Кіріспе

Гавайидің құқықтық мәртебесі Америка Құрама Штаттарының заңдарына қатысты дамып келе жатқан құқықтық мәселе болып табылады. АҚШ Федералды заңы 1993 жылы «Кешірім резолюциясы» арқылы толықтырылды, ол «Гавайи Корольдігінің құлатылуы АҚШ агенттері мен азаматтарының белсенді қатысуымен болғанын мойындайды және Гавайидің жергілікті халқы өздерінің ұлттық жерлері бойынша егемендігіне қатысты талаптарын АҚШ-қа тікелей бермегенін де мойындайды» деп жариялайды. Гавайи халықаралық деңгейде Америка Құрама Штаттарының штаты ретінде танылған. Егемендік жақтастары Гавайи Корольдігі мен АҚШ арасында аннексия шарты болмағандықтан, Гавайи әскери оккупациядағы тәуелсіз мемлекет деп санайды. АҚШ Жоғарғы Соты мен АҚШ Округтік Сотында қарастырылған істерде Гавайиді АҚШ-тың бақылауының заңдылығына қатысты мәселелер көтерілді. Соңғы заңдық әрекеттердің бірі – 2022 жылдың 14 желтоқсанында «Гавайи Корольдігі Байденге қарсы» ісін қараудан бас тарту.

Өмірбаян

Бүгінде Гавай деп аталатын аралдар шамамен 1150-1250 жылдар аралығында Полинезиялық саяхатшылармен мекенделген. Бұл аймақтың тұрғындары канака маоли деп аталады. 1778 жылдан бастап, Джеймс Кук келгеннен кейін, халық саны күрт азайды және ақырында 1795 жылы Камехамеха I басшылығымен аралдар біріктірілді. Патшалық құрылғаннан кейін бір ғасыр ішінде американдық саяси және діни ықпал Полинезия монархтарының билігін әлсіретті және 1893 жылдың 17 қаңтарында патшалықты жойды.

1893 жылы АҚШ президенті (Блоунт) тергеу

Уақытша үкімет құрылды, ол аннексияны жақтады. АҚШ президенті Гровер Кливленд егеменді мемлекеттің заңсыз құлатылуы үшін уақытша үкіметті мойындамады және Гавайи Корольдігінің билеушісі ретінде королева Лилиуокаланиді оның лайықты орнына қайтаруды талап етті. Жаңа үкімет бас тартты және оның орнына Гавайи Республикасы жарияланды. Кливленд бұл мәселені тергеу үшін Джорджия штатының конгрессмені Джеймс Хендерсон Блоунтты жіберді. Тергеу нәтижесінде Блоунт 1893 жылдың 17 шілдесінде 1342 беттік есеп жариялады, онда төңкеріс достық және тәуелсіз мемлекетке қарсы "соғыс әрекеті" деп бағаланып, АҚШ-тың Гавайи Корольдігін қалпына келтіру үшін тиісті шаралар қабылдауын ұсынды. Кливленд әкімшілігі, әсіресе Мемлекеттік хатшы Грешем, биліктен узурпаторларды әділ, бірақ күшпен жоюды ұсынды. Дегенмен, оларға мұның соғыс жариялауды талап ететінін ескертті. Конгресс өз азаматтарына қарсы осындай шараны қабылдайтынына күмәнді болды.

Кливлендтің қалпына келтіру әрекеттері

Кливленд бұған қарамастан интервенцияны жақтады. Осы уақытта Гавайидегі жаңа министр Альфред Уиллис патшайымнан, егер оны таққа қайта орнатса, узурпаторларды кешіретін болса, сұрады. Королева өзінің 1887 жылғы Конституцияны сақтауға міндетті екенін айтты (ирония, оның бауыры Калакауаға осы Конституцияны көптеген сол узурпаторлардың өзі мәжбүрлеген еді), ол мемлекетке қарсы қылмыс үшін жер аудару немесе өлім жазасын қарастырады. Уиллис президент Кливлендке оның оған заговоршыларды "бас кесу керек" деп айтқанын хабарлады. Пресса жағдайды жылдам қыздырып, патшайым Гавайидегі барлық беймезгілдердің басын кесуді ниеттеніп отыр деген қауесет таратып, жағдайды шиеленістірді. Гонолулу мен Вашингтондағы азаматтардың реакциясы қызу болды, Кливленд өз әрекетінен бас тартып, мәселені Конгресске жүктеді. Конгресс қақтығыстан шаршап, королеваны қайта орнатуға қабілетсіздік танытқандықтан, тәуекелге бармай, Республиканы мойындады. Кливленд патшайымға қолдау көрсетуін тоқтатты. Оның саяси беделі де әлсіреп барады. Оның алтын стандартына берілгендігі, американдықтармен жасалған келісімдерді сақтауы (бір жағдайда төрт миллион акр жер Winnebago және Crow Creek тайпаларына қайтарылды, бұл оларды иеленуге дайын тұрған ондаған мың американдық қоныс аударушылардың наразылығын тудырды), империализмге және Никарагуа ісіне қарсылығы, сондай-ақ көптеген жеке даулары мен, соңында, Пулман ереуіліне араласуының сәтсіз әрекеті оны қайшылыққа толы әрекеттерге қатысудан мүлдем мүгеде қалдырды, әсіресе жағдай тұрақсыз болғанда.

1894 Сенаттың (Морган) тергеуі

Блоунттың қорытындыларына көңіл көншітпеген АҚШ Сенатындағы аннексияны жақтаушылар басқа пікір іздеді. 1894 жылы АҚШ Сенатының Сыртқы қатынастар комитеті сенатор Джон Тайлер Морганды екінші рет тергеу жүргізуге жіберді. Морган, Ку-Клукс-Кланның бұрынғы басшысы және афроамерикандықтарды көшіру үшін Гавайи (Филиппин, Конго және Кубамен бірге) басқа орын ретінде қарастырған, Блоунттың қорытындыларына қарсы шығу үшін жіберілді. Көптеген ақ қоныс аударушылармен сұхбаттасып, төңкеріс ұйымдастырушысы Лоррин Терстонмен жақын қарым-қатынас орнатып, Гавайидің стратегиялық маңыздылығын баса көрсеткен Морганның есебі АҚШ әскерін тікелей жауапкершіліктен босатты, бірақ АҚШ кейіннен Кешірім қаулысында әскерінің қателігін мойындады. Бұл есеп Сенатта қабылданбаса да, келесі жылдары АҚШ-тың әрекеттерін ақтау үшін пайдаланылды. Осы уақытта министр Стивенс Кливленд әкімшілігімен төңкеріске қатысқандығы үшін сөгіс алып, зейнетке шығуға мәжбүр болды. Стивенс бұл шешімге қарсы болмады, себебі төңкерістен кейін үш күн өткен соң Мэн штатында баласы суға батып қайтыс болды, бұл оны терең депрессияға түсірді. Ол Морганның есебі арқылы 1895 жылы өлімінен аз бұрын ақталды. Стивенс сондай-ақ жаңа Уақытша үкіметтен алғыс ретінде Гавайи Корольдігінің балқытылған монеталарынан жасалған күміс шай жиынтығын алды, оны оның ұрпақтары бүгінге дейін сақтап келеді.

1895 сот және бас тарту

1895 жылы Роберт Уильям Каланихиапо Уилкокс басқарған роялистердің шағын тобы Диамант Бас тауының етегінде және Моилилилиде Республика күштерімен қақтығысты. Зардап шеккендердің саны аз болды. Республика бұл кезде өте жақсы қаруланған еді: Санфорд Б. Доул патшалықтың ақшасын қару-жараққа ғана жұмсамаған, сонымен қатар үлкен әскерді қаруландыру және оларға жалақы төлеу үшін қосымша ақша қарыз алды. Уилкокс және басқалары, оның ішінде екі беделді отбасының еуропалық текті өкілдері тұтқындалды. Лилиуокалани олармен "құлық жасады" және "көмектесті" деп айыпталды, дәлелдер жеткіліксіз болғанымен, ол кінәлі деп танылып, бірнеше ай бойы ʻИолани сарайындағы бөлмеде қамалды. Уилкокс пен тағы бес адам мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталып, асылуға үкім шығарылды. Тұтқынға алынған патшайымға ультиматум қойылды: егер ол ресми түрде тақтан бас тартса, Уилкокс пен басқалары кешіріледі. Олардың іс-әрекеттерін қолдаған-қолдамағаны маңызды емес, патшайым бұл адамдардың өлімін қалаған жоқ. Ол адвокаттары мен достарымен бұрыннан дайындалған, сол үкіметті мақтап, таққа деген жеке құқығынан бас тартатын бас тарту туралы мәлімдемеге қол қойды. Оған "Liliʻuokalani Dominis" деп қол қоюды бұйырды, себебі ол кавказдық еркекке үйленгеннен кейін оның заңды аты осы еді.

Аннексия және аннексияға қарсы кампаниялар

1893 жылдан 1896 жылға дейін Гавайи Республикасы АҚШ-қа қосылуға белсенді түрде ұмтылды. Алайда, заң шығарушы органда осы мәселе бойынша қарқынды пікірталас болғанына қарамастан, Кливленд, Гавайидің жергілікті халқы және Конгрестің көп бөлігі қосылуға күшті қарсылық көрсетті; 1894 жылғы Турпи резолюциясы қосылу мәселесін мүлдем қарастырудан шығарды. 1896 жылы экспансиялық саясатты қолдайтын президенттікке кандидат Уильям Маккинли президент болып сайланды. 1897 жылы Маккинли Гавайи Республикасымен шарт жасасты, оны Конгресс арқылы қабылдауға тырысты, бірақ қажетті 60 дауыстың ішінде тек 46-сы ғана жиналды, сондықтан шарт қабылданбады. Гавайидегі жергілікті халықтың көп бөлігі АҚШ-тың қосылуына қарсы болды. Бір апталық қол жинау науқаны барысында 21 000 қол жиналды, бұл сол кездегі Гавайи ересек халқының жартысынан астам бөлігін құрады. Бұл өтініштер қолмен Вашингтонға жеткізіліп, АҚШ Сенатына тапсырылды.

Испан-америкалық соғыс және Ньюлендс қарары

1898 жылы Куба мен Филиппин Испаниядан тәуелсіздік жариялады. Гавана портындағы USS Maine кемесінің жарылуына жауап ретінде АҚШ та Испанияға соғыс жариялады. Испан-американ соғысын себеп етіп, АҚШ Конгресі екі палатаның қарапайым көпшілігімен Ньюлендс резолюциясы деп аталатын бірлескен қаулы қабылдады. 1898 жылдың 12 тамызында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің қорғауымен Гавайиде АҚШ туы көтерілді.

Гавайи аумағы

Гавай территориясы ресми түрде 1900 жылдың 30 сәуірінде президент Маккинли Гавай органикалық заңына қол қойғаннан бастап 1959 жылға дейін сақталды. Осы кезеңде АҚШ-тың әскери кеңеюі зор болды және сауда қарқынды дамыды. Сонымен қатар, мектептерде гавай тілін қолдану жазаланды, ал жергілікті мәдениеттің өкілдері қудаланды.

Мемлекет болу туралы плебисцит және қабылдау туралы заң

Біріккен Ұлттар Ұйымы 1946 жылы құрылғаннан 1959 жылға дейін Гавайи Біріккен Ұлттар Ұйымының өзін-өзі басқару құқығы жоқ, деколонизацияға қабілетті аумақтар тізімінде тұрды. АҚШ екі баламаның арасында дауыс беруді ұсынды: 1) Гавайиді қабылдау туралы заңды қабылдау арқылы штат болу, немесе 2) АҚШ-тың тәуелді аумағы болып қалу. Штаттық дауыс беруде сайлаушылардың 93% штат мәртебесін қолдады.

Гаагадағы тұрақты төрелік соты, Нидерланды

2002 жылы тұрақты төрелік соты жеке азаматтың өзін Гавайи Корольдігі деп атаған бірлікке қарсы қозғалған істі қарауды тоқтатты. Төрелік сот жауапкердің талапкерге қатысты міндеттемелерін орындамағандығын анықтау үшін Америка Құрама Штаттарының әрекеттерінің заңдылығы туралы шешім қабылдамайынша мүмкін емес деп қорытындылады – бұл сотқа рұқсат етілмеген нәрсе, себебі Америка Құрама Штаттары бұл іс бойынша тарап болған жоқ.

Гавайидің аннексиясына қатысты құқықтық көзқарастар

Сыншылар Ньюсленд Резолюциясы АҚШ Конституциясына сәйкес аумақтарды игерудің заңды тәсілі емес деп талас айтады, шетелдік аумақты аннексиялау үшін шарт қажет екенін мәлімдейді. Осыған байланысты, олар Гавайи әскери оккупациядағы тәуелсіз мемлекет екенін, онда 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенциялары мен Төртінші Женева конвенциясы әлі де қолданылуда деді. Дегенмен, жақтаушылар бұл прецедент 1845 жылғы Техасты АҚШ-қа қосуға рұқсат берген бірлескен резолюцияға негізделгенін айтты. 1901 жылғы «Делима қарсы Бидуэлл» ісінде АҚШ Жоғарғы Соты Конгрестің бірлескен резолюциясы арқылы аннексия американдық заң бойынша заңды деп шешті. Сот былай деп жазды:

«Осы билік жасаған шарт – елдің жоғарғы заңы деп есептеледі, Конгресс актісі сияқты тиімді; және егер ол Конгресс актісіне қайшы келсе, оны жояды. Бұл да, «шарттың қалыпты жағдайларының бірі – аумақтың берілуі» және «осылайша алынған аумақ, Техас пен Гавайи сияқты жағдайларда, Конгресс актісімен аннексияланған жағдайда, толығымен алынған болып есептеледі» деп мойндалуы керек». 1903 жылғы «Гавайи территориясы мен Манкичи» ісінде АҚШ Жоғарғы Соты «аралдардың мәртебесі және олардың уақытша үкіметінің өкілеттіктері Ньюлендс резолюциясымен өлшенді» деп атап өтті. Бұл пікірді судья Джон Маршалл Харлан жеке пікірінде одан да күштірек жеткізді. Харлан сотпен басқа мәселеде келіспеді, ол Гавайи заңнамасына қатысты, бірақ Ньюлендс резолюциясының заңдылығы туралы мәселеде көпшілік пікірімен толық келісті:

«Резолюция бойынша Гавайи аралдарын аннексиялау толыққанды аяқталды және ұсынылған шарттың мақсаты, «осы аралдардың АҚШ-тың ажырамас бөлігі ретінде қосылуы және оның егемендігіне бағынуы» орындалды». 1910 жылғы «Лилиуокалани қарсы АҚШ» ісінде Лилиуокаланидің патшалық жерлерге жеке меншік құқығы туралы талаптары АҚШ-тың талаптар сотымен, негізінен Гавайи Корольдігінің заңдарына сүйене отырып қабылданбады.

Гавайи - Гавайи істерінің кеңсесі, (2009)

АҚШ Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 31 наурыздағы шешіміне сәйкес, 1993 жылғы Конгресс ағынан озған қателіктерге қатысты қабылдаған қаулының «алде» деп басталатын бөлімдерінің заңдық күші жоқ және бұл қаулы Гавайи штатының мемлекеттік жерлеріне қатысты «толық» құқықты өзгерте де, түзете де алмайды. Бұл шешім сонымен қатар, федералдық заңнама штат құрылған кезде берілген құқықтың күшін жоя алмайтынын және Гавайи штаты 1959 жылы федералдық үкіметтен берілген барлық жерге құқық белгілемегенін де растады.

Морган баяндамасы

1894 жылғы 26 ақпанда Кливленд мәселені Конгресске жолдағаннан кейін, экспансионист және сегрегацияшыл сенатор Джон Тайлер Морганның басшылығымен екінші тергеу комитеті құрылды. Бірнеше ай бойы, жан-жақты тексеру барысында алынған куәліктер негізінде, олар Блоунттың қорытындысына қарама-қарсы нәтижеге келді. Олардың қорытындысында АҚШ әскерінің кінәсі толығымен жойылды, ал Гавай революциясының жауапкершілігі тікелей Лилиуокалани патшайымға жүктелді.

АҚШ Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясының есебі

2006 жылғы 4 мамырда Акака заң жобасын қарастырғанда, АҚШ Ұлттық қатынастар жөніндегі комиссиясы Гавай Корольдігінің "гавайлік тума тұрғындарды ғана емес, сонымен қатар басқа нәсілдер мен этникалық топтардың тұрғындарын да қамтыған" деген қорытындыға келді. Комиссия Акака заңын "расалық немесе ұлттық тегі бойынша кемсітуге алып келетін және американ халқын одан әрі бөліп-жаратын заң" деп бағалап, оған қарсы күшті ұстаным білдірді.