Кіріспе

Альпид белдеуі немесе Альпілік Гималайдың орогендік белдеуі, немесе жақында және сирек Тетианның орогендік белдеуі - сейсмикалық және орогендік белдеу, оның ішінде Жава мен Суматрадан, Индокитай түбегі, Гималай мен Траншималай арқылы, Иран таулары, Кавказ, Анатолия, Жерорта теңізі және Атлантикаға дейін созылған Еуразияның оңтүстік шетімен ұзарып жатқан тау жоталары бар. Белбеу мезозойдан кайнозойға дейін Тетис мұхитының жақында жабылғанынан және солтүстікке қарай қозғалатын Африка, Арабия және Үнді тақталарының Еуразия тақтасымен соқтығысу процесінен пайда болған. Бұл тақырып 19 ғасырдың ортасында эволюциялық биологтармен кенеттен басталды. Чарльз Дарвин мен Чарльз Лайелл сияқты ертедегі тарихи геологтар, оларды қамтитын қалдықтар мен шөгінді жыныстардың қабаттарын уақыт кезеңдеріне орналастырды, олардың құрылымы сақталған. XIX ғасырдың аяғы - синтез кезеңі, онда геологтар барлық егжей-тегжейлі мәліметтерді үлкен суретте біріктіруге тырысты. Өзінің түріндегі алғашқысы Эдуард Сьюсс "салыстырмалы анатомия" және "салыстырмалы филология" сияқты тау жоталарын салыстыру әдісін "салыстырмалы орография" терминімен қолданды. Сусс бұл аймақты Альп тауларында алғашқы жұмыстары кезінде ашқан болатын. Ол өзінің мансабының басым бөлігін аймақты егжей-тегжейлі бақылаумен өткізді, оны бір жұмыс бойынша жинады, das Antlitz der Erde, "Жер бет". Адамның бетіндей, Жер бетінде де сызықтар бар. Сусс тақырыбы осы аймақтың сызықтарының анықталуы мен жіктелуі болды, ол Еуразияның бір шетінен екінші шетіне дейін, шығыста Малайя түбегімен аяқталды. Сусс барлық геологтар сияқты мұхит бассейндерінде шөгінді ретінде жиналған, тереңдіктердің қысымымен қатаңдаған және кейіннен горизонталь қысыммен тау тізбектерінің қатпарларына көтерілген шөгінді жыныстардың қабаттары мен мазмұнына қарады. Ол осы салаға тау тізбегінің "трендтік сызықтары" немесе бағыттары туралы зерттеуді қосты. Бұл элементтер олардың бетіндегі қиылыстарын зерттеу арқылы анықталатын. Көп ұзамай ол бүгінде конвергентті тақта шекаралары деп аталатын тау тізбегін тапты, олар бір тақтаның екіншісі астына қысылуы немесе субдукциялануы арқылы көтерілген, бірақ білім оларды осылай тани алатын жағдайда емес еді. Оның орнына ол өзін үлгілермен қамтыды.

Этимология

Альпид деген сөзді алғаш рет неміс тілінде австриялық геолог Эдуард Сусс өзінің 1883 жылғы "Дас Антлиц дер Ерде" атты еңбегінде қолданған, ал кейіннен ағылшын тіліндегі ғылыми әдебиетте түрік геологы және тарихшысы А. М. Целяль Шенгер 1984 жылы осы тақырыпқа арналған мақаласында кеңінен танымал еткен. Термин Альптерге ежелгі гректің аталық / отбасылық жалғауы ίδης (идес) -ден алынған идес жұрнағын қосады, бұл туысқан орогендердің "отбасы" екенін білдіреді. Белтіс термині Альпидтер Еуразияның оңтүстік шетінде батыстан шығысқа қарай созылған ұзақ, негізінен үзілмеген орогендер тізбегін құрайтындығын білдіреді.

Оргенез

Егер "Алпид" Кобердің мағынасында бүкіл Тетиан аймағындағы қазіргі уақыттағы қырқалардың ұжымдық тобының соңғы және ағымдағы бөлігі деп қабылдаса, онда "Алпидтік оргенез" Альпидтерді құру үшін қажетті барлық оргенездердің ұжымдық түрде қолданылады, бұл анықтама Альпид пен Альпидтің бастапқы мағыналарынан алыс, ол арнайы геологиялық қолданысты білдіреді.