияға және Италияның соңынан орналасқан Тарантодағы кемелерге Мальтаға жүзуге тиіс болды. 9 қыркүйек күні сағат 02:30-да "Рома", "Витторио Венето" және "Италия" атты үш линкерлері "Ла Специядан үш жеңіл крейсер мен сегіз эсминцтермен бірге жөнелтілді". Неміс әскерлері қалаға шабуыл жасап, кемелердің қашып кетуіне ашуланып, "кемелерін жүзіп шыға алмай, суға батырып кеткен бірнеше итальяндық капитандарды тұтқындап, өлтірді". Сол түстен кейін неміс бомбалаушылары Сардиниядан әуе қорғанысысыз жүзіп келе жатқан кемелерге шабуыл жасап, басқарылатын бомбалар тастады. Бірнеше кеме зақымдалып, Рим кемесі суға батып, 1400 адам қаза тапты. Қалған кемелердің көпшілігі Солтүстік Африкаға аман-есен жетті, ал "үш эсминец пен аман қалғандарды құтқару үшін тоқтаған крейсер Меноркада жағаға тоқтады". Әскери-теңіз флотының айналымдары Италияның басқа аймақтарында тегіс өтті. Достасқан әскери-теңіз күштерінің бірі Тарантоның үлкен әскери-теңіз базасына қарай бет алған кезде, олар итальяндық кемелердің флотилиясының Мальтада берілуіне қарай Таранто портынан кетіп бара жатқанын көрді.