Американың жергілікті халқы: Навахо тайпасы

Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының түпкілікті халқы.

Навахо – Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-батысындағы түпкілікті халық. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, 399 494-тен астам тіркелген тайпа мүшесі бар Навахо ұлты АҚШ-тағы ең ірі федералдық деңгейде мойындалған тайпа болып табылады; сонымен қатар, Навахо ұлтының елдегі ең үлкен резервациясы бар. Резервация Төрт бұрышты аймақты кесіп өтеді және Аризона, Юта және Нью-Мексико штаттарында 70 771 км² жерді қамтиды. Навахо резервациясы Батыс Вирджиния штатынан сәл үлкен. Навахо тілі аймақ бойынша кеңінен қолданылады, ал көптеген навахолар ағылшын тілінде де сөйлейді. Навахо халқының ең көп саны Аризона (140 263) және Нью-Мексико (108 306) штаттарында шоғырланған. Тіркелген Навахо халқының үштен екі бөлігінен астамы осы екі штаттың құрамында тұрады. Навахо ұлтына мүше болудан басқа, кейбір навахолар федералдық деңгейде мойындалған Колорадо өзенінің үндістер тайпаларының азаматтары болып табылады.

Ерте тарих

Навахолар На Денэ Оңтүстік Атабаска тілінде сөйлейді, оны Дине бизад (ол – «Халық тілі») дейді. «Навахо» атауы испан миссионерлері мен тарихшыларынан келген, олар Пуэбло үндістерін осылай атаған, бірақ олар өздерін Дине деп атаған, яғни «адамдар». Тіл екі географиялық аймақта тараған, бір-бірін түсінетін диалекттен тұрады. Бұл тіл атабаска тілдерімен тығыз байланысты; Навахо мен апачилер Канаданың солтүстік-батысы мен Алясканың шығысынан көшіп келген деп саналады, онда атабаска тілінде сөйлейтін көптеген адамдар тұрады. Сондай-ақ, кейбір навахолар Навахо қол тілінде сөйлейді, ол жазық далалық қол тілінің диалектісі немесе туындысы болуы мүмкін. Кейбіреулері тіпті жазық далалық қол тілінде де сөйлейді. Оңтүстік Атабаска халықтары, соның ішінде Навахо, шамамен 1000 жыл бұрын Солтүстік Американың Субарктикасынан Атабаска халықтарының оңтүстікке қарай қоныс аударуынан тараған деп есептеледі. Бастапқыда Навахолар аңшы және жинаушы болып келген. Кейіннен Пуэбло халқынан егіншілікпен айналысуды үйреніп, негізінен дәстүрлі американдық «Үш қарындас» – жүгері, бұршақ және қабақты өсірген. Испандардан қой мен ешкі шаруашылығын қабылдап, оларды сауда мен тамақ өнімі ретінде пайдаланған. Ет Навахолардың тамақтануында маңызды рөл атқарды. Қойлар ақша және отбасылық мәртебе белгісіне айналды. Әйелдер жүннен жамылғы мен киім тоқып, иірген, одан жоғары бағаланған өнер туындыларын жасап, оларды саудалаған. Ауызша тарих Пуэбло халқымен ұзақ қарым-қатынаста болғандарын және Пуэбло идеяларын мен тілдік ерекшеліктерді қабылдауға дайын болғандарын көрсетеді. Бұл топтар арасында ұзақ жылдардан бері сауда-саттық қалыптасқан. 16 ғасырдың ортасындағы испан жазбалары Пуэбло халқының жүгері мен мақтадан жасалған бұйымдарды бизон етіне, терісіне және тасқа айырбастағанын көрсетеді. 18 ғасырда испандықтар Навахолардың ірі мал бағып, кең аумақта егін өсіргенін хабарлаған. Батыс тарихшылары 1600 жылға дейін испандықтар Навахоларды апачилер немесе кечо деп атаған деп санайды. 1622 жылы Джемезде болған Фрай Джеронимо де Зарат Сальмерон 1620 жылдары Сан-Хуан өзенінің шығысында және қазіргі Санта-Фе, Нью-Мексиконың солтүстік-батысында орналасқан Чама аңғары аймағындағы халықты атау үшін «Апачу де Набахо» деген сөзді қолданған. «Наваху» сөзі тева тілінен шыққан, ол «егістік жердің кең аумағы» деген мағынаны білдіреді. Бұл келісімге қол қоюға бара жатқанда, Навахоның көрнекті бейбітшілік көшбасшысы Нарбона қаза тапты, бұл келісімге қатысушы тараптар арасында шиеленіс тудырды. Келесі 10 жыл ішінде АҚШ Навахо аумағында бекіністер салған. Әскери жазбаларда бұл шара азаматтар мен Навахоларды бір-бірінен қорғау үшін қабылданғаны айтылған. Алайда, испандық/мексикалық Навахо шабуылдары мен жорықтары жалғасты. 1860-61 жылдары 400-ден астам жаңа мексикалық әскер Навахоға қарсы науқан жүргізді, бұл аумақтық губернатордың қалауына қарсы болды. Олар Навахо жауынгерлерін өлтіріп, әйелдер мен балаларды құл етіп алып, егіндіктер мен үйлерді қиратты. Навахолар бұл кезеңді «Қорқу уақыты» деп атайды. 1861 жылы Нью-Мексиконың федералды округінің командирі, бригадир генерал Джеймс Х. Карлтон Навахолар мен апачиларға қарсы әскери шаралар қабылдады. Полковник Кит Карсон жаңа Форт-Уингетте армия әскерлерімен және Нью-Мексиконың ерікті жасақтарымен бірге болды. Карлтон Карсонға Мескалеро апачилерін өлтіруді және олардың барлық мүлкін жоюды бұйырды. Карлтон осы қатал тактиканың кез келген үнді тайпасын бақылауға алуға көмектесетініне сенді. Мескалеролар қарсылық көрсетпей берілді және Боске Редондо деп аталатын жаңа резервацияға жіберілді. 1863 жылы Карлтон Карсонға Навахоларға да осындай тактиканы қолдануды бұйырды. Карсон және оның әскері Навахо жерін аралап, Навахоларды өлтіріп, егіндіктер мен үйлерді қиратты, құдықтарды ластады және малды тартып алды. Аштық пен өлімге ұшыраған Навахолар Форт-Дефайансқа көмек сұрап келді. 1863 жылдың 20 шілдесінде көптеген топтардың біріншісі Боске Редондодағы Мескалероға қосылу үшін аттанды. 1864 жылға дейін басқа топтар да келуді жалғастырды. Алайда, барлық Навахолар келген жоқ немесе табылған жоқ. Кейбіреулері Сан-Хуан өзенінің жанында, кейбіреулері Хопи ауылдарынан тыс жерде, ал басқалары апачи тайпаларымен бірге өмір сүрді. Сонымен қатар, бұл аймаққа Навахолардың ұзақ жылдар бойы жауы болған Мескалеро апачилерінің шағын тобы көшірілді, бұл қақтығыстарға себеп болды. 1868 жылы Навахо көшбасшылары мен федералды үкімет арасында Боске Редондо шарты жасалды, ол аман қалған Навахоларға бұрынғы мекенжайының бір бөлігінде резервацияға оралуға рұқсат берді.

The Navajo are speakers of a Na Dené Southern Athabaskan language which they call Diné bizaad (lit. 'People's language'). The term Navajo comes from Spanish missionaries and historians who referred to the Pueblo Indians through this term, although they referred to themselves as the Diné, meaning '(the) people'. The language comprises two geographic, mutually intelligible dialects. It is closely related to the languages of the Apache; the Navajo and Apache are believed to have migrated from northwestern Canada and eastern Alaska, where the majority of Athabaskan speakers reside. Additionally, some Navajo speak Navajo Sign Language, which is either a dialect or daughter of Plains Sign Talk. Some also speak Plains Sign Talk itself. Southern Athabaskan peoples, including the Navajo, are thought to have descended from a southward migration of Athabaskan peoples from Subarctic North America around 1,000 years ago. Initially, the Navajo were largely hunters and gatherers. Later, they adopted farming from Pueblo people, growing mainly the traditional Native American "Three Sisters" of corn, beans, and squash. They adopted herding sheep and goats from the Spaniards as a main source of trade and food. Meat became essential in the Navajo diet. Sheep became a form of currency and familial status. Women began to spin and weave wool into blankets and clothing; they created items of highly valued artistic expression, which were also traded and sold. Oral history indicates a long relationship with Pueblo people and a willingness to incorporate Puebloan ideas and linguistic variance. There were long established trading practices between the groups. Mid 16th century Spanish records recount that the Pueblo exchanged maize and woven cotton goods for bison meat, hides, and stone from Athabaskans traveling to the pueblos or living nearby. In the 18th century, the Spanish reported that the Navajo maintained large herds of livestock and cultivated large crop areas. Western historians believe that the Spanish before 1600 referred to the Navajo as Apaches or Quechos. Fray Geronimo de Zarate Salmeron, who was in Jemez in 1622, used Apachu de Nabajo in the 1620s to refer to the people in the Chama Valley region, east of the San Juan River and northwest of present day Santa Fe, New Mexico. Navahu comes from the Tewa language, meaning a large area of cultivated lands. While en route to sign this treaty, the prominent Navajo peace leader Narbona, was killed, causing hostility between the treaty parties. During the next 10 years, the U. S. established forts on traditional Navajo territory. Military records cite this development as a precautionary measure to protect citizens and the Navajos from each other. However, the Spanish/Mexican Navajo pattern of raids and expeditions continued. Over 400 New Mexican militia conducted a campaign against the Navajo, against the wishes of the Territorial Governor, in 1860–61. They killed Navajo warriors, captured women and children for slaves, and destroyed crops and dwellings. The Navajos call this period Naahondzood, "the fearing time." In 1861, Brigadier General James H. Carleton, Commander of the Federal District of New Mexico, initiated a series of military actions against the Navajos and Apaches. Colonel Kit Carson was at the new Fort Wingate with Army troops and volunteer New Mexico militia. Carleton ordered Carson to kill Mescalero Apache men and destroy any Mescalero property he could find. Carleton believed these harsh tactics would bring any Indian Tribe under control. The Mescalero surrendered and were sent to the new reservation called Bosque Redondo. In 1863, Carleton ordered Carson to use the same tactics on the Navajo. Carson and his force swept through Navajo land, killing Navajos and destroying crops and dwellings, fouling wells, and capturing livestock. Facing starvation and death, Navajo groups came to Fort Defiance for relief. On July 20, 1863, the first of many groups departed to join the Mescalero at Bosque Redondo. Other groups continued to come in through 1864. However, not all the Navajos came in or were found. Some lived near the San Juan River, some beyond the Hopi villages, and others lived with Apache bands. In addition, a small group of Mescalero Apache, longtime enemies of the Navajos had been relocated to the area, which resulted in conflicts. In 1868, the Treaty of Bosque Redondo was negotiated between Navajo leaders and the federal government allowing the surviving Navajos to return to a reservation on a portion of their former homeland.

Резервация дәуірі

АҚШ әскері Ұзақ жолдан кейін де Навахо резервациясындағы бекіністерін сақтап тұруды жалғастырды. 1873 жылдан 1895 жылға дейін әскерилер Форт-Уингетте Навахоларды "үнді скауттары" ретінде жұмысқа алып, өздерінің әскери бөлімдеріне көмектестірді. Осы кезеңде Мануэлито Навахо тайпалық полициясын құрды. Ол 1872-1875 жылдары 1868 жылғы Навахо келісімінің шарттарын сақтауға бағытталған рейдке қарсы күрес тобы ретінде жұмыс істеді. Келісім бойынша, Навахолар әскери шенеуніктердің немесе жергілікті үнді агентінің рұқсатымен резервациядан сауда үшін шығуға рұқсат етілді. Нәтижесінде, бұл шара Навахо тайпасының шабуылдарын тоқтатуға көмектесті, себебі тайпа мал мен егін өндірісін арттыра алды. Сонымен қатар, тайпа Навахо резервациясының ауданын 3,5 миллион акрдан (1 416 401 км²) 16 миллион акрға (6 474 976 км²) дейін ұлғайтты, қазіргі күніндегі көрсеткіш осылай. Бірақ Навахоға бөлінген ресурстарды азаматтар мен компаниялар пайдаланғандықтан, Навахо еместермен экономикалық шиеленістер көп жылдар бойы сақталды. АҚШ үкіметі мал жайылымдарын жалға берді, теміржол құрылысы үшін жерлерді иеленді және Навахо жерінде кеңістіктерді кен өндіруге рұқсат берді, тайпамен кеңеспей. 1883 жылы лейтенант Паркер 10 сарбаз бен екі барлаушымен бірге Сан-Хуан өзеніне дейін барып, Навахо және Навахо жеріне енген азаматтарды бөліп-таратуға тырысты. Сол жылы лейтенант Локеттке 42 сарбаздың көмегімен Навахо Спрингс қаласында лейтенант Холомон қосылды. Оук және Оуэнс тегі бар азаматтар Навахо басшысының ұлын өлтірген, ал оларды 100 қарулы Навахо жауынгері іздеп жүрген. 1887 жылы Палмер, Локхарт және Кинг азаматтары ат ұрлау айыбын жасап, резервациядағы үйге шабуыл жасады. Нәтижесінде екі Навахо еркегі мен үш ақ адам қаза тапты, бірақ әйел мен бала аман қалды. Капитан Керр (екі Навахо барлаушысымен бірге) оқиға орнын қарап шығып, содан кейін Хоукс Танк қаласында бірнеше жүз Навахомен кездесті. Аттары ұрланғанын айтқан Беннетт фермері Керрге оның жылқыларын үш ақ адам ұрлағанын мәлімдеді, олар ат ұрлығын ұстау үшін жасаған. Сол жылы лейтенант Скотт екі барлаушы мен 21 сарбазбен бірге Сан-Хуан өзеніне барды. Навахолар Скотттың резервацияға қоныстанған ақ адамдарды қуу және өзенді Навахолардан бөліп тастау үшін келгенін ойлады. Скотт Навахо емес көптеген фермалардың бар екенін анықтады. Үшеуі ғана белсенді болды, ал иелері кетер алдында жақсартулары үшін төлемақы талап етті. Скотт оларды резервациядан қуды. 1890 жылы жергілікті фермер мал үшін Навахоларға айыппұл төлеуден бас тартты. Навахолар оны жинауға тырысты, ал Колорадоның оңтүстігінде және Ютада тұратын ақ адамдар 9 мың Навахо соғысқа шықты деп мәлімдеді. Форт-Уингеттен шыққан шағын әскери бөлім ақ азаматтарды тәртіпке келтірді. 1913 жылы үнді агенті Навахоны және оның үш әйелін шақырып алып, көп әйел алуы үшін тұтқындады. Навахолардың шағын тобы әйелдерді күшпен босатып, 30-40 жақтаспен бірге "Көрікті тауға" қайтты. Олар агентке бағынудан бас тартты, ал жергілікті полиция мен әскерилер агенттің қарулы қақтығысқа қатысу туралы өтінішін қабылдамады. Генерал Скотт келді және Навахо басшысы Генри Чи Доджтың көмегімен жағдайды реттеді.

The United States military continued to maintain forts on the Navajo reservation in the years after the Long Walk. From 1873 to 1895, the military employed Navajos as "Indian Scouts" at Fort Wingate to help their regular units. During this period, Chief Manuelito founded the Navajo Tribal Police. It operated from 1872 to 1875 as an anti raid task force working to maintain the peaceful terms of the 1868 Navajo treaty. By treaty, the Navajos were allowed to leave the reservation for trade, with permission from the military or local Indian agent. Eventually, the arrangement led to a gradual end in Navajo raids, as the tribe was able to increase their livestock and crops. Also, the tribe gained an increase in the size of the Navajo reservation from 3.5 million acres (1,416,401 km2) to 16 million acres (6,474,976 km2) as it stands today. But economic conflicts with non Navajos continued for many years as civilians and companies exploited resources assigned to the Navajo. The US government made leases for livestock grazing, took land for railroad development, and permitted mining on Navajo land without consulting the tribe. In 1883, Lt. Parker, accompanied by 10 enlisted men and two scouts, went up the San Juan River to separate the Navajos and citizens who had encroached on Navajo land. In the same year, Lt. Lockett, with the aid of 42 enlisted soldiers, was joined by Lt. Holomon at Navajo Springs. Evidently, citizens of the surnames Houck and/or Owens had murdered a Navajo chief's son, and 100 armed Navajo warriors were looking for them. In 1887, citizens Palmer, Lockhart, and King fabricated a charge of horse stealing and randomly attacked a dwelling on the reservation. Two Navajo men and all three whites died as a result, but a woman and a child survived. Capt. Kerr (with two Navajo scouts) examined the ground and then met with several hundred Navajos at Houcks Tank. Rancher Bennett, whose horse was allegedly stolen, told Kerr that his horses were stolen by the three whites to catch a horse thief. In the same year, Lt. Scott went to the San Juan River with two scouts and 21 enlisted men. The Navajos believed Scott was there to drive off the whites who had settled on the reservation and had fenced off the river from the Navajo. Scott found evidence of many non Navajo ranches. Only three were active, and the owners wanted payment for their improvements before leaving. Scott ejected them. In 1890, a local rancher refused to pay the Navajos a fine for livestock. The Navajos tried to collect it, and whites in southern Colorado and Utah claimed that 9,000 of the Navajos were on a warpath. A small military detachment out of Fort Wingate restored white citizens to order. In 1913, an Indian agent ordered a Navajo and his three wives to come in and then arrested them for having a plural marriage. A small group of Navajos used force to free the women and retreated to Beautiful Mountain with 30 or 40 sympathizers. They refused to surrender to the agent, and local law enforcement and military refused the agent's request for an armed engagement. General Scott arrived, and with the help of Henry Chee Dodge, a leader among the Navajo, defused the situation.

Мектеп-интернат және білім беру

Резервацияда болған кезде, навахо тайпасы ақ нәсілділер қоғамына сіңісуге мәжбүр болды. Навахо балалары резервациядағы және резервациядан тысғы интернат мектептеріне жіберілді. 1870 жылы Форт-Дефианста алғашқы Үнді істер бюросының (BIA) мектебі ашылды, одан кейін тағы сегіз мектеп құрылды. Көптеген ересек навахолар осы білім беруге қарсы болды және балаларын алып кетуден сақтау үшін жасырып отырды. Балалар интернатқа келгеннен кейін, олардың өмірі күрт өзгерді. Еуропалық американдықтар сабақтарды тек ағылшын тілінде жүргізді және навахо тілінде сөйлейтін оқушыларды жазалады. Мэриам есебі 1929 жылы ішкі істер министрі Хьюберт Уоркпен жарияланғанға дейін осы интернат мектептерінде ешқандай өзгеріс болған жоқ. Бұл есепте үнді интернаттарының нашар тамақтануы, медициналық қызмет көрсетуі, жатақханалардағы тығыздық, білімі жетілмеген мұғалімдер, қатаң тәртіп және мектептің жұмыс істеуі үшін оқушылардың қолмен жұмыс істеуі туралы айтылды. Бұл есеп президент Франклин Д. Рузвельт бастаған білім беру реформаларының алғышарты болды, оның аясында Навахо резервациясында екі жаңа мектеп салынды. Бірақ Роуф Рок күндізгі мектебі Форт-Дефианс сияқты әскери стильде жұмыс істеді және білім беру реформаларын іске асырмады. Евангелистік миссионерлік мектеп туралы навахолық мәліметтер оны үйде дайындалған тамақпен, жаңа немесе аздап қолданылған киіммен, адал қараумен және навахо тіліндегі оқу бағдарламасымен отбасылық атмосфера ретінде сипаттайды. Білім берушілер евангелистік миссионерлік мектептің оқу бағдарламасы навахо балалары үшін әлдеқайда пайдалы екенін анықтады. 1937 жылы Бостон мұрагері Мэри Кэбот Уилрайт және навахо әншісі және емшісі Хастийн Клах Санта-Феде американдық үнділердің Уилрайт мұражайын құрды. Мұражайда навахолардың дыбыс жазбалары, қолжазбалары, суреттері және құммен салынған суреттері сақталған. Сондай-ақ, мұражайда навахо дінінің сұлулығын, қадір-қасиетін және логикасын көрсететін көрмелер ұйымдастырылды. Клах 1921 жылы Кэботпен кездескенде, АҚШ үкіметі мен миссионерлердің навахоларды балама мәдениетке сіңіруге жасаған ондаған жылдық күш-жігерінің куәсі болды. Мұражай навахолардың діні мен дәстүрлерін сақтау үшін құрылды, өйткені Клах олардың көп ұзамай мәңгілікке жоғалып кетеді деп сендірді. Осы интернат мектептерінің нәтижесінде Навахо ұлтының ішінде көптеген тілдер жоғалып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мэриам есебі соғысқа дейін болғанға қарағанда алты есе көп баланың интернат мектептеріне баруына қаржыландыру жасады. Бұл мектептерде ағылшын тілі негізгі тіл ретінде қолданылды, сондай-ақ Навахо резервацияларын қоршаған жергілікті қалалардағы тұрғындар екі тілді болуына әсер етті; алайда, үйде навахо тілі әлі де басты тіл болып табылды. Ол әртүрлі формада 1950 жылдарға дейін жалғасты. Құрғақ климаттағы ірі малдар туралы алаңдаған үкімет, Құрлық шаңы Ұлы жазықтарға қауіп төндірген кезде, Навахо халқының жері тек белгілі бір сандағы қой, ешкі, ірі қара және жылқыларды ғана көтере алады деп шешті. Федералды үкімет аймақтағы жер эрозиясы нашарлап бара жатқанын және жалғыз шешім мал санын азайту деп есептеді. 1933 жылы Джон Коллиер BIA комиссары болып тағайындалды. Ол көптеген жағдайларда Американың түпкілікті тайпаларымен үкіметтік қарым-қатынасты реформалауға тырысты, бірақ бұл бағдарлама олардың мал шаруашылығын өте маңызды деп санаған навахолар үшін қиындық тудырды. Үкімет жерді "қой бірлігі" бойынша есептеді. 1930 жылы навахолар 1,100,000 ересек қойды бақты. Бұл қойлар навахолардың ақшалай табысының жартысын құрады. Коллиердің шешімі - алдымен ерікті түрде азайту бағдарламасын іске қосу, ол екі жылдан кейін, 1935 жылы міндетті болды. Үкімет әрбір малдың құнының бір бөлігін төледі, бірақ көптеген навахолар үшін болашақтағы жылдық табыстың жоғалуына өтемақы төлеу үшін ештеңе істеген жоқ. Навахолардың аналық және аналық жерінде әйелдер әсіресе зардап шекті, өйткені мал қорасының азаюымен көптегендері жалғыз табыс көзінен айырылды. Навахолар неліктен олардың ғасырлар бойы жалғасқан мал шаруашылығының тәсілін өзгерту керектігін түсінбеді. Тарихшы Брайан Диппи Үндістандық құқық қауымдастығының Коллиерді "диктатор" деп айыптағанын және оны Навахо резервациясында "террорлық билік" орнатуда деп айыптағанын атап өтті. Диппи былай қосты: "Ол өзін қатты мазалаған адамдардың арасында 'жанды жек көрушілікке' ұшырады". Ұзақ мерзімді нәтиже - Коллиердің Үндістанның жаңа келісіміне Навахоның қатаң қарсылығы болды.

During the time on the reservation, the Navajo tribe was forced to assimilate into white society. Navajo children were sent to boarding schools within the reservation and off the reservation. The first Bureau of Indian Affairs (BIA) school opened at Fort Defiance in 1870 and led the way for eight others to be established. Many older Navajos were against this education and would hide their children to keep them from being taken. Once the children arrived at the boarding school, their lives changed dramatically. European Americans taught the classes under an English only curriculum and punished any student caught speaking Navajo. Change did not occur in these boarding schools until after the Meriam Report was published in 1929 by the Secretary of Interior, Hubert Work. This report discussed Indian boarding schools as being inadequate in terms of diet, medical services, dormitory overcrowding, undereducated teachers, restrictive discipline, and manual labor by the students to keep the school running. This report was the precursor to education reforms initiated under President Franklin D. Roosevelt, under which two new schools were built on the Navajo reservation. But Rough Rock Day School was run in the same militaristic style as Fort Defiance and did not implement educational reforms. Navajo accounts of the Evangelical Missionary School portray it as having a family like atmosphere with home cooked meals, new or gently used clothing, humane treatment, and a Navajo based curriculum. Educators found the Evangelical Missionary School curriculum to be much more beneficial for Navajo children. In 1937, Boston heiress Mary Cabot Wheelright and Navajo singer and medicine man Hastiin Klah founded the Wheelwright Museum of the American Indian in Santa Fe. It is a repository for sound recordings, manuscripts, paintings, and sandpainting tapestries of the Navajos. It also featured exhibits to express the beauty, dignity, and logic of the Navajo religion. When Klah met Cabot in 1921, he witnessed decades of efforts by the US government and missionaries to assimilate the Navajos into mainstream society. The museum was founded to preserve the religion and traditions of the Navajo, which Klah was sure would otherwise soon be lost forever. The result of these boarding schools led to much language loss within the Navajo Nation. After the Second World War, the Meriam Report funded more children to attend these schools with six times as many children attending boarding school than before the War. English as the primary language spoken at these schools as well as the local towns surrounding the Navajo reservations contributed to residents becoming bilingual; however Navajo was still the primary language spoken at home. Under various forms, it continued into the 1950s. Worried about large herds in the arid climate, at a time when the Dust Bowl was endangering the Great Plains, the government decided that the land of the Navajo Nation could support only a fixed number of sheep, goats, cattle, and horses. The Federal government believed that land erosion was worsening in the area and the only solution was to reduce the number of livestock. In 1933, John Collier was appointed commissioner of the BIA. In many ways, he worked to reform government relations with the Native American tribes, but the reduction program was devastating for the Navajo, for whom their livestock was so important. The government set land capacity in terms of "sheep units". In 1930 the Navajos grazed 1,100,000 mature sheep units. These sheep provided half the cash income for the individual Navajo. Collier's solution was to first launch a voluntary reduction program, which was made mandatory two years later in 1935. The government paid for part of the value of each animal, but it did nothing to compensate for the loss of future yearly income for so many Navajo. In the matrilineal and matrilocal world of the Navajo, women were especially hurt, as many lost their only source of income with the reduction of livestock herds. The Navajos did not understand why their centuries old practices of raising livestock should change. Historian Brian Dippie notes that the Indian Rights Association denounced Collier as a 'dictator' and accused him of a "near reign of terror" on the Navajo reservation. Dippie adds that "He became an object of 'burning hatred' among the very people whose problems so preoccupied him." The long term result was strong Navajo opposition to Collier's Indian New Deal.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы навахо кодтары

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген навахо жастары қалаларға көшіп, қаладағы фабрикаларда жұмыс істеді. Көптеген навахо еркектері өздерінің батырлар мәдениетіне сәйкес әскери қызметке ерікті түрде қатысты және аралас құрамдағы бөлімдерде қызмет етті. 1940 жылы Соғыс министрлігі Ұлттық үндістер ісі жөніндегі бюроның (BIA) үндістер үшін жеке бөлімдер құру туралы ұсынысын қабылдамады. Навахолар заманауи әлемге қалай сіңісуге болатынын бірінші рет өздері сезінді, және көптегендері жұмыс таппай, тығыз қоныстанған резервацияға қайтып оралмады. Екінші дүниежүзілік соғыста 400 навахо кодотүзуші өз тілінде радиохабарларды жіберу арқылы танымал рөл атқарды. Жапондықтар оны түсіне алмады немесе жасыра алмады.

Уран өндіру

1940 жылдары Навахо тайпасының жерінде көп мөлшерде уран табылған. Сол кезден бастап 21-ші ғасырдың басына дейін АҚШ жұмысшылардың денсаулығына, су көздеріне және жерге жеткілікті экологиялық қорғаусыз кен өндіруге рұқсат берді. Навахо тайпасы қоршаған ортаның ластануы салдарынан туындаған өкпе аурулары мен қатерлі ісіктерден жоғары өлім-жітім және ауру көрсеткіштерін хабарлады. 1970 жылдардан бері қабылданған заңнама саланың реттелуіне және зиянды азайтуға көмектесті, бірақ үкімет әлі күнге дейін толыққанды және жан-жақты өтемақы ұсынған жоқ.

АҚШ-тың теңіз әскерлерінің қатысуы

Навахо кодты сөйлейтіндер USMC тарихында маңызды рөл атқарды. Олар өз тілінде әскери кодты қолданды; мысалы, навахо тіліндегі "құбыршық" сөзі танкты білдірді. 1942 жылы теңіз әскерінің штаб офицерлері бірнеше жауынгерлік жағдайларды жасады, ал навахо оларды өз диалектісінде басқа желідегі басқа навахоға аударып жіберді. Бұл навахо оларды қандай да бір криптографиялық қызметтерге қарағанда жылдамырақ ағылшын тіліне қайта аударды, бұл олардың тиімділігін көрсетті. Осының нәтижесінде генерал Вогель оларды USMC кодты сөйлейтін бағдарламасына қабылдауды ұсынды. Әр навахо Сан-Диегодағы теңізшілер корпусының жаңадан шақырылған сарбаздар лагеріндегі негізгі дайындықтан өтті, содан кейін олар Камп Пендлтондегі Далалық сигналдық батальонда оқуға жіберілді. Кодты сөйлейтіндер АҚШ-тағы оқуларын аяқтағаннан кейін, Тынық мұхитындағы теңіз жауынгерлік дивизияларына тағайындалды. Айта кетейік, навахо тілі ешқашан бұзылмаған, оны ешқашан түсіре алмады. Көптеген навахолар кодты сөйлейтін болуға ерікті болғаны белгілі, бірақ қабылданатын саны шектеулі болды; алайда, соғыста теңізшілер ретінде қызмет еткен басқа навахолардың саны белгісіз, бірақ олар кодты сөйлейтін емес еді. Навахо кодты сөйлейтіндердің осы жетістіктері USMC тарихында құрметті тарауға айналды. Олардың патриотизмі мен ар-намысы барлық американдықтардың құрметіне ие болды.

Мәдениет

"Навахо" атауы 18-шы ғасырдың соңында испан тілінен "(Апачи де) Навахо" арқылы келген, бұл атау тева тіліндегі "navahū" ("айдалаға жақын жатқан егістік жерлер") сөзінен туындаған. Навахо халқы өздерін [атауын айтады].

Басқа апачи тайпалары сияқты, навахолар да 16-шы ғасырдан 20-шы ғасырға дейін жартылай көшпелі өмір салған. Олардың кеңейтілген туыстық топтары мал өсіру, егін шаруашылығы және жинау ісін жүргізу үшін маусымдық тұрақтарға ие болған. Навахолардың дәстүрлі экономикасының бір бөлігі ретінде сауда немесе шабуыл жасау үшін топтар құрылып, олар салыстырмалы түрде ұзақ қашықтықтарға сапар шеккен болуы мүмкін.

Навахо кландары немесе Ке

Жеке адамдар мен отбасылар арасындағы қарым-қатынасты анықтайтын кландар немесе Кэ жүйесі бар. Клан жүйесі экзогамиялық: адамдар тек өз кландарынан тыс серіктестермен (немесе кездесуге) үйлене алады, бұл үшін олардың төрт ата-анасының кландары да кіреді. Кейбір навахолар балаларының әкесінің кланына үйленуін қалайды. Кландар белгілі бір географиялық аймақпен байланысты болғанымен, бұл аймақ тек бір кланның пайдалануына арналмаған. Бір кланның мүшелері жүздеген шақырым қашықтықта тұрса да, клан байланысын сақтайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, навахо қоғамының құрылымы көбінесе аналық желі бойынша құрылған, онда әйелдердің отбасы мал, тұрғын үй, егістік жерлер және мал жайылымдарына иелік етеді. Үйленгеннен кейін, навахо еркегі әйелінің үйінде және оның анасының отбасының жанында тұрады. Дәстүр бойынша, қыздар (немесе қажет болған жағдайда, басқа әйел туыстар) ұрпақтан мұраға қалған мүлікті алады. Ажырасып қалған жағдайда, әйелдер мүлікті және балаларды өздері сақтайды. Балалар анасының кланынан "туып", соған тиесілі, ал әкесінің кланы үшін "дайындалған". Анасының үлкен ағасы балаларының өмірінде маңызды рөл атқарады. Ересек болғаннан кейін, ер адамдар тайпалық саясатта анасының кланын өкілдік етеді.

Дәстүрлі тұрғын үйлер

Навахо тайпасының дәстүрлі үйі – хоган, ер немесе әйел үшін баспана ретінде салынған. Ерлерге арналған хоган төртбұрышты немесе конус пішіндес, кіреберісі тіктөртбұрышты болып келеді, ал әйелдерге арналған хоган сегіз қырлы үй. Хоган ағаштан жасалып, балшықпен жабылады, есігі әрқашан шығысқа қарап, таңғы күнді қарсы алу үшін салынады. Навахо тайпасының хоганның бірнеше түрі бар, олар тұру және салтанатты мақсаттар үшін қолданылады. Хоган ішінде емдеу рәсімдері немесе кинаалда сияқты рәсімдер өтеді. Кейхоның сөзінше, осы үй салу стилі Навахо тайпасына тән. Ол былай деп жазады: «Кейбір Навахо отбасылары бүгінгі күнге дейін берік салынған, ағаш қабырғалы хоганды ұнатады». Бүгінде Навахо тайпасының көпшілігі қалалардағы пәтерлерде және үйлерде тұрады. Навахо тайпасының дінін ұстанатындар хоганды қасиетті санайды. «Бақыт жолы» атты діни ән алғашқы хоганды Қойот пен Бобрлердің көмегімен Бірінші Адам, Бірінші Әйел және Сөйлейтін Құдай үшін салғанын айтады. Бобрлер Қойотқа алғашқы хоганды қалай салу керектігі туралы нұсқаулар берді. Навахо тайпасы хогандарды дәстүрлі түрде 1900 жылдарға дейін жасады, содан кейін оларды алты және сегіз қырлы пішінде салуды бастады. Хоганды әлі де тұрғын үй ретінде пайдалануда, әсіресе егде жастағы Навахо тайпасы, бірақ олар көбінесе заманауи құрылыс материалдары мен техникаларын қолданады. Кейбіреулері арнайы салтанаттар үшін сақталған.

Рухани және діни нанымдар

Навахо рухани практикасы – адам өміріне тепе-теңдік пен үйлесімділікті қайта келтіру арқылы денсаулықты нығайтуға бағытталған және Хожожи идеяларына негізделген. Дине халқы екі топқа бөлінеді: Жер халқы мен Киелі халқы. Навахолар осы әлемге келгенге дейін үш әлемнен өткен деп сендіреді – Төртінші әлем немесе Жарқыраған әлем. Жер халқы ретінде Динелер Жер-Ана мен адам арасындағы тепе-теңдікті сақтау үшін бар күштерін жұмсауға тиіс. Динелер Диин Дине (Киелі халқы) мен олардың арасындағы жағымды қарым-қатынасты сақтауды күтеді. Дине Баханеʼде (навахолардың жаратылыс туралы сенімдерінде) Бірінші, немесе Қараңғы әлемде төрт Диин Дине өмір сүрген және Бірінші Әйел мен Бірінші Адам пайда болған. Әлем тым қараңғы болғандықтан, онда тіршілікке орын болмады, сондықтан олар басқаға көшуге мәжбүр болды. Екінші, немесе Көк әлемде бүгінде Жер халқы білетін кейбір сүтқоректілер және Құйқалас басшысы – Ташчожии мекен еткен. Бірінші әлемнің жаратылыстары оны ренжітіп, кете беруін өтінді. Содан кейін олар оңтүстікке бет алып, Үшінші әлемге, немесе Сары әлемге жетті. Осы жерде төрт қасиетті тау табылды, бірақ үлкен су тасқынынан кейін Бірінші Әйел, Бірінші Адам және Киелі халқы басқа әлемді табуға мәжбүр болды. Осы жолы олар Төртінші әлемде қалды. Жарқыраған әлемде нағыз өлім пайда болды, сондай-ақ жыл мезгілдері, ай, жұлдыздар мен күн жаратылды. Киелі халқы, немесе Диин Дине, Жер халқына төрт қасиетті тауды өздерінің ешқашан тастап кетпеуі керек отанының шекарасы ретінде қарауды бұйырды: Колорадодағы Бланка шыңы (Таң немесе Ақ Қабық тауы); Нью-Мексикодағы Тейлор тауы (Көк моншақ немесе Түркіз тауы); Аризонадағы Сан-Франциско шыңдары (Абалон Қабық тауы); және Колорадодағы Гесперус тауы (Үлкен Тау Қойы). Күннің уақыттары мен түстер төрт қасиетті тауды бейнелеу үшін қолданылады. Діндерде нақты бір санның маңыздылығына ерекше назар аударылады, ал Навахо дінінде төрт саны олардың практикалары үшін қасиетті болып көрінеді. Мысалы, Динелердің төрт түпкі кланы, төрт түс және күнің төрт уақыты, төрт Диин Дине болды, және көбінесе ырым үшін төрт ән орындалды. Жүгері тозаңы бата ретінде және дұға кезінде құрбандық ретінде қолданылады.

Navajo spiritual practice is about restoring balance and harmony to a person's life to produce health and is based on the ideas of Hózhóójí. The Diné believed in two classes of people: Earth People and Holy People. The Navajo people believe they passed through three worlds before arriving in this world, the Fourth World or the Glittering World. As Earth People, the Diné must do everything within their power to maintain the balance between Mother Earth and man. The Diné also had the expectation of keeping a positive relationship between them and the Diyin Diné. In the Diné Bahaneʼ (Navajo beliefs about creation), the First, or Dark World is where the four Diyin Diné lived and where First Woman and First Man came into existence. Because the world was so dark, life could not thrive there and they had to move on. The Second, or Blue World, was inhabited by a few of the mammals' Earth People know today as well as the Swallow Chief, or Táshchózhii. The First World beings had offended him and were asked to leave. From there, they headed south and arrived in the Third World or Yellow World. The four sacred mountains were found here, but due to a great flood, First Woman, First Man, and the Holy People were forced to find another world to live in. This time, when they arrived, they stayed in the Fourth World. In the Glittering World, true death came into existence, as well as the creation of the seasons, the moon, stars, and the sun. The Holy People, or Diyin Diné, had instructed the Earth People to view the four sacred mountains as the boundaries of the homeland they should never leave: Blanca Peak ( — Dawn or White Shell Mountain) in Colorado; Mount Taylor ( — Blue Bead or Turquoise Mountain) in New Mexico; the San Francisco Peaks ( — Abalone Shell Mountain) in Arizona; and Hesperus Mountain ( — Big Mountain Sheep) in Colorado. Times of day, as well as colors, are used to represent the four sacred mountains. Throughout religions, the importance of a specific number is emphasized and in the Navajo religion, the number four appears to be sacred to their practices. For example, there were four original clans of Diné, four colors and times of day, four Diyin Diné, and for the most part, four songs sung for a ritual. Corn pollen is used as a blessing and as an offering during prayer.

Ауызша әңгімелер/Әдебиет шығармалары

Навахо тайпасы сенімдері мен әңгімелерін сақтау үшін ауызша дәстүрге сүйенеді. Мысалы, дәстүрлі жаратылыс туралы әңгіме – Дине Баханеʼ, сондай-ақ "Күн, Ай және Жұлдыздар". "Бірінші ер адам мен әйел" әңгімесі әлемнің жаратылуы туралы, ал "Күн, Ай және Жұлдыздар" әңгімесі аспан денелерінің пайда болуы туралы баяндайды.

Күміс бұйымдар

Күміс шеберлігі – навахо тайпасы арасындағы маңызды өнер түрі. Атсиди Сани (шамамен 1830 – шамамен 1918 жылдар) – алғашқы навахо күміс шебері саналады. Ол 1878 жыл шамасында Накай Цоси ("Жұқа мексикалық") деген мексикалық кісіден күміс шеберлігін үйреніп, басқа навахоларға күміспен жұмыс істеуді үйреткен. 1880 жылға қарай навахо күміс шеберлері қолмен жасалған әшекейлерді, оның ішінде білезіктер, темекі сақтайтын ыдыстар, алқалар және қолға тағылатын әшекейлер жасап шығаратын болды. Кейін олар тайпалық қажеттіліктер үшін және табыстарын арттыру мақсатында туристерге сату үшін күміс сырғалар, белдіктер, бололар, шаш әшекейлері, броштар және "көкше гүл" алқаларын қосты. Навахолардың ең танымал әшекейі – "көкше гүл" алқасы алғаш рет 1880 жылдары пайда болды. "Көкше гүл" аталымы ерте кездерден бастап осы алқаға берілген, бірақ оның гүлге ұқсас әшекейлері испандық-мексикалық гранат өрнектерінен алынған деп есептеледі. Навахо күміс шеберлері "нажа" (навахо тілінде – нажахе) символын "көкше гүл" алқасынан төңкеріліп тұратын күміс әшекейін жасау үшін де пайдаланған. Түркіз тасы ғасырлар бойы әшекейлердің құрамында болған, бірақ навахо суретшілері 19 ғасырдың соңына дейін түркізді күміс өрнектерге енгізу үшін инкрустация техникасын қолданбаған.

Тоқу

Навахолар өздерінің тоқу дәстүрлерімен оңтүстік-батысқа келді; алайда тік тоқыма станоктарында мақта тоқуды олар Пуэбло халқынан үйренді. Аймаққа алғаш келген испандықтар Навахолардың жамылғыларын көргендерін жазған. 18-ғасырға қарай Навахолар жергілікті қара, сұр және ақ жүнді, сондай-ақ индигомен боялған жүнді толықтыру үшін Байета қызыл жіпін импорттауды бастады. Тік тоқыма станогын қолдана отырып, Навахолар өте сапалы, тұрмыстық жамылғылар жасады, оларды юта және жазық далалық үндістер жинады. Бұл "Бас киімдер" деп аталатын, себебі оларды тек басшылар немесе өте бай адамдар ғана алуға шамасы келді, олар көлденең жолақтармен және қызыл түсті минималды өрнектермен ерекшеленді. Бірінші фазадағы бас киімдерде тек көлденең жолақтар болады, екінші фазада қызыл тіктөртбұрышты суреттер, ал үшінші фазада қызыл ромбтар мен жартылай ромбтардың өрнектері кездеседі. Темір жолдың салынуы Навахо тоқымашылығын түбірімен өзгертті. Арзан жамылғылар импортталды, сондықтан Навахо тоқымашылары көбірек кілем тоқуға көшті, олардың аудиториясы үнді емес адамдардан құралды. Темір жол сервисі Филадельфиядан Германтаун жүнін де әкелді, ол коммерциялық бояумен боялған жүн, бұл тоқымашылардың түс палитрасын кеңейтті. Кейбір ерте еуропалық-американдық қоныс аударушылар келіп, сауда посттарын құрды, көбінесе Навахо кілемдерін фунттап сатып алып, шығысқа тонналармен сатты. Саудагерлер жергілікті халықты ерекше стильдегі жамылғылар мен кілемдер тоқуға ынталандырды. Олардың ішінде "Екі сұр төбе" (көбінесе қара және ақ, дәстүрлі өрнектермен); Teec Nos Pos (көптүрлі, өте кең өрнектермен); "Ganado" (Дон Лоренцо Хаббелл құрған), қызыл басымды өрнектер, қара және ақ түстермен; "Crystal" (Ж. Б. Мур құрған); шығыс және парсы стильдері (көбінесе табиғи бояулармен); "Wide Ruins", "Chinlee", жолақты геометриялық өрнектер; "Klagetoh", ромб тәрізді өрнектер; "Red Mesa" және айқын ромб өрнектері бар. Бұл өрнектердің көптегені төрт еселенген симметрияны көрсетеді, бұл үйлесімділік немесе hózhǫ́ туралы дәстүрлі идеяларды бейнелейді деп саналады.

Халықтың тарихы

Ал 1626 жылы Алонсо де Бенавидес айтқандай, олардың саны соншалық көп болды, "екі күннің ішінде 30 000-нан астам навахо жиналды". Көрініп тұрғанындай, 20 ғасырдың басында да олардың саны кем емес еді. 1910 жылғы үндістер ісі жөніндегі мәліметтерде Аризона мен Нью-Мексикода 29 624 навахо тіркелді (сонымен қатар 1910 жылғы санақ Юта штатында 1039 навахоны да көрсетті, барлығы кем дегенде 30 663 адамды құрады). Бірақ навахолар көшпелі тайпа болғандықтан, өте кең аумақта қоныс аударды, сондықтан тіпті 1910 жылы да толыққанды нақты санау жасау өте қиын, тіпті мүмкін емес болар еді. 2020 жылғы АҚШ санағында барлық штаттар мен аумақтарда 392 962 навахо тіркелді.

БАҚ-та

2000 жылы «Навахо жігітінің оралуы» атты деректі фильм Санденс кинофестивалінде көрсетілді. Ол «Навахо жігіті» атты бұрынғы фильмге жауап ретінде түсірілді, ол осы фильмге қатысқан навахо тайпасының өкілдерін белгілі бір дәрежеде пайдаланды. «Навахо жігітінің оралуы» навахо тайпасының өкілдеріне өздерін бейнелеуге көбірек қатысуға мүмкіндік берді. FX телеарнасының «30 күн» реалити-шоуының үшінші маусымының соңғы эпизодында шоу продюсері Морган Сперлок Нью-Мексико штатындағы навахо тайпасының резервациясындағы отбасымен отыз күн өмір сүреді. 2008 жылдың шілде айында көрсетілген «Индиялық резервациядағы өмір» атты бағдарлама АҚШ-тағы резервацияларда тұратын көптеген американдық индейлердің қиын жағдайын көрсетеді. Тони Хиллерман детективтік романдар сериясын жазды, оның детектив кейіпкерлері Навахо тайпасы полициясының қызметкерлері болды. Романдар навахо мәдениеті туралы толыққанды мәліметтерді қамтиды, ал кейбір жағдайларда жақын жердегі хопи және зуни тайпаларының кейіпкерлері мен мәдениеттерін де қамтиды. Кейбір романдар «Қараңғы желдер» сериалы сияқты фильмдерге және телешоуларға бейімделді. Оның қызы оның өлімінен кейін романдық серияны жалғастырды. 1997 жылы Уэльс жазушысы Эйруг Вин «I Ble'r Aeth Haul y Bore?» романын жариялады («Таңғы күн қайда кетті?» деген мағынада), ол Карсонның навахо халқына қарсы жасаған зұлымдықтарын «Haul y Bore» («Таңғы күн») деп аталған ойдан шығарылған жас навахо әйелінің көзқарасынан баяндайды.

Саясаткерлер

Крис Дешен, ардагер, заңгер, инженер және қоғамдық қайраткер. Анаполистегі АҚШ Әскери-теңіз академиясына қабылданған америкалықтардың санаулы бірі. Бітірген соң, АҚШ Теңіз жаяу әскерінің 2-дәрежелі лейтенанты болып тағайындалды. Навахо ұлтының президенті лауазымына үміткер болуға тырысқанмен, сәтті болмады. Генри Чи Додж, Навахоның соңғы бас басшысы және Навахо тайпасының алғашқы төрағасы (1922–1928, 1942–1946). Энни Додж Ваунека, Навахо тайпалық кеңесінің бұрынғы мүшесі және жақтаушы. Томас Додж, Навахо тайпасының бұрынғы төрағасы және Дине тайпасының алғашқы заңгері. Альберт Хейл, Навахо ұлтының бұрынғы президенті. 2004 жылдан 2011 жылға дейін Аризона Сенатында, ал 2011 жылдан 2017 жылға дейін Аризона Өкілдер палатасында қызмет етті. Кристина Хасвуд, 2021 жылдан бері Канзас штаты Өкілдер палатасының мүшесі. Питер Макдональд, Навахо кодексін білген және Навахо тайпасының бұрынғы төрағасы. Марк Мэрибой (Анет/Ред Меса/Мексика Водасы), Навахо ұлты кеңесінің бұрынғы делегаты, қазір Юта Навахо Инвестицияларында жұмыс істейді. Лилакай Джулиан Нил, Навахо тайпалық кеңесіне сайланған алғашқы әйел. Джонатан Нез, Навахо ұлтының бұрынғы президенті. Шонто, Ольжато, Ца Би Кин және Навахо тауы бөлімдерін өкілдік еткен Навахо кеңесінің делегаты ретінде үш мерзім қызмет етті. Навахо округінің қадағалау кеңесінде екі мерзім қызмет етті. Бу Нюгрен, Навахо ұлтының қазіргі президенті. Бен Шелли, Навахо ұлтының бұрынғы президенті. Джо Ширли, кіші, Навахо ұлтының бұрынғы президенті. Крис Стернс, 2022 жылдан бері Вашингтон штаты Өкілдер палатасының мүшесі. Питерсон Зах, Навахо ұлтының алғашқы президенті және Навахо тайпасының соңғы төрағасы.