Кіріспе
XVI ғасырдағы халықаралық әскери жол Испан жолы (испанша: Camino Español, немісше: Spanische Straße) - ХVІ ғасырдың аяғы мен ХVІ ғасырдың басында Милан герцогтігін, Франке-Конте мен Испан Нидерландыны байланыстыратын әскери жол және сауда жолы. Ол испандықтардың жолы (Camino de los Españoles), испандықтардың жолы (Camino de los Tercios Españoles) немесе испан тілінде Сардиния дәлізі (Corredor Sardo) деп те аталды. Испания жолы Филипп II кезінде Нидерланд Республикасына қарсы Сегіз жылдық соғыс кезінде испандық соғыс күш-жігерінің маңызды артериясы ретінде құрылды. Испания үшін Испаниядан төменгі елдерге тікелей әскерлер мен заттарды жеткізу әлдеқайда жылдам болар еді. Сол кездегі желкенді кеме әдетте бір күнді қамти алатын, ал испан жолындағы сарбаздардың орташа қарқыны бір күнді ғана құрайтын. Алайда, ағылшын арнасынан жүзіп келе жатқан испан кемелеріне француздар, ағылшындар және голландтар шабуыл жасауы мүмкін еді, олардың барлығы осы кезеңнің көп бөлігінде Испанияға жау болды. Сондықтан Испания үшін өз әскерлерін Батыс Жерорта теңізінің салыстырмалы түрде қауіпсіз сулары арқылы Италияға жеткізу және оларды Испания жолының бойымен Миландан Люксембургке дейін жер үстінен жүру әлдеқайда қауіпсіз болды, олардың барлығы сол кезде Испания аумақтары болды. 1567 - 1633 жылдар аралығында өткен Сегіз жылдық соғыста осы жолмен Испанияның Нидерланды жеріне 123.000 адам жеткізілді. Ал теңіз арқылы тек 17.600 адам ғана жеткізілді. Ақырында Испания әскери пайдалану үшін жолды кесіп тастады, өйткені Франция Корольдігі Голландия жағында отыз жылдық соғысқа қосылып, жол бойындағы испан аумақтарын басып алды.
The Spanish Road (Spanish: Camino Español, German: Spanische Straße) was a military road and trade route in the late sixteenth and early seventeenth centuries, linking the Duchy of Milan, the Franche Comté and the Spanish Netherlands, all of which were at the time territories of the Spanish Empire under the Habsburgs. It was also known as the Road of the Spaniards (Camino de los Españoles), Road of the Spanish Tercios (Camino de los Tercios Españoles), or Sardinian Corridor (Corredor Sardo) in Spanish. The Spanish Road was created under Philip II as a vital artery for the Spanish war effort during the Eighty Years' War against the Dutch Republic. For Spain, it would have been much quicker to ship troops and supplies directly from Spain to the Low Countries – a sailing ship of the time could usually cover about a day, whereas the average pace of soldiers marching on the Spanish Road was only a day. However, Spanish vessels sailing up the English Channel could have to run a deadly gauntlet of attacks by the French, English and Dutch, all of whom were hostile to Spain for much of this period. It was therefore much safer for Spain to transport its armies across the relatively secure waters of the Western Mediterranean to Italy and then march them overland along the length of the Spanish Road from Milan to Luxembourg, all of which were then Spanish territories. During the Eighty Years' War, between 1567 and 1633, some 123,000 men were transported to the Spanish Netherlands by this overland route, compared to only 17,600 transported by sea. The road was eventually cut off for Spanish military use, after the Kingdom of France joined in the Thirty Years' War on the Dutch side and occupied Spanish territories along the route.
Өмірбаян
Испанияның Филипп II мен испандық Нидерландтағы голландтар арасындағы қақтығыс, сексен жылдық соғысқа ұласты, бұл католиктер мен протестанттар арасындағы 16 ғасырдағы кеңінен Еуропалық билік күресінің бөлігі болды. 1550 жылы Германия протестанттары мен (католик) Францияға қарсы соғыстар Испанияның қаржысын аздап созып, испан Нидерландтарына жаңа салықтар салуды талап етті. Бұл жағдай 1565 жылы егіннің нашар жиналуынан туындаған наразылықты күшейтті, бұл 1566 жылы ашаршылыққа әкелді ("Ашаршылық жылы" немесе "Ғажайыптар жылы" деп аталады). Сол жылы әлеуметтік, саяси және діни тәртіпсіздіктер билеушілердің келісімін және Бильденсторммен аяқталды, бұл Филипптің Брюсселдегі регенті Маргарет Пармалық үкіметін қауіпке ұшыратты. Альба герцогының қол астындағы испан әскерлері тәртіпті қалпына келтіру және көтерілісшілерді жазалау үшін жіберілді, бұл Голландиялық көтеріліс пен кеңінен Сегіз жылдық соғысты тудырды. Бұл әскерлерді теңіз арқылы тасымалдауға болмайтындығына байланысты Филипп Ломбардиядағы гарнизондарынан әскерлерді Испанияның Нидерландысына жер арқылы жеткізудің жолын табуға мәжбүр болды. Испан жолы 1566 жылы зерттелді және картаға түсірілді, ал Альба оны 1567 жылдың шілдесінде пайдаланды.
1567 1601: Савойялық жол
Испан жолының бастапқы бағыты солтүстік-батысқа қарай Милан герцогтігінен испандық одақтас Савой герцогтігінен испандық Франке-Контеге дейін, одан солтүстікке қарай Лотарингия герцогтігінен испандық Нидерландыдағы Люксембургке дейін созылып кетті. Бұл жолмен Альба әскерлері 1567 жылы жүріп өтті, ал испан әскерлері оны келесі отыз жыл бойы елеулі үзіліссіз жалғастырды. Алайда ғасырдың басында Савой Франциямен Франко-Савойя соғысында (1600-1601) жеңілді. Лион келісімінің (1601) нәтижесінде Савойя өзінің ең солтүстік екі провинциясын, Бугей мен Бресс провинцияларын Францияға беруге мәжбүр болды, бұл испан жолының едәуір бөлігі француз жерінде екенін білдірді. Бұл кезеңде Франция Испанияға қарсы болды (екі патшалық 1598 жылы соғыста болды), сондықтан Испания әскерлерінің Жол бойындағы қозғалысы бұғатталды. Француздар Бугей мен Бресс арқылы өтетін ескі жолды жауып тастағаннан кейін, испандықтар Савой герцогы Карл Эммануэль І-нің Женева Республикасын жаулап алу әрекетіне демеушілік етті. Бұл Республика Савойя мен Франш-Контемен шекаралас болғандықтан, оның Савойяға қосылуы испан әскерлеріне француздарды айналып өтіп, қайтадан Франш-Контеге Савойядан тікелей жетуге мүмкіндік береді. Алайда Шарль Эммануэльдің Женеваны эскалада басып алу әрекеті сәтсіз аяқталды; Савойяның 1602 жылдың 12 желтоқсанынан кейінгі түнде жасаған шабуылының сәтсіздігі Женевалықтармен әлі күнге дейін l'Escalade фестивалімен атап өтіледі.
16011609: Швейцария мен Валтельлининнің бағыттары
Женеваға жасалған савойлық шабуылдың жеңілісі Савой арқылы өткен испан жолының ескі бағытын қалпына келтірудің соңғы үмітін бұзды, сондықтан испандар кейіннен шығысқа қарай балама іздеуді бастады. Ең қарапайым нұсқа - әскерлерді Миландан солтүстікке қарай Сент-Готтард асуы арқылы, содан кейін Орталық Швейцария арқылы Жоғары Рейнге дейін баруға мәжбүрлеу. Рейн өзенін кесіп өту испан әскерлерін Дальней Австрияға әкелетін, бұл достық аумақ болғандықтан, Австрия Габсбургтері Испанияның Габсбургтер патшалық отбасының туыстары және жақын одақтастары болған. Дауыл Австриядан испандықтар көршілес Верхний Эльзас арқылы Лотарингияға және испандық Нидерландыға қарай тікелей жүріп өтуі мүмкін. Швейцария Конфедерациясы испан әскерлеріне өз аумағына кіруге рұқсат беруге дайын еді, бірақ протестанттық Нидерланд Республикасына қарсы күресуге барған католик әскерлерінің Швейцария жерінде болуы протестанттық кантондарда елеулі алаңдаушылық тудырды және Швейцарияның діни конфессиялық азаматтық соғыстарының жаңа кезеңін бастаумен қауіп төндірді. Испания әскерлерін мүмкіндігінше көзге түспеу үшін Конфедерация олардың Швейцария арқылы өтуіне бірқатар шарттар қойды. Мысалы, 1604 жылы келісілген келісімде Швейцария жерінде испан сарбаздары қарусыз және бір уақытта екі жүзден аспайтын топтарда жүріп өтуі керек деп белгіленген. Бұл шектеулердің қатаңдығы Испанияға Швейцария арқылы күш-жігерін тиімді түрде жылжытуды қиындатты, олар бұл бағыт бойынша алты үлкен экспедицияны жіберіп, одан кейін оны мәңгілікке тастады. Ал испандықтар үшін тағы да шығысқа қарай барып, әскерлерін солтүстік-шығысқа қарай Миландан бастап, Үш лиганың ең оңтүстік аумағы Вальтеллина арқылы жүріп өту мүмкіндігі болды. Валтеллинаның шығыс шетінде Стелвио асуы, ал оның арғы жағында Тироль графлығы болды, бұл тағы бір австриялық Габсбургтер аумағы, одан испан әскерлері солтүстік-батысқа қарай Дальней Австрия арқылы Жоғарғы Эльзасқа, содан кейін солтүстікке Лотарингия арқылы Испан Нидерландтарына қарай жоғарыда сипатталғандай. Шынында да, испандық губернатор Милан, граф Фуэнтес, үш лигамен келісімге қол қойып, осы бағытты пайдалану үшін 1592 жылы келіссөздер жүргізген болатын. Алайда, Үш лига Швейцария Конфедерациясына ұқсас, католик және протестант аудандарының жапсырмасынан тұратын екі конфессиялық федерация болды, ал соңғылары испандықтардың өз шекараларындағы іс-әрекетін швейцариялық діндарларымен бірдей себептермен жек көреді; сонымен қатар олардың Испанияға деген жаушылығы геосаяси себептермен Испанияның католик жаулары Франция мен Венеция тарапынан өршітілді. 1603 жылы венециялықтар Лигаларды Валтеллинаға айрықша рұқсат беруге көндірді, осылайша Лигалардың Фуэнтеспен он бір жыл бұрын қол қойған келісімін жоққа шығарды. Губернатор Милан мен Валтеллинь шекарасында Форт-Фуэнтес қаласын тұрғызып, Үш лиганы Венеция келісімін қабылдамау үшін қорқытуға тырысты, бірақ аз нәтиже берді. Осылайша 1610 жылы испандық жолдың барлық үш нұсқасы испан әскерлеріне негізінен өту мүмкін емес болды, себебі француздар Буге мен Брессаны аннексиялады, Швейцария Конфедерациясы арқылы транзитке салынған ауыр шектеулер және Венециямен үш лигамен жасалған келісім. Алайда, бұл бұзылу қысқа мерзімде аса маңызды емес, өйткені 1609 жылы он екі жылдық бітім күшіне енді, ол сексен жылдық соғыстағы ұрыстарды тоқтатты және Испанияның Фландрия армиясына тұрақты түрде күшейтулер ағынын қамтамасыз ету қажеттілігін уақытша жойды.
1619-1635: Валтельлинес жолы қайта ашылды
Он екі жылдық бітім 1619 жылы бұзылып, Испания қайтадан төменгі елдерге үлкен әскерлер жіберуге мәжбүр болды. Сондықтан Испания жолын мүмкіндігінше тезірек ашудың жолын табу өте маңызды болды. Фуэнтестің Милан губернаторы лауазымындағы мұрагері Ферия герцогы Үш лигада католиктік көтерілісті қоздырып, федерация ішіндегі діни азаматтық соғысты, Бюнднер Вирренді (Граубундендік тәртіпсіздіктерді) тудырды. Лигалар өз ара соғысып жатқанда, ол Валтеллинага басып кірді, бұл аумақты толықтай қосып, Тироль арқылы испан жолын қайта ашады. Бұл Францияны үрейлендірді, ол атақты тау соғысы маманы Лесдигуйердің қолбасшылығымен Вальтеллинага экспедициялық күш жіберді. Нәтижесінде Вальтеллина соғысы тығырыққа тіреліп, Монзон келісім-шарты (1626) бойынша Испания Вальтеллинаны Үш лигаға қайтаруға мәжбүр болды, бірақ Вальтеллина арқылы Стелвио асуына дейінгі жол қайта ашылды, бұл Испания жолы бойындағы әскер қозғалысын қайта бастауға мүмкіндік берді. 1620-жылдардың аяғы мен 1630-жылдардың басында бірнеше испан әскерлері қайта ашылған испан жолымен сапар шекті, кейбіреулері төменгі елдерде дәстүрлі шайқас алаңына, ал басқалары Германияға, онда Отыз жылдық соғыс енді өршіп жатты, қоршауға алынған Австрия Габсбургтерін қолдау үшін. Осы кезеңде Жолды пайдаланған испан әскерлерінің бірі кардинал Инфанте Фердинандтың әскері болды, ол Германияда маңызды жеңістердің тізбесін жеңді, соның ішінде Нердлингеннің бірінші шайқасы.
16351648: Жолдың соңы
Габсбургтердің Германиядағы жеңістері француз бас министрі кардинал Ришельеге қатты әсер етті, ол 1635 жылы Францияны Австрияға қарсы Отыз жылдық соғысқа алып келді және Испанияға да соғыс жариялады. 1630-жылдардың аяғында Анри де Рохан Валтеллинаға екінші француз экспедициясын ұйымдастырды, бұл өрөөн арқылы испан әскерлерінің қозғалысына кедергі келтірді, ал басқа француз күштері Жоғарғы Эльзасқа басып кірді, олар оны жеңіп, Брейсак шайқасында австриялықтарды жеңгеннен кейін Францияға тұрақты түрде қосылды. Осылайша Испания жолы екі нүктеде кесілді, оңтүстікте Милан мен Тироль арасындағы және солтүстікте Дальней Австрия мен Лотарингия арасындағы. Испания жолы жабылғандықтан, испандықтар өз әскерлерін теңіз арқылы төменгі елдерге тасымалдауға мәжбүр болды. 1639 жылы осы конвойлардың біріне ағылшын жағалауында голланд адмиралы Мартен Тромп шабуыл жасады, бұл Даунс шайқасына әкелді, онда Тромп әскер кемелерін алып жүрген испан флотын жойды. Бұл апатты жеңіліс испандық теңіз күшін құртты, бұл Испанияның Фландрия армиясына күш-жігер мен жабдықтауды алуына мүмкіндік бермеді, ал бұл стратегиялық апат Мюнстер бейбітшілігімен сексен жылдық соғысқа ақыры тоқтауға ықпал етті.
Логистика
Испания жолын бойлай жүріп келе жатқан әскерлерді орналастырудың ұйымдастырылған жүйесі болған жоқ. Кейде офицерлер жол бойындағы қалаларда тұра алатын, бірақ олардың адамдары бұталар астында ұйықтауға немесе бір күндік жүріс соңында өздеріне уақытша қоралар салуға мәжбүр болды. Жергілікті тұрғындар, әдетте, осы кезеңдегі барлық әскерлердің достық аумақта болған кезде де тонау мен ұрлық үшін абыройлы болғандықтан, өтіп бара жатқан сарбаздардан қорқатын. 1580 жылы испандық терсионың офицерлері Франш-Контедегі үйді басып алды, бірақ үйде эмерек жоқ екенін анықтады, өйткені үйдің тұрғындары оның бүліну, өртеу немесе ұрлану мүмкіндігін болдырмау үшін бәрін алып тастады. Армиялар жылына бір-екі рет ғана испан жолын бойлай жүрді, сондықтан маршрут бойымен әдеттегі әскери журналдар құрылмаған. Алайда, белгілі бір нүктелерде әскерлерді қамтамасыз ету үшін этаптар жүйесі болды, бағаның егжей-тегжейін әзірлеу үшін Испанияның Нидерланд немесе Милан губернаторлары жіберген комиссарларды пайдаланды. Этаптың бірінші түрі тек Савойяда ғана кездесті және ол жол бойындағы сарбаздар мен саудагерлердің азық-түлік пен баспанаға қол жеткізе алатын тұрақты жол станциясы түрінде болды. Екінші түрі Франш-Конте, Лотарингия және Испан Нидерландыда кездесті, жеке мердігерлер арқылы арнайы негізде ұйымдастырылды, олар әр жеке экспедицияның күтілетін көлемі мен кестесіне сәйкес қажетті азық-түлік төлемдері мен мөлшерін есептейді.
Әсерлер
Испан жолы бастапқыда тек әскери функция атқара алса да, ортағасырлық Виа Империге ұқсас, Жерорта теңізі мен Солтүстік Еуропаны байланыстыратын маңызды сауда жолы болды. Жол испандықтарды Альпі аймағындағы дипломатиялық байланыстарын нығайтуға итермеледі, бұл Савойяда және Швейцария Конфедерациясында тұрақты елшіліктерді құруға әкелді, олар Миланда бақыланады. Испан жолының бір қаламаған салдары - бұл обаның солдаттар мен саудагерлер арқылы таралуы, әсіресе Валтеллина соғысынан кейін Валтеллинада.