Кіріспе

Шотланд ағартушылығының қайраткері, 1719 жылы туған Джордж Кэмпбелл ФРСЕ (1719 жылдың 25 желтоқсаны - 1796 жылдың 6 сәуірі) шотланд ағартушы философы, дін қызметкері және құдайшылдық профессоры. Кемпбеллді ең алдымен риторика қызықтырды, өйткені ол оны зерттеу студенттеріне жақсы уағыздаушы болуға көмектеседі деп сенді. Ол риторика философы болды, өйткені ол Ағарту дәуірінің философиялық өзгерістері риторикаға әсер етеді деп қабылдады.

Кемпбелл - ағартушы ойшыл

Кемпбеллдің әдеби өміріне педагогикалық және пасторлық мәселелер басым болса да, оның ақыл-ойы ағартушылық құндылықтарға бағынғандығы анық. Кемпбелл ағартушылықтың қауіп емес, қалыпты, ұтымды және практикалық христиандықтың одақтасы екеніне сенді. Оның дінін дәлелдеу үшін сенім қажет, ал оның ағартылған ой-пікірлері оған мақсат беру үшін сенім қажет. Кемпбеллдің әдеби мансабында ол риторика, дәмділік және дарындылық сияқты ағартылған мәселелерге назар аударды - мүмкін ол Абердин философиялық қоғамында болған уақытының нәтижесі. Оның риториканы психология саласына сәйкестендіруге тырысуы Фрэнсис Бэконның білімнің құрылымы мен мақсатын зерттеуінің нәтижесі болды. Философиялық риторика индуктивті әдістеменің Бакон ықпалын, сонымен қатар ғылыми зерттеулерді көрсетеді. Сонымен қатар, Кемпбеллдің табиғи дәлелдерге жүгінуі - ағартушылық дәуірінің көптеген ұлы ойшылдарының ортақтасқан ұқсастығы. Бұл оның бүкіл жазбаларында көрінеді, әсіресе әдістемеге ілімге, сынға дейінгі тергеуге, төзімділік, шамалаушылық пен жетілдіруді қолдануға ерекше мән беріледі.

Кемпбелл және дәлелдер

Кэмпбелл аудиторияны қозғау үшін риторик дәлел мен адам табиғаты арасындағы байланысты бағалауы керек деп сенді. Кемпбелл дәлелдемелерді екі негізгі түрге бөліп қарастырды: интуитивті және дедуктивті. Интуитивті дәлел оның сыртқы көрінісімен ғана сенімді. Оның үкім шығару қабілетіне әсері "табиғи, түпнұсқа және түсініксіз", бұл басқа ешқандай қосымша дәлел оны одан да сенімді немесе тиімді ете алмайды дегенді білдіреді. Кемпбелл интуитивті дәлелдерді үш көзге бөледі: абстракция, сана және жалпы ақыл. Бұл метафизикалық, физикалық және моральдық ақиқаттарды түсіну үшін жауапты. Дедуктивті дәлелдер, интуитивті дәлелдерден айырмашылығы, бірден қабылданады. Оны логикалық немесе нақты түрде көрсету керек, өйткені ол үй-жайлармен емес, идеяларды салыстыру арқылы алынады. Дедуктивті дәлелдемелер екі көздің бірінен туындайды: демонстративті немесе моральдық. Демонстратив идеялардың абстрактілік және өзгермейтін қатынастарымен айналысады; ал мораль тек фактілік мәселелерге ғана қатысты. Кемпбеллдің моральдық және ғылыми ойлау идеясы болды. Философ өзінің "Реторика философиясы" атты кітабында дәлелдеудің төрт түрін атап өтті. Біріншісі - ойлау тәжірибені пайда етеді, өткен тәжірибелер біздің қазіргі және болашақ ойлау қабілетімізді қалыптастырады. Дәлелдің екінші түрі - аналогия, жағдайды талдау арқылы біз болашақта не істеу керектігін жақсырақ түсінеміз және жақсырақ нәтижеге қол жеткіземіз. Дәлелдің үшінші түрі - куәлік. Куәлік беру жазбаша немесе ауызша қарым-қатынаспен байланысты. Соңғысы - мүмкіндіктерді есептеу. Кездейсоқ оқиғаның алдын ала болжауға болмайтынын білген адам басқа белгілі бір оқиғалар туралы ойлана алады.

Кемпбелл мен Юм

Дэвид Юм "Көңілді кереметтер" атты эссесінде кереметтер туралы куәліктің сенімділігін бағалайды және оны қабылдау тәжірибеге негізделген деп мәлімдейді; сондықтан куәлік тәжірибе дәлеліне қайшы келсе, бұл куәлікті қабылдамаудың ықтимал себебі болып табылады. Осыған жауап ретінде Кемпбелл Юмның эссесін жоққа шығару үшін "Көмектер туралы диссертация" атты еңбегін жариялады. Ол Хьюмнің білім алуда куәліктің маңыздылығын бұрмалап көрсеткеніне сенді. Басқалардың өкілдік етуіне деген сеніміміз - адам табиғатының бастапқы бөлігі. Осыған дәлел ретінде Кэмпбелл өзгелердің куәлігін тез қабылдайтын балалардың мысалын келтіреді. Олар жасы ұлғайғаннан кейін ғана күмәнмен қарайды, сонда ғана куәліктері жоққа шығарылады; бұл біздің куәліктерге деген сенім тәжірибеден жоғары екендігінің дәлелі. Кемпбелл үшін куәліктерге сену адам табиғатының бір бөлігі, өйткені бұл үйренбеген және автоматты жауап. Сонымен, куәлік тәжірибеден гөрі санадан алынған дәлелге жақын. Кемпбелл куәліктердің шынайылығын анықтаудағы ең маңызды фактор - куәгерлердің саны деп айтады. Көптеген куәгерлер және құпия келісімнің дәлелі жоқ, барлық басқа факторларды алмастырады, өйткені куәліктің ықтималдығы, ықтималдықтардың тепе-теңдігін анықтау үшін Юм формуласынан асып түседі. Кемпбеллдің пікірінше, Хьюм куәлік - бұл дәлелдемелердің әлсіз түрі деп айтуы қате; ол тіпті ең керемет оқиғаға да абсолютті сенімділікпен қамтамасыз етуге қабілетті.

Цитаталар

"Біз өзгелерге жарық шашу үшін, алдымен өзіміз жарық болуымыз керек".