Кіріспе

Денис Иванович Фонвизин (14 сәуір 1745 [е.с. 3 сәуір 1745] – 12 желтоқсан 1792 [е.с. 1 желтоқсан 1792]) – орыс ағартушылық дәуірінің драматургі және жазушысы, Ресейде әдеби комедияның негізін қалаушылардың бірі. Оның ең басты еңбектері – екі сатирикалық комедия, оның ішінде «Жас надан» комедиясы қазіргі орыс помещиктерін әжуалайды және бүгінге дейін сахнада қойылып келеді.

Өмір

Денис Фонвизин Мәскеуде асыл орыс православиелік отбасында дүниеге келді, ол сегіз баланың үлкені болған. Оның анасы Екатерина Васильевна Фонвизина (қызметтес аты Дмитриева Мамонова) (1718 жылы туған) әкесінің жағынан Смоленск руриктерінің тармағына, ал анасының жағынан Грушецкийлер әулетіне жатқан; ол патшайым Агафия Грушецкаяның туған сіңлісінің немересі және Екатерина Ұлының жақыны болған Александр Дмитриев Мамоновтың әпкесі еді. Оның әкесі Иван Фонвизин (1705–1785) әскер офицері болып бастап, кейіннен Есептеу коллегиясында қызмет етіп, 1783 жылы мемлекеттік кеңесші дәрежесіне жетті. Денис Фонвизин Мәскеу император университетінде жақсы білім алып, өте ерте жазу және аудармамен айналыса бастады. Ол мемлекеттік қызметке қабылданып, Екатерина Ұлының билігіндегі көрнекті ақсүйектердің бірі, граф Никита Паниннің хатшысы болды. Паниннің қолдауының арқасында Фонвизин тұтқындалудан сескенбей, сынға толы пьесалар жаза алды және 1760-шы жылдардың соңында өзінің екі атақты комедиясының біріншісі – «Бригадир» комедиясын жарыққа шығарды. Ол өмірінің көп бөлігін дилетант ретінде өткізді, бірақ әдеби және интеллектуалдық ортада танымал болды. 1777–78 жылдары шетелге сапар шекті, сапарының басты мақсаты Монпельедегі медицина факультетіне түсу еді. Ол сапарын «Франциядан хаттар» атты еңбегінде сипаттады – бұл кезеңнің көркем прозасының ең тамаша үлгісі және Екатерина дәуіріндегі орыс элитасында француз әдеби талғамына толық тәуелділікпен қатар жүрген французға қарсы ұлтшылдықтың айқын куәсі. 1782 жылы Фонвизиннің екінші және ең жақсы комедиясы – «Кішкентай» (Малолет) жарық көрді, ол оны орыс драматургиясының ең көрнекті өкілі ретінде бекітті. Өмірінің соңғы жылдарын денсаулығына байланысты ауру-сырқаумен және шетелде саяхаттап өткізді. 1792 жылы Санкт-Петербургте қайтыс болды.

Шығармалары мен ықпалы

Фонвизиннің беделі негізінен оның екі комедиясына байланысты, олар Александр Грибоедовтың "Ақылдан қасірет" пьесасына дейін ең танымал орыс пьесалары екені даусыз. Екеуі де прозада жазылған және классикалық комедияның қағидаларын сақтайды. Дегенмен, Фонвизиннің негізгі үлгісі Мольер емес, ол неміс тілінде оқыған және кейбір пьесаларын аударған ұлы даниялық-норвегиялық драматург Людвиг Хольберг болды. Екі комедия да белгілі бір мақсатты көздеген әлеуметтік сатиралық туындылар. "Бригадир генерал" француздық "питс-мейстерлердің" сәнді жартылай біліміне қарсы сатира. Ол керемет ойын-қуанышқа толы, және "Кіші" пьесасынан аздап күрделі болғанымен, құрылысы жақсырақ. Бірақ "Кіші" драмалық тұрғыдан толыққанды болмаса да, одан да көрнекті туынды болып, Фонвизиннің шедеврі саналады. "Кіші" пьесасындағы сатираның мақсаты білімсіз помещиктердің қатыгездігі мен өзімшілдігіне бағытталған. Орталық кейіпкер Митрофан – өзімшілдік пен қатыгездіктің көрнекті үлгісі, ол ешқандай жақсы қасиетпен құтқарылмаған. Тіпті оның қамқор анасы да одан ештеңе алмайды. Бұл жаман кейіпкерлердің диалогтары (махаббаттағы жандар мен олардың ізгі туыстарының сөйлеу тілінен өзгеше) өмірге сәйкес келіп, әрқайсысының ерекшелігін көрсетеді; олардың барлығы – кейіпкерлерді сомдаудағы шедеврлер, орыс әдебиетінің ұлы портреттер галереясына лайықты кіріспе. Оның танымалдылығын көрсететіндей, "Кіші" пьесасынан бірнеше сөз тіркесі мақалға айналды, ал көптеген авторлар (соның ішінде Александр Пушкин) осы пьесадан үнемі цитата келтіреді немесе кейіпкерлердің есімдерін атап, оған сілтеме жасайды.