Кіріспе

Германияның әскери тарихы ежелгі заманнан бүгінгі күнге дейін созылады.

Ежелгі заман

Ежелгі және ерте орта ғасырларда герман тайпаларында жазу тілі болмаған. Олардың ертедегі әскери тарихы туралы білеміз – ол латын тілінде жазылған деректер мен археологиялық зерттеулерге негізделген. Бұл маңызды олқылықтарды қалдырады. Герман тайпаларының ежелгі Римге қарсы соғыстары римдіктердің көзқарасынан жақсы жазылған, мысалы, Тейтобург орман шайқасы. Ерте кельттерге қарсы герман соғыстары жұмбақ болып қала береді, себебі екі тарап та оқиғаларды жазбаған. Герман тайпаларының темір дәуіріндегі Ясторф мәдениетінде Солтүстік Германия мен Данияда пайда болғандығы айтылады, олардың жері кейін римдіктермен "Germania" деп аталған. Тайпалар аймақтың климатының нашарлауына байланысты, оңтүстікке қарай тарады. Олар Эльба өзенін кесіп, Везер алқабындағы келттік волк тайпаларының жерлерін басып алған болуы мүмкін. Римдіктер осы алғашқы көші-қондардың бірін тіркеген – б.з.д. 2-ші ғасырдың соңында Цимбри және тевтон тайпалары Республиканың өзіне қауіп төндірген. Шығыста готтар, ругийлер және вандалдар сияқты басқа тайпалар Балтық теңізінің жағалауына қоныстанды, оңтүстікке жылжып, ақырында Украинаға дейін жетті. Англдар мен сакстар Англияға көшіп келді. Герман халықтары көршілерімен жиі шиеленіскен, нәтижесінде екі мың жылдан астам уақыт бойы аумақтық, діни, идеологиялық және экономикалық мәселелерге байланысты әскери қақтығыстар болды.

Орта ғасырлар

Неміс ұлтының Киелі Рим империясы (кейде Бірінші Неміс империясы деп те аталады) 843 жылғы Верден шарты бойынша Шарль Ұлының немерелері арасында Каролинг империясы бөлінгеннен кейін, сол кездегі Францияның шығыс бөлігіндегі патшалықтан пайда болды (Германияның алғашқы мемлекеттік бірлестігі). Ол 962 жылы құрылып, 1806 жылы таратылғанға дейін шамамен мың жылға созылды. Ол ешқашан біртұтас мемлекет болған емес; бастапқыда көптеген этностар мен тілдерден тұрды және өркендеген шағында Францияның шығысынан Солтүстік Италияға дейінгі аумақтарды қамтыды. Оның біріктіруші факторы – Каролинг мұрасы және күшті діни мағынасы, сондай-ақ көптеген халқы мен билеушілерінің этникалық тегіне сіңген "неміс" ұғымы болды. Орта ғасырлардағы Германияның әскери тарихы қамалға алу соғыстарымен және осы типтегі соғыстан туындаған технологиялық өзгерістермен толы болды. 843 жылы Бірінші Неміс империясының құрылуынан бастап Иоганн Гутенбергтің баспа станогын ойлап табуға дейін орта ғасырлардағы шайқастар көне замандағыдай жүргізілді. Қамалға алу соғысы мен жаңа әскери технологияларды пайдалану арқасында көптеген өзгерістер енгізілді.

Қоршау соғысы

Орта ғасырларда қоршау соғысы – соғыс жүргізудің және жауапкершілікке алу арқылы аумақтарды басып алудың басты жолы болды. Дала шайқастары да болды, онда олар Вегецийдің "De re militari" еңбегінде зерттелгенге ұқсас фалангалық құралымды қолданды. Дегенмен, шайқастардың көп бөлігі бекіністерді қорғау немесе оларды жаулап алу мақсатымен жүргізілді. Қоршауға қатысқан адамдар қоғамның түрлі топтарынан жиналды. Олардың арасында ақсүйектер, рыцарьлар, патшаның жеке гвардиясы, сондай-ақ, басым көпшілігі соғысқа алынған шаруалар болды. Қоршау соғысы – Орта ғасырларда Германияда соғыс жүргізудің негізгі тәсілі еді, бұл ортағасырлық әскери технологияның дамуына ықпал етті.

Әскери технология

Қоршау орта ғасырдағы соғыстың басты тәсілі болғандықтан, осы ерекше соғыс түріне қатысты әскери технологияда өзгерістер болды. Дегенмен, технологиядағы жетістіктер ескі технологияның дереу қолданудан шығуын білдірген жоқ. Мұндай жетістіктердің бірі – требушет, бірақ одан басқа да шағын жетістіктер жасалды. Мысалы, Спангенхельм деп аталатын жаңа шлемдер, сондай-ақ қару жасаудағы каролингтік жаңалықтар пайда болды. Зәрлі қарулардың дамуымен бірге, осы жаңалықтарға қарсы күресу үшін қолға ұсталатын қарулар да жетілді. Мысалы, қылыштар жұқарып, ұшына қарай үшкірленді, осылайша тікшелі қарулардың арасына енуге мүмкіндік алды. Қоршау соғысы кезінде қамалдарды қорғау үшін арбалеттер жиі қолданылатын болды. Ал қамалдарға шабуыл үшін Спрингвальд жасалды, ол тізбектей найза атуға арналған, бірақ көбінесе Германиядан тыс жерлерде қолданылды. Орта ғасырлардағы соққылы соғыстың маңызды бөлігі болған етік табандары (stirrups) дамытылды. Сонымен қатар, тізе саятын қорғау үшін гревелер (greaves) жасалды.

Батырлық шындық

Германияда барондықтар (Риттер) немесе рыцарь деп аталды. Бұл титул жергілікті феодалдармен марапатталатын ақсүйектердің белгісі еді. Риттер атағы көбінесе әулеттің аяғына дейін мұрагерлікпен беріліп отырды. Әулет тоқталған соң, титул мен оның иеліктері феодалға қайтарылып, басқа біреуге тапсырылар еді. Риттерлер неміс әскерінің элитасы саналды, себебі олардың басты мақсаты соғысқа дайындалу болатын. Олар осы мақсатта турнирлерге қатысып, жаттығуларын жүргізіп отырды. Риттерлер төменгі дәрежедегі ақсүйектерге жатса да, көптеген феодалдар үшін негізгі қорғаныс құралы болып саналды. Барлық рыцарьлар ақсүйектер еді, бірақ барлық ақсүйектер рыцарь бола бермейтін. Ақсүйектер әскери топқа жатпады, керісінше, олардың зор байлықтарының арқасында әскери қақтығыстардан қашып жүретін. Сонымен қатар, рыцарьлар өздерін дәлелдеу үшін ашық шайқасқа түсудің орнына, елді бағындыру үшін ауылды тонауға көбірек бейімділік танытар еді.

Беделді құрылыс

Орта ғасырдағы Германиядағы бекіністер римдік үлгідегілермен ұқсас салынған, бірақ тастан салынған қамалдар да болды. Форттар көбінесе жақсы салынған және шабуылдарға қарсы тиімді болған. Бекіністердің бірнеше түрі болды, мысалы, қамал және аула (moat and bailey), топырақ қоршаулар, төбелік бекіністер, қалалық бекіністер, қала қабырғалары және бекінілген тұрғын үйлер. Тас қамалдарды пайдаланудан бұрын ең көп таралған қамалдар – қамалдар мен аулалар, викингтердің шабуылдарына қарсы тиімсіз болып шықты. Германияда 1200 жылы тек 12 қала қабырғамен қоршалған, олардың 9-ы бұрын римдік қабырғалар болған. Кейіннен крестоносшылар христиандық әлемнің стратегиялық мақсатын қорғауға арналған, крестоносшылар қамалдары деп аталатын өздерінің бекіністерін салды. Көбінесе бұл қасиетті жерде мұсылмандарға қарсы жаулап алынған аумақтарды қорғау үшін болды. Дегенмен, кейбіреулері 13 ғасырдағы Пруссия крест жорығында салынған болуы мүмкін. Бұл оқ-дәрілік қарулардың, қоршау кезінде қолданылуымен мүлдем өзгерді.

Жауынгерлік тактика

Орта ғасырлардағы тактикалар өте әртүрлі болды. Көптеген тактикалар әлі де римдік идеяларға негізделген, мысалы, жаттығулар, әскерді ұйымдастыру және фаланксты қолдану. Орта ғасырлық қолбасшылар Вегецийдің "De Re Militari" еңбегімен таныс болуы мүмкін, бұл оларға шайқас тактикасының негізін қалады. Тарихнамада Чарльз Оман атты әскердің Орта ғасырлардағы шайқас алаңына толыққанды үстемдік еткенін айтады, бірақ басқалары жаяу әскердің тіпті жаңа заманға дейін де ең маңызды рөл атқарғанын мәлімдейді. Тактика мен стратегияның бір мысалы – 1004 жылы Генрих II-нің богемиялықтарға қарсы құпия сақтау тактикасын қолдануы, бұл Генрихке күтпеген үстемдік әкеліп, жорығының сәтті аяқталуына себеп болды. Тағы бір стратегия, көбінесе рыцарьлар қолданған, – елді қиратып, халықты азық-түліктері таусылғанда бағынуға мәжбүрлеу. Осы тактикалардың көп бөлігі Рим дәуірінен жеткен еңбектерден алынған.

IX ғасыр

800 жылы Ұлы Карл Германиядағы иеліктерімен қоса Киелі Рим императоры болып таж кигізілді, бұл жерлерді ол саксон тайпаларын әскери жолмен бағындыру арқылы алған еді. 9 ғасырда, 814 жылы Ұлы Карл қайтыс болғаннан кейін, империя 843 жылы Верден шартымен бөлінді. Осының нәтижесінде Франция, Германия және Ломбардия мемлекеттері құрылды. Верден шартынан кейін 870 жылы Мерсен шарты жасалды. Бұл шарт Верден шартының орнын басып, империя тағы да бөлінді. Шығыс Франкия Корольдігі (Германия) осы шарттың талаптарына сәйкес өмір жасамасын жалғастырды. Дегенмен, 10 жыл ішінде бұл неміс және француз корольдері арасындағы жаңа қақтығыстарға себеп болды.

Х ғасыр

907 жылдың шілдесінде Прессбург шайқасында неміс әскері венгрлермен кездесті. Нәтижесінде венгрлер шешуші жеңіске жетіп, қазіргі Шығыс Германияны тонауға мүмкіндік алды. Келесі жылы, 908 жылы, венгрлер Айзенах шайқасында тағы да жеңіске жетіп, неміс ауылдарын жойды және жергілікті билеушілерден сыйақы талап етті. Бұл тенденция 910 жылы Лехфельдтің бірінші шайқасында жалғасты, онда императорлық әскер венгр шабуылшыларына қарсы жасалған жалған үдеу тактикасы кезінде жеңілді. 919–36 жылдары германдық халықтар (франктар, саксондар, швабтар және бавариялықтар) Генрих I Фавлердің, кейіннен король атанған Саксония герцогінің басшылығымен бірікті. Алғаш рет Шығыс Францияға «Germania Regnum» («Герман корольдігі») термині қолданылды. 921 жылы Франция королі Карл III және Германия королі Генрих I арасында Бонн шарты жасалды. Олар Рейн өзенін өздерінің корольдіктерінің шекарасы және бейтарап аймағы ретінде белгіледі. Шарт ақыры сәтсіз аяқталып, корольдіктер арасында шиеленіс пен әскери қақтығысқа әкелді. 933 жылы Генрих I Фавлер жиналғандармен кездесіп, мадьярлармен (венгрлермен) соғысты жаңартқысы келетінін білдірді. Мадьярлар саксондарды күтпеген шабуылмен ұстауға тырысты, бірақ әскерін екіге бөлгенде сәтсіз болды. Нәтижесінде Генрих I өзінің артық қару-жарағы мен дайындығының арқасында екі әскер бөлімін де талқандады. Бұл қақтығыс Риаде шайқасы деп аталды. Генрих I және оның ұлы Отто I әкімшілік қабілеттерін Каролингтерден мұра етіп, сол кездегі ортағасырлық әскери тарихнаманың мүмкіндіктерінен асып түсетін үлкен әскерлерді құра алды. 10 ғасырдағы Германиядағы әскери ұйымның тиімділігі жоғары болды. Бұл ғасырда жүргізілген көптеген қамалдар, олар үшін ауқымды логистика қажет болды, осыны көрсетеді. Отто I және оның кейінгі ұрпақтары қазіргі Германияның шығысындағы әскери шекараны қорғау міндетін алды. Олардың жаулары негізінен славяндар және көшпелі дала халықтары болды. 953–954 жылдары Отто I қазіргі Германиядағы азаматтық соғыста ұлдары Конрад Қызыл және Людольфпен күресуге мәжбүр болды. Соғыс Майнц және Регенсбург сияқты ежелгі римдік бекіністер үшін болды. Келесі жылы, Оттондық корольдік әлсіреген кезде, мадьярлар қалаларды тонау үшін қамалдарды қоршау мақсатымен басып кірді. Қамалдардың саны мен ұйымдастырылуы 10 ғасырдағы Орта ғасырлардағы Германияның алғашқы корольдері жасаған үлкен жұмыстың дәлелі болды. 955 жылы мадьярлар Лехфельдтің екінші шайқасында Отто I-ге шешуші жеңіліске ұшырады, бұл еуразиялық далалардан төнген қауіпті төрт ғасырға тоқтатты. 962 жылы, осы жеңістің нәтижесінде Отто Италияға, Римге қарай жорық жасап, пападан Киелі Рим империясының бірінші императоры атанды. 977–978 жылдары «Үш Генрих соғысы» болды. Бұл соғыс – Генрих есімді үш неміс князінің, император Отто II-ге қарсы жасаған қысқа мерзімді көтерілісі болды. Үш Генрих – Аугсбург епископы Генрих I, Генрих Күрескер және герцог Генрих I Кіші болды. Үш Генрихтің көтерілісінен кейін Отто Франция королі Лотармен қысқа соғыс жүргізді, ол Лотарингияға басып кіріп, 20 000 әскермен императорлық қала Аахенге шабуыл жасады. Отто Дортмундқа қашуға мәжбүр болды, онда тиімді жауапты ұйымдастырды. Ол Францияға қарсы жорық жасап, Парижді қоршауға алды, бірақ қыс айларында кері шегінуге мәжбүр болды. Содан кейін ол көтерілісші князьдерді жеңуге кірісті, ол Пассауды қоршау арқылы жасады, онда көтерілісшілер жиналған еді. Отто Пассауды басып алып, үш князьды көтерілісі үшін жазалады.

ХІ ғасыр

1002 және 1024 жылдар аралығында Германияның Генрих II Альп тауларының оңтүстігіндегі Италияға жорық үшін бүкіл мемлекетінен әскер шақырып жинады. Бұрынғы ғасырлардағыдай, Киелі Рим империясының барлық еңбекке қабілетті ер адамдары өз үйлеріне қауіп төнген жағдайда оны қорғауға міндетті болды. Германия XI ғасырда, әсіресе 1070 және 1080 жылдары азамат соғысына толы болды. Бұл 1056 жылы Генрих IV патшалыққа келген кезде басталды. Азамат соғысы барысында Генрих IV 1081 және 1084 жылдары Римді екі рет қоршауға уақыт тапты. Азамат соғысының салдарынан Германияның әскери және саяси күші әлсіреп, кейіннен мемлекет пен империя біраз уақытқа жүздеген тәуелсіз мемлекеттерге ыдырады.

ХІІ ғасыр

1155 жылы неміс мемлекеттері тәртіпсіздікке түсті. Император Фридрих I Барбаросса дипломатия және шеберлікпен ұйымдастырылған некелер арқылы бейбітшілікті қайта орнатуға қол жеткізді. Ол Италияны тікелей императорлық бақылауына алды және Солтүстік Италияға бірнеше шабуыл жасады, бірақ 1176 жылы Легано шайқасында Ломбард Лигасынан жеңілді. Жеңіліске қарамастан, ол пападан императорлық тәж киді, осылайша Барбароссаның империяны Отто I заманындағыдай бұрынғы даңқына қайтару әрекеттеріне көмектесті. 1189 жылы Фридрих үшінші крест жорығына шықты. Түріктерге қарсы алғашқы табыстардан кейін, әсіресе Иконий шайқасында, Фридрих өзеннен өтуге тырысқанда қаза тапты. Басшысыз, қорқып, барлық жағынан шабуылға ұшыраған бастапқы күштердің өте аз бөлігі ғана жолын жалғастырды. XII ғасырдың соңында, 1198 жылы, неміс тағы үшін күрес басталды. Генрих VI күтпеген жерден қайтыс болды және мұрагерлік дағдарысы туды. Империяның бағыты күмәнда болып, империя княздары тарапынан өзгертілді. Нәтижесінде Генрих VI-ның ұлы Фридрих II қасиетті Рим императоры ретінде өзінің титулын және билігін қайта алғанға дейін шамамен 17 жылға созылған қақтығыс болды.

XIV ғасыр

1311 жылы Рим империясы мен Вюртемберг графы арасында соғыс басталды. Граф Эберхард Ландвогт (әскери қорғаушы) қызметін атқару кезінде сот ісін және туындаған дағдарысты шешу тәсіліне императорлық тыйым салынғанына ашуланды. 1361 жылы Ганза одағы мен даниялықтар арасында соғыс басталды. Ганза Лигасы Копенгагенді басып алғанда жеңіске жетті. Соғыс тоғыз жылға созылып, нәтижесінде Штральзунд шарты жасалды. 1393 жылы "Vitalienbrüder" немесе "Victual Brothers" Балтық және Солтүстік теңіздерінде Ганза және басқа кемелерге шабуыл жасады. Бұл қарақшылар өте қатыгез болды және 1393 жылға қарай жүк тасымалдайтын кемелер тек конвоймен ғана қауіпсіз саяхаттай алатын болды. Ганза бірнеше қорғаныс кемелерін салды, бірақ олар үміттенгендей, осы қарақшыларды толығымен жоя алмады. Тевтон орденінің магистрі Конрад фон Юнгинген Готландтағы "Vitalienbrüder" бекінісін қоршап алып, басып алды, осылайша олардың үкімі аяқталды, ал қалған қарақшылар басқа теңіздерге қашуға мәжбүр болды.

XV ғасыр

1410 жылы қазіргі Польшада орналасқан Тевтон ордені (неміс тілінде Deutscher Ordensstaat) патша Владыслав II Ягило бастаған польша-литва әскерлерінен жеңіліс көрді. Осы оқиға Шығыс Еуропадағы неміс діни мемлекетінің күшінің аяқталуын білдірді.

Хуситтер соғыстары

1419-1434 жылдары Богемияда болған гусит соғыстары католиктер мен Ян Гус құрған діни сектаның ізбасарлары арасындағы қақтығыстан туындады. Соғыстың бастауы Праганың бірінші терезеден тастау оқиғасы болды, онда Прага мэрі мен қалалық кеңес мүшелері қала ғимаратының терезелерінен лақтырылды. Рим-католик шіркеуінің адал жақтасы болған император Сигизмунд 1420 жылы крест жорығын жариялаған папа Мартин V-нің қолдауын алды. Барлығы төрт крест жорығы дінсіздерге қарсы басталды, олардың барлығы католик әскерлерінің жеңілісімен аяқталды. Ян Жижка басшылығымен гуситтер сандық артықшылыққа ие болған жауларын жеңу үшін жаңа тактика қолданды, осы тактиканың арқасында олар Ауссиг шайқасында шешуші жеңіске жетті. Крест жорығы аяқталған сайын гусит әскерлері "Керемет жорықтар" жасап, крестшілердің туған жерлерін басып алатын. Мұндай жерлердің бірі Саксония болды. Жижканың 1424 жылы қайтыс болғаннан кейін гусит әскерлеріне Прокоп Ұлы басшылық етті және 1427 жылы Тахов шайқасында тағы бір жеңіске жетті. Гуситтер Германияның орталық аймақтарына бірнеше рет шабуыл жасады, бірақ тұрақты түрде басып алуға тырыспады және бір кезде Балтық теңізіне дейін жетті. Алайда гусит қозғалысы 1434 жылы Липаны шайқасында тоқтатылды. Тарихнама орта ғасырлар 1453 жылы Майнцте баспа ісінің пайда болуымен аяқталғанын көрсетеді, осылайша Германияның және жалпы Еуропаның жаңа заманауи дәуірі басталды.

Реформация

1524-1525 жылдары қасиетті Рим империясында неміс шаруаларының соғысы кезінде шаруалар ақсүйектерге қарсы бүлік көтерді. Көтеріліс соңында сәтсіздікке ұшырап, император V Карл одан да қатаң болды.

Отыз жылдық соғыс

1618-1648 жылдары Германияны отыз жылдық соғыс шарпыды, ол Франция мен Габсбургтар арасындағы Еуропадағы басымдық үшін күрестің басты майданына айналды. Германия католиктік Франциямен соғысып қана қоймай, лютерандық Швеция королі Густав Адольфтың шабуылдарына да ұшырады, ол Лютцен шайқасында қаза тапқанға дейін көп жеңістерге жетті. Соғыс салдарынан Германияның кең аумақтары қирап, жалпы кедейлік пен халықтың үштен бірін жоғалтуға әкелді; қалпына келгеніне ұрпақтар кетті. Ол Еуропаның ұлттық мемлекеттерін тұрақтандырған Вестфалия бейбіт шартымен аяқталды. Императорлық генерал Евгений Савойский Осман түріктерімен шайқас алаңында кездесті, алғаш рет 1683 жылы Австрия астанасы Венаға жасалған соңғы ірі түрік шабуылы кезінде көзге түсті. 17 ғасырдың аяғына қарай ол Осман империясынан Венгрияны қорғап, жақын арада Испания мұрагерлік соғысы кезінде Австрияның бас қолбасшысы болды.

18 ғасыр

1701 жылдан 1714 жылға дейін Испания мұрагерлігі үшін болған соғыста Германия ағылшындар мен голландтармен бірігіп француздарға қарсы күресті. Соғыстың басында француздар сәттілікке жеткен, бірақ Камиль де Талард Палатинатта жеңіске жеткенше осылай болды. 1706 жылы немістер голландтар мен ағылшындардың көмегімен өз жерлерін қайтарып алды. Австриялықтар француздарды Солтүстік Италиядан ығыстырып шығарды, ал коалиция төменгі елдерде бірнеше жеңіске жетті. Сол кезде голланд және британ әскерлерінің жартысы неміс жалдамалы әскерлерінен тұрды. Соғысқа қатысқан неміс мемлекеттері – Австрия (ең көп үлес қосқан), Пруссия және Ганновер. Фридрих Вильгельм I (1713–1740) билік еткен жылдары Пруссияның әскери күші күрт артты. Ол үкіметті әскерінің қажеттіліктеріне қарай ұйымдастырып, тиімді және жоғары тәртіпті соғыс машинасы құрды. Пруссия армиясы 80 000 адамға дейін жеткізілді, бұл жалпы халықтың шамамен 4 пайызын құрады. Шаруалар әскерге алынып, әскери қызметке дайындалды, бірақ әр жылдың он айында үйлеріне қайтарылатын.

Ұлы Фредерик

1740 жылдан 1786 жылға дейін Пруссия патшасы болған Ұлы Фридрих Пруссия армиясын жаңғыртты, жаңа тактикалық және стратегиялық ұғымдарды енгізді, көбінесе сәтті соғыстар жүргізді және Пруссияның аумағын екі есеге ұлғайтты. Фридриктің ағартушылық ойларға негізделген рационалды себебі болды: ол шектеулі мақсаттар үшін тоталдық соғыстарды бастады. Мақсаты – қарсыласып жүрген патшаларды онымен соғысудың орнына келіссөздер жүргізу және бейбітшілікке келудің артық екеніне көндіру еді. Австрия мұрагерлік соғысында (1740–48) Австрия императоршасы Мария Тереза таққа мұрагерлік құқығын мойындату үшін сәтті күресті. Бірақ, кейінгі Силезия соғыстары мен Жеті жылдық соғыс кезінде Ұлы Фридрих (Фридрих II) Силезияны басып алды және 1763 жылғы Губертусбург шарты бойынша Австрияны одан ресми түрде бас тартуға мәжбүр етті. Пруссия көршілерінің біріккен күштерінен, олардың әрқайсысы одан үлкен болса да, аман қалды және Киелі Рим империясының есебінен зор ықпалға ие болды. Ол Еуропаның ірі державасы ретінде танылды және неміс тілді жерлерге басшылық ету үшін Австриямен бәсекелестікке түсті. Жеті жылдық соғыс кезінде Пруссия Ұлыбритания жағынан Ресей, Швеция, Австрия, Франция және Саксонияға қарсы соғысты. Фридрих II алғашқыда Саксонияға басып кірді және Лобосиц шайқасында саксондық әскерді жеңді. Фридрих Богемияға басып кірді, прустар Праганы қоршады, бірақ Колин шайқасында жеңіліске ұшырады. Пруссияның осалдығы байқалғандықтан, австриялықтар мен француздар Пруссия жерлеріне басып кірді. Бірақ француздар Россбахта, ал австриялықтар Лейтенде жеңілді. 1758 жылы Ұлы Фридрих Австрияға басып кіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Ресейліктер прустарды жеңуге тырысты, бірақ прустар Зорндорф шайқасында Пирр жеңісіне қол жеткізді. Алайда шведтер Торновта прустармен тең түсті. Бірақ Австрия Хоккирхта прустардың негізгі әскеріне қарсы жеңіске жетті. 1759 жылы прустар Кунерсдорф шайқасында ресейліктер мен австриялықтарға жеңілді. 1762 жылы Берлин қысқа мерзімге басылып алынды, бірақ оның армиясын жою мүмкін болмады. Бірақ, Пруссияға қарсы үлкен одақ Ресей императоршасы Елизаветаның қайтыс болуымен тарап кетті. Оның өлімінен кейін Пруссияға жақын Петр III бейбітшілікке келісім жасауды ұсынды. Осы «Бранденбург үйінің кереметі» және Фридриктің бекем еркінің арқасында Пруссия аман қалды.

Наполеон соғыстары (18051815)

Наполеон дәуірі Киелі Рим империясын жойды және ақырында қазіргі Германияны құрайтын жаңа неміс тілді мемлекеттерді құрды. Францияның Наполеон I-і 1805 жылы Аустерлиц шайқасынан кейін көптеген кішігірім неміс тілді мемлекеттерді Рейн конфедерациясына біріктірді. Бұл, негізінен, аймақтың күшті мемлекеттерін кішірек мемлекеттерді жұтып алу арқылы кеңейтті, Франция үшін буферлік аймақтар жасады және әскерге шақыруға жарамды азаматтардың қорын құрды. Неміс тілінде сөйлейтін екі ірі мемлекет – Пруссия Корольдігі мен Австрия империясы – бұл конфедерацияға қосылмады. Пруссия королі Фридрих Вильгельм III Рейн конфедерациясын пруссиялық мүдделерге қауіп деп қарады және Наполеонға қарсы одақтас болды. Осы кезде Пруссияның патшалық армиясының беделі жеті жылдық соғыс кезеңінен бері жоғары болды. Алайда, олар сол кезеңнің тактикасын сақтап, әлі де шетелдік жалдамалы әскерге көп сүйенді. Әскери реформалардың болмауы апатқа ұшырататынын көрсетті. Йена мен Ауэрштедт шайқастарындағы пруссиялық жеңілістер елдің аумағын жартысына дейін қысқартқан ұятты келісімге әкелді. Ганноверлік сайлаушылығы, Арленбург конвенциясына дейін Англия королі Георг III-нің жеке басқаруында болған, Пруссияға қосылды. Ұлыбританияда құрылған Корольдік неміс легионы, таратылған Ганновер армиясының офицерлері мен сарбаздарынан құралды және Наполеон армиясымен үздіксіз күрескен неміс мемлекетінің жалғыз армиясы болды. Демпингке түскен Пруссия өзінің көрнекті ескі генералы Гебхард фон Блюхерді зейнеттен шығарып, армияны қайта ұйымдастырды. Пруссия армиясының реформаларын Шарнхорст пен Гнайзенау жүргізді, олар кәсіби армияны ұлттық қызметке негізделген армияға айналдырды. Олар жас көшбасшыларды тағайындады, жұмылдыру қарқынын арттырды және шайқас тактикасын және бөлімдердің әрекеттесуін жақсартты. Сонымен қатар, олар орталық бас штаб пен кәсіби офицерлер корпусын құрды. Наполеонның Ресейдегі жеңілісінен кейін Пруссия, Австрия және тағы бірнеше неміс мемлекеттері мүмкіндіктерін пайдаланып, Наполеонға қарсы күштерге Алтыншы коалицияға қосылды, ол 1813 жылы Лейпциг шайқасында Францияға қарсы шешуші жеңіске жетіп, Наполеонды тақтан басқаруға мәжбүр етті. Вена конгресі Наполеонды заңнан тыс деп жарияласа да, ол қайта оралды және 1815 жылы Ватерлоо шайқасында Блюхер мен Веллингтоннан соңғы жеңіліске ұшырады.

Германияны біріктіру (18151871)

1815 жылға қарай Пруссия мен Австрияның жетекшілігімен, еркін сауда мақсатында біріккен 39 жеке неміс тілді мемлекет Германия конфедерациясы құрамына кірді. Канцлер Отто фон Бисмарктың басшылығымен Пруссия неміс мемлекеттерін біріктіріп, 1866-1871 жылдары Австрия мен Францияны жеңіп, 1918 жылға дейін сақталған қуатты неміс империясын құруға жағдай жасады. 1871 жылдан кейін Бисмарк еуропалық дипломатияға басымдық жасады және бейбітшілікті сақтаған күрделі тепе-теңдік жүйесін орнатып, дамытты. 1890 жылы оның орнына жас кайзер Вильгельм II келді, ол британдықтарға қарсы күшті әскери-теңіз күштерін құрып, тісі қарысқан дипломатиялық саясатқа баруға тырысты.

Клаузевиц

Карл фон Клаузевиц (1780–1831) – ең маңызды неміс әскери теоретигі, ол соғыстың моральдық және саяси жақтарына баса назар аударды. Клаузевиц соғысты романтикалық немесе гегельдік тұжырымдаманы қолдады, қарама-қарсы күштердің өзара әрекеттесуінің диалектикасын көрсетті және "соғыс тұманы" астында күтпеген жаңа оқиғалардың пайда болуы епті қолбасшылардан жылдам шешім қабылдауды талап ететінін атап өтті. Клаузевиц тарихты тәжірибемен сәйкес келмейтін абстракцияларды күрделі тексеру ретінде қарастырды. Өзінің басты қарсыласы Антуан Анри Жоминиге қарсы, ол соғысты сандық өлшеммен немесе графиктерге, карталар мен сызбаларға келтіруге болмайды деп сарқырамады. Клаузевицтің көптеген афоризмдері бар, олардың ең танымалсы: «Соғыс – саяси акт ғана емес, сонымен қатар саяси құрал, саяси қарым-қатынастардың жалғасы, оны басқа жолдармен жүзеге асыру», – бұл соғыстың кеңінен қабылданған жұмыс анықтамасы.

Неміс империясы 18711918

Ото фон Бисмарк басқарған Пруссия Дания, Австрия және Францияға қарсы бірнеше соғыс жеңіп, неміс мемлекеттерінің көп бөлігін Германия империясы құрамына біріктірді. Оның жоғары деңгейдегі кәсіби армиясы әлемдік стандарттарды белгіледі, бірақ 1914 жылға дейін тағы соғысқа қатыспады.

Біріктіру соғыстары

Пруссияда патша мен парламент арасындағы конституциялық тұйықталу кезеңінен кейін 1863 жылы Дания мен Германия Конфедерациясы арасындағы Шлезвиг пен Холштейн герцогтіктері үшін дағдарыс туындады. Данияның Шлезвигті аннексиялауынан кейін, Пруссияның жаңа премьер-министрі Отто фон Бисмарк, Германия Конфедерациясының кіші мемлекеттерін Даниямен соғыста Пруссия мен Австрияға қосылуға мәжбүр етті. Екінші Шлезвиг соғысы Данияның Диббөлдегі жеңілісімен және Австрия мен Пруссияның Шлезвиг пен Холштейнді бірлесіп басқару жөніндегі келісімімен аяқталды. Бисмарк содан кейін Пруссияны Солтүстік Германияның сөзсіз билеушісі етіп, Австрия мен Германия Конфедерациясын әлсіретуге кірісті. Бұл әрине неміс азаматтық соғысына, Австрия-Пруссия соғысына әкелді. Лангенсальца шайқасында (неміс топырағында германдық мемлекеттер арасындағы соңғы шайқас) Ганновер жеңіске жетті, бірақ ол соншалықты әлсіреп қалды, Пруссияның оккупациясына қарсы тұра алмады және тәуелсіз мемлекет болуын тоқтатты. 1866 жылдың шілдесінде Кениггрәтцте Пруссия мен оның одақтастарының Австрия мен оның одақтастарына қарсы жеңісі осыны бекітті. Нәтижесінде Германия Конфедерациясы таратылды және бір жылдан кейін Солтүстік Германия Конфедерациясы құрылды. Бисмарк неміс халықтарын біріктіру үшін Франциямен соғыс қалады, ал француз императоры Наполеон III, өзінің әскери әлсіздігін білмей, Пруссияның жақындағы жауынан қолдау күтіп, 1870-71 жылдардағы Франко-Пруссия соғысын тудырды. Соғыстан бірнеше жыл бұрынғыдан айырмашылығы, немістер бір-біріне қарсы шықпады, оның фонында күшті неміс ұлттық сезімі пайда болды. Керісінше, Бавария, Вюртемберг және Баденнің оңтүстік неміс монархтары Берлинмен құпия келісілген өзара қорғаныс туралы шарттарды сақтады, ал Австрия бейтарап қалды. Пруссия королі Вильгельм I және Мольтке аға бастаған немістер 1,2 миллион адамнан (300 000 тұрақты әскер және 900 000 резерв және Ландвер) тұратын жаппай әскер жинады, олар Францияның Наполеон III басқаратын 492 585 тәжірибелі тұрақты сарбазы мен 420 000 Гарде Мобильіне қарсы тұрды. Соғыстың алғашқы айларында неміс әскері Гравилотта, Метц және Седан қалаларындағы ірі француз әскерлерін қоршап алып, жойды. Соғыс Париж қамалында француз армиясының жеңілісімен аяқталды, содан кейін 1871 жылы Германия империясы жарияланды.

Теңіз жарысы

Бұл соғыстардың нәтижесінде күшті неміс ұлттық мемлекеті құрылды және Еуропа құрлығындағы күштер тепе-теңдігі күрт өзгерді. Германия императорлық армиясы Еуропадағы ең күшті әскерге айналды. Германияда парламент болғанымен, ол әскерді бақылай алмады, себебі әскер тікелей кайзердің (императордың) бағынысында болды. Германия экономикасы, сондай-ақ неміс мақтанышы мен ұлтшылдығы қарқынды дамыды. 1890 жылдан бастап Германия әскери-теңіз күштерін дамытуға баса назар аударды, бұл Ұлыбританиямен теңіз қарулану жарысына әкелді. Германия көмір станцияларын да іздеді, өйткені көмірмен жұмыс істейтін соғыс кемелерін жиі жанармаймен қамтамасыз ету қажет болды, ал Ұлыбританияның бүкіл әлемде кең желісі болды. Кариб теңізінде немесе Батыс Индияда көмір станцияларын алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. 1900 жылға қарай Германия мен Ұлыбритания арасындағы қақтығыс мүмкіндігі арта түсті, себебі Германия өзінің (әлдеқайда кішкентай) отарлық империясын құрды және әлемдегі теңіз күшінің көшбасшысы Ұлыбританияға жете алу үшін теңіз жарысын бастады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс (1914-1918 жылдар)

Неміс Шлиффен жоспары франко-ресейлік одақпен күресу үшін француздерге шешуші соққы беруді, содан кейін баяу жұмылдырылған орыс армиясымен күресуді көздеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Германия француз-неміс шекарасындағы француз қорғанысын айналып өту үшін Бельгия арқылы Францияға шабуыл жасады. Олар Марнаның бірінші шайқасында жеңіліске ұшырады. Батыс майданда үш жылға созылған қазба соғысында миллиондаған адам қаза тапты (үштен бірі қаза болды). 1918 жылы жаңа тактикалар соғысты жаңартты, бірақ 1918 жылдың көктеміндегі Германияның жаппай шабуылдары сәтсіз аяқталды, ал Германия американдық жаңа сарбаздардың күніне 10 000 адамнан келуіне байланысты қорғанысқа көшті. Әскери тұрғысынан жеңілген, одақтастарынан айырылған және ішкі майданда шаршаған Германия 1918 жылдың қарашасында капитуляцияға бағынған қарулы келісімге қол қойды. Шығыстағы соғыс, алайда, тек қазбалармен шектелмеді. Ресейдің соғысқа қатысу жоспарларында Австрияның Галициясы мен Германияның Шығыс Пруссиясына бір мезгілде шабуыл жасау көзделген. Ресейдің Галицияға жасаған алғашқы шабуылының көп бөлігі сәтті болғанымен, 1914 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Танненберг және Мазур көлдері шайқастарында неміс генералдары Пол фон Гинденбург пен Эрих Людендорфтың жеңістерінен Шығыс Пруссиядан кері шегінуге мәжбүр болды. Ресейдің экономикалық және әскери жағынан нашар дамыған ұйымдары Германия мен Австро-Венгрия империяларының күшіне тең келе алмады. 1915 жылдың көктемінде ресейліктер Галициядан қорғанысқа шегінді, ал мамыр айында Орталық державалар Польшаның оңтүстік шетінде үлкен жетістікке жетіп, 5 тамызда Варшаваны басып алды және ресейліктерді Польшаның барлық аймағынан шығарып тастады, бұл «Ұлы шегіну» деп аталды. Неміс флоты соғыстың көп бөлігін портта өткізді; 1916 жылғы Ютландия шайқасы неміс тактикасының ағылшын флотын жеңе алмайтынын көрсетті. Германияның императорлық әскери-теңіз күштері Англияға жабдықтар таситын сауда кемелерін батыру үшін U- қайықтарын пайдаланды. Бұл стратегия АҚШ-ты наразылыққа толтырып, 1917 жылдың сәуірінде соғыс жариялауға итермеледі. Ұлыбритания мен Францияға азық-түлік пен қару-жарақ жеткізілімдері конвой жүйесінің арқасында U- қайықтарының әсерін азайтуға мүмкіндік берді. 1917 жылға қарай неміс армиясы қазба соғысының тұйықталуын бұзу мақсатында жаңа тактикалық шабуылдарды қолдана бастады. Жаңа тактикаға оқытылған және жабдықталған шабуылшылар тобы Ресей майданында Ригада және Италиядағы Капоретто шайқасында қырағылықпен қолданылды. Бұл бөлімдер британдық танк шабуылына қарсы тұру үшін Батыс майданына жөнелтілді. 1918 жылдың 3 наурызында Германия мен оның одақтастары Шығыс майданда Ресейді жеңді. 1918 жылдың наурыз айында неміс армиясының көктемгі шабуылы Батыс майданда одақтастардың шегінен айқын ойыс жасады. Шабуыл британдық және француз әскерлерінің кері шегінуінен және одан кейін қарсы шабуылдарынан тоқтатылды. Немістерде майдандық жемістерін сақтау үшін жеткілікті әуе күші мен танктер болмады. Америкалық күштермен, қаржымен және азық-түлікпен нығайтылған одақтастар жаздың соңында қарсы шабуылға көшіп, Германияның әлсіреген қатарларын басып өтті, ал Германияның теңізшілері көтеріліс жасады және ішкі майданда соғысқа қолдау жоғалып кетті. Германия 1918 жылдың 11 қарашасында Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуын аяқтау үшін капитуляцияға қол қойды.

Веймар Республикасы мен Үшінші рейх (1918-1939 жж.)

Версаль келісім-шарты Германияның әскери күшін қатаң шектеді. Әскер құрамы жүз мың адаммен шектелді, ал теңіз күштерінде тағы он бес мың адам болды. Әскери флоттың құрамында ең көп дегенде алты линкор, алты крейсер және он екі эсминец болуға тиіс болды. Вашингтон теңіз келісімі неміс әскери кемелерінің тоннажына қатаң шектеулер енгізді. Танктер мен ауыр артиллерияға тыйым салынды, ал әуе күштері таратылды. 1921 жылғы наурыз айында соғыстан кейінгі жаңа әскери құрылым (Райхсвер) құрылды. Жалпы әскерге шақыруға рұқсат берілмеді. Жаңа Веймар Республикасы осы шектеулерді сақтауға міндетті болды, бұл оның халық арасындағы беделін одан әрі төмендетті. Әскердің бас қолбасшысы генерал Ханс фон Зеект, Бірінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесінен және соңғы технологиялардан пайдаланып, жетілдірілген тактикалық ілімдерді, тиімді ұйымдастыру құрылымдарын және шағын әскерді кеңейтуге дайын ұстайтын жақсы жаттығу жүйесін әзірледі. Үкімет Кеңес Одағында жасырын түрде әскери оқу өткізді, бірақ көбінесе Версаль келісімінің шектеулерін сақтады, сонымен қатар офицерлер мен аға командирлерден тұратын күшті құрамды сақтап қалды. 1933 жылы нацистер билікке келді және қайта қарулануды бастады. Ауыр әскери шығындар тез арада депрессиядан зардап шеккен экономиканы қалпына келтірді, бұл Адольф Гитлерді халық пен әскер арасында танымал етті. 1935 жылдан 1945 жылға дейін неміс қарулы күштері Вермахт деп аталды. Армия (Хер) Хайнц Гудерианның идеяларын пайдаланып, танктер мен мотоатқыштармен тәжірибе жүргізуге ынталандырылды. Kriegsmarine кеме құрылысын қайта бастады, ал Гитлер тәуелсіз әуе күштерін – Люфтваффе құрды. Әскери күш қолдану туралы қауіптер нацистік сыртқы саясаттың тұрақты бөлігі болды. Олар іс жүзінде қолданылмады, тек Германияның Испания азамат соғысына (1936–1939) қатысуында ғана қолданылды, онда Люфтваффе маңызды жауынгерлік тәжірибе алды.

Екінші дүниежүзілік соғыс (19391945)

Фаррелл екінші дүниежүзілік соғыстағы армия тарихын зерттеу "өте қиын" болды дейді, себебі оның тамаша жауынгерлік көрсеткіштері мен азаматтарға және тұтқындарға жасалған қиянаттар мен қылмыстар арасындағы зор қайшылық бар. Алғашында Германияның әскери әрекеттері өте табысты болды, мысалы, 1939 жылы Польшаға, 1940 жылы Норвегия мен Данияға, Төменгі елдерге жасалған шабуылдар, және ең бастысы – 1940 жылы Францияны таң қалдыратын жылдамдықпен басып алу. Гитлер 1940 жылдың соңында Ұлыбританиямен бейбіт келісімге қол жеткізуді қалаған болуы мүмкін, бірақ Уинстон Черчилль жалғыз тұрып, қарсылық көрсетуде табандылық танытты. Черчилльге АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттен зор қаржылық, әскери және дипломатиялық көмек келді, ол Гитлердің тағы бір жақтасы болды. Кеңес Одағымен қарым-қатынастың ушығуы 1941 жылдың маусымында Германияның бұрынғы одақтасына толыққанды шабуыл жасауына әкелді. Гитлердің жоғары тұрмыс деңгейін сақтауға тырысуы ұлттық экономиканы толық жұмылдыруды 1942 жылға дейін ықпалдастырды, бұл Ұлыбритания, Ресей және АҚШ сияқты басты қарсыластар толық жұмылдырылғаннан кейін болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Германия Польшаға танктарды, мотоатқыштарды және әуе күштерін біріктіретін жаңа тактиканы қолданып шабуыл жасады – бұл «блицкриг» деп аталды, нәтижесінде польшалықтардың қарсыласуы бірнеше апта ішінде күйреп кетті, әсіресе сол айдың соңында кеңес әскерлері шығыстан шабуыл жасағаннан кейін. Ұлыбритания мен Франция соғыс жариялады, бірақ 1939-1940 жылдардың қысында «Фейк соғыс» деп аталған кезеңде шайқастар өте аз болды. 1940 жылдың сәуірінде «Везерүбунг» операциясы аясында неміс әскерлері әуе, құрлық және теңіз күштерін қолданып бейтарап Данияға басып кірді және оны аз шайқаста басып алды. Содан кейін олар Норвегияны жаулап алу және Солтүстік теңізге, сондай-ақ швед темір кеніне қол жеткізу үшін британдық және норвегиялық күштерге қарсы сәтті Норвегиялық науқан жүргізді. Швеция соғыс бойы бейтарап қалды, бірақ Финляндия кеңестіктерге қарсы екі соғыс жүргізіп, Германияның одақтасы болды.

Франция

Француздық жоспарлар негізінен Мажино сызығының артындағы бекіністі қорғанысқа негізделген – француз-герман шекарасы бойындағы қауқарлы қорғаныс бекіністерінің тізбегі. Неміс генералы Эрих фон Манштейн Францияны бағындыруға бағытталған «Sichelschnitt» («Орақ тілімі») жоспарының мақұлдануына әкелген ойды ұсынды. 1940 жылдың 10 мамырында немістер бейтарап Бельгия, Люксембург және Нидерланды арқылы тағы бір жылдам соғыс шабуылын жүргізіп, Мажино сызығын айналып өтті, одақтас күштерді ығыстырып шығарды. Бірақ Франция шайқасының басты күші бұрын танктер үшін өтпейтін деп саналған Арденн аймағы арқылы жүргізілді. Британдық экспедициялық корпусы және басқа одақтас бөлімшелер Дюнкеркке дейін қайтарылды, бірақ Германия танктермен шабуылдамау қателігіне байланысты әскерлерінің көп бөлігін құтқарып алды. 1940 жылдың маусым айында француз әскерлері солтүстікте қоршалып, бөлініп қалғандықтан, Франция Германияға француз жағалауының көп бөлігін бақылауға алуға және Виши Франциясын неміс билігіне қалдыруға мүмкіндік беретін қарулы келісім сұрады.

Британия шайқасы

Гитлер, кем дегенде, Ұлыбританияға шабуыл жасау арқылы қорқытуға тырысты, мүмкін бейбітшілікке мәжбүр ету үшін, солтүстік Францияда шағын қайықтар мен үлкен жауынгерлік күштер жиналды. Ұлыбритания шайқасының маңызды стратегиялық мәні болды, себебі Берлин Ұлыбританияны әскери шабуыл арқылы ғана жеңуге болатынына сенді, бұл операция "Теңіз арыстаны" деп аталды. Британ әскері Дюнкеркте сарбаздарын құтқарып алды, бірақ көптеген жабдықтары мен қару-жарағын жоғалтты және толық жабдықталған неміс әскеріне тең келе алмады. Бұл шабуыл сәтті болуы үшін Люфтваффе Корольдік теңіз күштерінің десант күштеріне шабуыл жасай алмайтынына кепілдік беруі керек еді. Ол үшін Корольдік әуе күштері жеңілуі тиіс болды. Шайқас 1940 жылдың тамыз-қыркүйек айларында өтті. Люфтваффе 900 истребительдермен қорғалған 1300 орта бомбалаушы ұшақтарды қолданды; олар күніне 1500 рет Франция, Бельгия және Норвегиядағы базаларынан ұшып шықты. Корольдік әуе күштерінде (RAF) 650 истребитель болды, және күн сайын олардың саны артып келе жатты. Радар технологиясының арқасында британдықтар немістердің қайда екенін біліп, қарсы шабуылдарын шоғырландыра алды. Немістер RAF әуежайларын және радар станцияларын жоюға бағытталған стратегиялық бомбалау доктринасын қолданды. RAF бомбалаушы күштері (истребительдерден бөлек) Берлинге және басқа қалаларға шабуыл жасағаннан кейін (соғыс қылмысы), Гитлер кек алуға ант берді және Люфтваффеді Лондонға шабуыл жасауға бағыттады (соғыс қылмысы). Люфтваффе RAF-тің күшін тез әлсіретуде жеткен жетістіктері ысырап болды, себебі азаматтық нысандарға келтірілген зиян әуежайлар мен радар станцияларына қарағанда аз маңызды болды. Немістердің соңғы күндізгі шабуылы 30 қыркүйекте жасалды; Люфтваффе қабылдауға болмайтын шығындарға ұшырап, шабуылдарды тоқтатты. 1941 жылдың мамыр айына дейін Лондонға және басқа қалаларға үнемі әуе шабуылдары жасалып, 42 000-нан астам азамат қаза тапты. Люфтваффе 1733 ұшақты, ал британдықтар 915 ұшақты жоғалтты. Британдықтар үлкенірек нық қадамдықтарды, жақсырақ радарды және жақсырақ жер бақылауын көрсетті, ал немістер Лондонға жасаған тиімсіз шабуылдарымен өз доктриналарын бұзды. Британдықтар немістерді жоғары сапалы ұшақтарымен таң қалдырды; олар өздерінің базаларына жақын ұшып, жанармай құюға мүмкіндік алып, радарды біріктірілген әуе қорғанысы жүйесінің бөлігі ретінде пайдаланып, ұзақ қашықтықта жұмыс істейтін неміс ұшақтарына қарағанда айтарлықтай артықшылыққа ие болды. "Хокер Харрикейн" истребителі 1940 жылғы жазғы Ұлыбритания шайқасында жеңіске жетуде маңызды рөл атқарды. 1937 жылы пайдалануға берілген жылдам, қатты қаруланған моноплан, "Харрикейн" неміс истребительдеріне де, бомбалаушыларына да қарсы тиімді болды және Ұлыбритания шайқасында неміс шығындарының 70-75%-ын құрады. Немістер дереу "Стука" ұшақтарын шығарды, бірақ олар "Харрикейн" және "Супермарин Спитфайр" ұшақтарына тең келе алмады. Ұлыбритания шайқасы әлемге Гитлердің мақтанышпен айтқан соғыс машинасы жеңілуі мүмкін екенін көрсетті. Барли (2004) неміс жоғарғы басшылығының көптеген қателіктерін анықтады. Гитлер шешім қабылдауға кешігіп, әскери миссияны анықтайтын саяси мақсатты анықтамады. Люфтваффе жоспарлауы шатас болды және Испанияда алынған маңызды сабақтарды естен шығарды. Операцияны неміс барлау қызметі жақсы қолдамады. Германия соғыстың екі маңызды қағидасын сақтамады: жауды және өзіңді білу, және мақсатты таңдап, оны сақтау.

Балқан

Бірнеше шабуылдар бастаған әлсіз итальяндық одақтастарын қолдау мақсатында 1941 жылдың басында Германия Грекияға, Югославияға және Солтүстік Африкаға әскерлерді жіберді. Балқан аймағында барлық тараптар қатыгездікпен соғысқан партизандық соғыс болды. Бұл әскерлерді орналастыру Берлиннің жоспарын бұзды және Кеңес Одағына басып кіруді кешіктірді.

Барбаросса операциясы

1941 жылдың басында Гитлер Ресейге шабуыл жасау туралы шешім қабылдады, бірақ Балқан аймағын бақылауға алу қажеттілігінен кейінге қалды. Еуропа Гитлер мен Сталиннің екеуіне де тар болды, және Гитлер Американың араласу қаупін азайту үшін, қаншалықты ерте әрекет етсе, соғұрлым жақсы екенін түсінді. Сталин ұзақ мерзімді серіктестікке ие екенін ойлады және 1941 жылдың маусым айында Германия шабуылға дайын екенін көрсететін барлық жақтан келген ақпаратты қабылдамады. Осының салдарынан, кеңес әскері нашар дайындалып, зор шығынға ұшырады және желтоқсан айына дейін Мәскеуге дейін шегінді, содан кейін қорғаныс шебін ұстап тұрды. Гитлер Кеңес Одағының Франция сияқты тез құлайтын әлсіз мемлекет екенін ойлады. Сондықтан ол ұзақ соғысқа дайындалмады, әскерлеріне жеткілікті қысқы киім мен жабдықтар болмады. Вайнберг (1994) 1941 жылдың маусым айында Кеңес Одағына шабуыл жасауға қатысты шешімдерді Гитлердің идеологиялық ықпалы мен ұзақ мерзімді мақсаттарының кең контекстінде қарастыру қажет екенін айтады. Гитлер 1940 жылы Совет Одағына шабуыл жасауға шешім қабылдағанымен, неміс ресурстары мұны көрсетпеді: қару-жарақ өндірісі, танк және ұшақ құрылысы, сондай-ақ логистикалық дайындықтар Батысқа бағытталды. Дипломатиялық әрекеттер де осыған ұқсас болды; Гитлер Сталинге қалаған аумақтарын (мысалы, Литва) берді, олардың жақын арада соғысқа түсетінін және Германия оларды қайта басып алатынын білді. Гитлер славяндарға деген нәсілдік көзқарастарына сүйеніп, Шығыс науқанының оңай және жылдам болатынына сенді. Оның нақты стратегиялық мақсаты Ұлыбритания мен АҚШ болды, және оның жоспарлары осыны дәлелдеді. Балқан операциясы кешігуге себеп болды, және жоспарланған мерзімнен алты апта өткен соң, 1941 жылдың 22 маусымында Германия Кеңес Одағымен жасалған шабуылға қатыспау туралы келісімді бұзып, «Барбаросса» операциясын бастады. Неміс армиясы мен оның одақтастары соғыстың алғашқы айларында кең аумақтарды басып алды, қыс кірген кезде Мәскеуге жақынға жетті. Тағы бір жылдам жеңіске үміттене отырып, немістер қыста және ұзақ қашықтықта соғысуға тиісті жағдайға дайындалмады.

Басты бет / Жағдай /

1941-1942 жылдары Германия әскерінің өркендеген кезеңі болды, ол Франциядан Ресейдің тереңіне дейін, Норвегиядан Батыс Египетке дейін кең аумақты бақылады. Сөйтіп, бұл оқиға да шешуші мәнге ие болды. Қатал орыс қыстандары мен ұзақ көліктік желілер Ресейге тиімді болды және неміс әскерлері 1943 жылдың басында Сталинградта және кейіннен Курск танк шайқасында жеңіліске ұшырады. Британдық және американдық күштер Солтүстік Африкаға жәрдем беруді қиындатты, фельдмаршал Эрвин Роммельді жеңіп, неміс және итальяндық әскерлерін тұтқынға алды. Гитлер технологияға баса назар аударды және реактивті ұшақ, реактивті зымыран (V 1), ракеталық зымыран (V 2) және күшті жақсартылған суасты кемелері сияқты бірқатар жаңа құпия қаруларды дамытуға көмектесті. Алайда, ол ядролық қару немесе жанама фитильдерді (proximity fuses) дамытуды қолдамады және радар саласында одақтастардан қалып қойды. Ол реактивті ұшақтардағы Германияның басымдығынан тиімді пайдалана алмады. 1943 жылдың басында Сталинградтағы Кеңес әскерлерінің жеңісі Германияның одақтастардың басым күші мен өндірістік ресурстарына төтеп бере алмауының белгісі болды. 1943 жылы Солтүстік Африка, Сицилия және Оңтүстік Италия одақтастардың бақылауына көшті. Гитлер Бенито Муссолиниді түрмеден босатып алды. Муссолини жаңа "Сало Республикасын" құрды, бірақ ол неміс күштері Италияның өнеркәсіптік солтүстік бөлігіне одақтастардың жолын кесіп, қуыршақ үкіметке айналды. Орыс әскерлері шығыста үздіксіз алға жылжыды, ал батыстағы одақтастар 1944-1945 жылдары Германияның ірі және көптеген шағын қалаларын қиратып, көлік инфрақұрылымын жойды, соның салдарынан немістерге олардың күресінің беймәні екенін көрсетті. 1944 жылдың маусымында одақтастар Францияға түсті, ал орыстар шығыста тағы бір шабуылға көшті. Екі шабуыл да сәтті аяқталды және 1944 жылдың соңына қарай соңы көріне бастады. Гитлер 1944 жылдың желтоқсан айында Арденн аймағында (the Bulge) күтпеген шабуыл жасады; бұл оның соңғы маңызды әрекеті болды және одақтастардың бронетехникасы Германияға енген кезде сәтсіз аяқталды. Генералдарының пікірін ескермей, Гитлер кері шегінуге және қайта топтасуға бас тартты, көбінесе жоқ әскерлерге сене бастады. Гитлер Берлиндегі жер асты бункерінде өз-өзіне қол жұмсады, оның соңғы сарбаздары кеңес әскерлерінің қанды шайқаста жеңіліске ұшырады. Германия 1945 жылдың 8 мамырында Екінші дүниежүзілік соғыстағы қатысуын аяқтау туралы құжатқа қол қойды.

Салқын соғыс (1949-1990)

Нацистік кезеңнің қалдырғандарының бірі – 1945–1949 жылдардағы Нюрнберг процесі болды. Ол халықаралық құқықта соғыс қылмыстарының ұғымын орнатып, болашақ соғыс қылмыскерлерін соттау үшін үлгі жасады.

Батыс Германия

1949 жылы Батыс Германия (Германия Федеративтік Республикасы) француз, британ және американ аймақтарынан құрылды, ал Кеңес аймағы Шығыс Германияны (Германия Демократиялық Республикасы) құрады. Германияның батыс аумағы батыста НАТО альянсының қорғауына түсті, ал шығыс мемлекет Варшава келісіміне қосылды. Әр мемлекет өзінің әскери күштеріне ие болды, шығыс Германия кеңес үлгісі бойынша құрылды, ал федеративтік Германия көбірек "батыс" ұйымдау принципін қабылдады. Берлиннің одақтас аймақтары, қаланың Германия Демократиялық Республикасының тереңінде орналасқандығына қарамастан, Германия Федеративтік Республикасының де-факто бөлігі болды. Бұл Берлин үшін ерекше жағдайға әкелді, яғни бұл ереже Батыс Берлинге қатысты қолданылмады. Бұл жағдай 1990 жылға дейін сақталды, содан кейін екі мемлекет қайта бірікті. Бундесвер 1955 жылы Батыс Германияда құрылды. 1956 жылы Германияны қайта әскерилендіру туралы ауқымды талқылардан кейін 18 мен 45 жас аралығындағы барлық ерлерге әскери қызметке шақыру енгізілді. Батыс Германия конституциясындағы сана сезіміне қарсы келу құқығы ерекшелік тудырды: Батыс Германия діни нанымына қарамастан, этикалық принциптерге сүйене отырып әскери қызметтен бас тартушылардың барлығына балама қызметке мүмкіндік берген алғашқы ел болды. Бұл "Zivildienst" деп аталды, шамамен "азаматтық қызмет" деп аударылады. Суық соғыс сарапшылары Германияны үшінші дүниежүзілік соғыс басталуы мүмкін ең ықтимал орын деп есептеді. 1948 жылы Кеңес Одағы мен "Советтік оккупациялық аймақ" Батыс Берлинге жабдықты жеткізуге арналған барлық жолдарды жапқан кезде шиеленіс күрт өршиді. Берлин әуе көпірі халықты асырап, жаңа соғыстың алдын алды. Берлин қабырғасы 1961 жылы салынды. Суық соғыс кезеңінде Бундесверде 495 000 әскери және 170 000 азаматтық қызметкер болды. Армия үш корпус пен 12 дивизиядан тұрды, олардың көпшілігі танктермен және бронетранспортерлермен жарақталған. Әуе күштерінің құрамында көптеген тактикалық ұрыс машиналарын ұшқыштары болды және НАТО-ның біріктірілген әуе қорғанысына (NATINADS) қатысты. Әскери-теңіз күштеріне "Балтыққа жақын аймақтарды" қорғау және Кеңес теңіз күштерінің Балтық флотын тежеу міндеті жүктелді. АҚШ НАТО-да басты рөл атқарды және Германияда өз күштерін де орналастырды. Екі елдің әскерилері арасындағы ынтымақтастық кең ауқымды және достық болды. Бірлескен оқу-жаттығулар мен тығыз байланыс неміс және американдық әскерлерге стратегия, тактика және технология саласында бір-бірінен үйренуге мүмкіндік берді. Дегенмен, 1960 жылдары танк құрылысы бойынша бірлескен жобада және жаяу әскерлік ұрыс машиналарын әзірлеуде ынтымақтастық жетіспеушілігінен кейбір сәтсіздіктер орын алды.

Шығыс Германия

Шығыс Германияда 1956 жылдың 1 наурызында Nationale Volksarmee (Ұлттық халық армиясы) немесе NVA құрылды. Оның алдында 1953 жылғы Шығыс Германия көтерілісін Кеңес Одағының көмегімен басуға Kasernierte Volkspolizei қатысты. 1945 жылы Кеңес Одағының оккупациялық аймағындағы полиция күштерінен бастап, 1970 жылдары қорғаныс құрылымдарында бірігуге дейін ол біртіндеп өсті. 1962 жылға дейін ол кәсіби ерікті армия болды, содан кейін мерзімілі шақыру енгізілді. 1987 жылы, өзінің қуатының шарына жеткенде, NVA-ның құрамында 175 300 әскер болды. Олардың шамамен 50 пайызы – карьералық әскерилер, ал қалған жартысы – қысқа мерзімге шақырылғандар еді. Қарулы күштерді Ұлттық қорғаныс кеңесі басқарды, бірақ жылдам әрекет ететін күштер Варшава шартының біртұтас басшылығына бағынды. Қарулы күштерге саяси бақылау SED (Коммунистік партия) арқылы жүзеге асырылды, ол барлық офицерлерді тексерді. Әскери құрылымға халықтың қолдауын мектеп жүйесіндегі және қоғамның әскериленуі арқылы әскери оқыту нығайтты. Лениндік көзқарас бойынша, NVA кеңестік-шығысгерманиялық ынтымақтастықтың символы болды және идеологиялық, иерархиялық және тәртіпті коммунистік институттың үлгісіне айналды. NVA коммунистік және германдық символизмді біріктірді, офицерлер академиясын Карл Маркстің серігі Фридрих Энгельс атымен атады, ал ең жоғары наградасын пруссиялық генерал Герхард фон Шарнхорст атымен атады. 1989 жылдың қарашасындағы тарихи сәтте NVA коммунистік үкіметке қарсы наразылық білдірген наразылармен күресуден бас тартты. Михаил Горбачев кеңес әскерлерін араластыруға рұқсат бермеді, сондықтан Шығыс Германияда тек басшылық ғана емес, бүкіл коммунистік жүйе құлады, ал ел көп ұзамай Батыс Германияға енді.

Германияның қайта бірігуі

Германияға қатысты соңғы шешім шартында (1990 ж.) Германия өз біріккен қарулы күштерінің санын 370 000 адамнан аспауына келісті. Бірлесуден кейін Бундесвер ГДР-дің таратылып жатқан Ұлттық халық армиясының бөлімдерін қабылдады. 1999 жылы НАТО-ның Косоводағы Югославияға қарсы соғысы – Екінші дүниежүзілік соғыстан бері неміс әскерінің белсенді түрде қатысқан алғашқы шабуылдық қақтығысы болды. 2000 жылы Еуропалық Әділет соты бұрын тек еркектерден ғана құралған (медициналық бөлімдер мен музыкалық корпустардан басқа) Бундесверді әйелдерге ашты. 1990 жылдардың басынан бері Бундесвер бұрынғы Югославия, Камбоджа, Сомали, Джибути, Грузия және Судан аумақтарындағы және олардың маңындағы халықаралық бейбітшілік сақтау миссияларына белсенді қатысып келеді.

Терроризмге қарсы соғыс

Осы шабуылдарға жауап ретінде "Тұрақты бостандық" операциясы аясында Германия Ауғанстанға шамамен 2250 әскерін, оның ішінде KSK арнайы күштері, әскери кемелер және NBC залалын жою тобын орналастырды. Германия әскерлері Ауғанстандағы НАТО күштері ISAF-қа және провинциялық қайта құру тобының жұмысына қатысты. Германия армиясының CH 53 тікұшақтары Ауғанстанға жөнелтілді, 2002 жылдың желтоқсан айында Кабулда біреуі апатқа ұшырап, жеті неміс сарбазы қаза тапты. Тағы 11 неміс сарбазы қаза болды: төртеуі екі түрлі оқ-дәрілерді залалсыздандыру кезінде болған апаттан, біреуі көлік апатынан, бесеуі екі жеке-жеке қатыгездік шабуылдан және біреуі мина жарылысынан қаза тапты. Германия әскерлері елдің салыстырмалы түрде қауіпсіз солтүстік бөлігінде орналасқан еді. Германия, сондай-ақ басқа да ірі еуропалық елдер (Ұлыбритания, Эстония, Нидерланды және Норвегияны қоспағанда) 2006 жылы Ауғанстанның оңтүстігіндегі қарқынды жауынгерлік операцияларға қатыспағаны үшін сынға ілінді.

Бундесверды қайта құру

2011 жылы ерлер үшін міндетті әскери қызметтен бас тарту Германия әскері үшін маңызды оқиға болды. 2011/12 жылдары Бундесверде кең ауқымды реформа жарияланды, ол әскери базалар мен сарбаздар санын одан әрі қысқартты. 2012 жылдың желтоқсанына қарай Бундесвердегі әскери қызметшілердің саны 191 818-ге дейін азайды, бұл 1000 тұрғынға 2,3 әскери қызметші шамасында келді. 2011 жылы Германияның әскери шығындары 31,55 миллиард евроны құрады, бұл ЖІӨ-нің 1,2%-ына тең. Әскери қызметшілердің саны және әскери шығындар Германияны Еуропалық Одақтағы Франция және Ұлыбритания сияқты елдерден төмен қалдырды. Бұл көрсеткіш абсолюттік мәнде де осылай болса, Германияның ірі халқы мен экономикасын ескергенде, айырмашылық одан да айқын байқалды. Осылайша, Германия әскери салаға қарағанда аз қаржы жұмсап, қорғанысқа көбірек мән бермейтіндей көрінеді. Мұндай позиция Германияның әскери одақтастарынан, әсіресе АҚШ-тан жиі сындарға ұшырайды. 2016 жылдың мамыр айында Германия үкіметі 2030 жылға дейін 130 миллиард евро сомасында жаңа жабдықтар сатып алатынын және 2023 жылға дейін шамамен 7000 сарбазды қосатынын мәлімдеді. Бұл Суық соғыс аяқталғаннан бергі Германияның алғашқы әскери кеңеюі болды. 2017 жылдың ақпан айында Германия үкіметі 2024 жылға дейін кәсіби сарбаздардың санын 20 мыңға арттыратынын хабарлады.

Шетелдік қарулы күштерді қысқарту

Кеңес әскерлері суық соғыстан кейін біріккен Германиядан толықтай шығарылғанмен, Германия бұрынғы үш батыс оккупациялық державаға өз күштерін, азайтылған санда болса да, сақтауға рұқсат берді. АҚШ жалпы әскер санын қысқартып, 2012 жылғы мәлімет бойынша 47 761 сарбазды сақтап қалды. Германиядағы британдық әскерлердің қалған бөлігі Германиядағы британдық армия деп белгіленеді. Француз әскерлері Германия аумағында Франко-неміс бригадасының құрамында дислокацияланып отырады.