Кіріспе

1911 жылы Италия Османдық Ливияны аннексиялады; Итальяндық-Түрік соғысының басталуы.

1911 жылы Италия Ливияға басып кірді, итальяндық әскерлер Түрік Ливиясына (сол кезде Осман империясының бір бөлігі) шабуыл жасады және Итальяндық-Түрік соғысын бастады. Осының нәтижесінде Итальяндық Триполитания және Итальяндық Киренаика құрылды, кейіннен Итальяндық Ливия колониясы құрамына біріктірілді.

Өмірбаян

Италияның Ливияға деген талаптары 1878 жылғы Берлин конгресінен кейін ауызша талқылаулармен басталды. Онда Франция мен Ұлыбритания сәйкесінше Тунис пен Кипрді, сол кездегі құлдырап бара жатқан Осман империясының бір бөлігін басып алуға келісім жасаған еді. Италиялық дипломаттар өз үкіметінің қарсылық білдіруі мүмкін екенін айтқанда, француздар Триполи Италия үшін өтеу болар еді деп жауап берді. 1902 жылы Италия мен Франция Триполитания мен Мароккоға араласу еркіндігін көздейтін құпия шартқа қол қойды. Бірақ Италия үкіметі осы мүмкіндікті пайдалануға көп көңіл бөлмеді, ал келесі жылдары Ливия аумағы мен ресурстары туралы білім аз болды. Италия саясаткерлері 1908 жылдан бастап Ливияны басып алудағы өз мүдделерін білдіре бастады, ал 1911 жылдың наурыз айының соңында итальян баспасөзі Ливияға басып кіруді қолдап, кең ауқымды лоббилік науқан ұйымдастырды. Ол жердің минералдарға бай, суға толы және тек 4 мың Осман әскерімен қорғалған деп сипатталды. Халықтың Осман империясына қарсы және итальяндықтарға достық көзқарас білдіретіні де айтылды. Болашақ басып алу "әскери серуен" сияқты оңай болады деп болжалды. Италия үкіметі бастапқыда тартынды, бірақ жазда басып алуға дайындық жұмыстары аяқталды. Премьер-министр Джованни Джолитти Ливияға басып кіру мүмкіндігіне қатысты еуропалық ірі державалардың пікірін білуге кірісті. Социалистік партия халық пікіріне зор ықпал еткенімен, оппозицияда болды және бұл мәселеде келіспеушіліктер болды. Олар әскери араласуға тиімді қарсылық көрсетпеді. 26-27 қыркүйек күндері Осман үкіметіне үлтіматум жіберілді. Бірақ Австрияның делдалы арқылы CUP Ливияны соғыссыз Италияға беруді ұсынды, тек формалды Осман билігін сақтап қалуды көздеді. Бұл ұсыныс Мысырдың жағдайымен салыстыруға болатын еді, ол формалды түрде Осман империясының бағыныштылығында болғанымен, іс жүзінде Ұлыбританияның бақылауында болды. Джолитти бұл ұсыныстан бас тартты, және 1911 жылдың 29 қыркүйегінде соғыс жарияланды.

Әскери іс-қимылдар

Соғысқа дайындалуға уақыт болғанына қарамастан, итальян армиясы соғыс басталғанда ішінара дайын болды, себебі Италияда соғысқа қарсы күштер болды (соның ішінде социалист Бенито Муссолини). 1911 және 1912 жылдары Могадишодан – сол кездегі Итальяндық Сомалидің астанасынан – 1000-нан астам сомалилік сарбаз Эритреялық және итальяндық әскерлермен бірге Итальян-Түрік соғысында қатысты. Көптеген әскерлер 1935 жылы Эфиопияға шабуылға дайындық үшін Итальяндық Сомалиге қайтарылғанға дейін үйлеріне оралмады. Италия флоты 28 қыркүйек күні кешке Триполи маңында пайда болды, бірақ 3 қазанға дейін ғана порты бомбалауды бастады. Қала 1500 теңізшілермен басып алынды, бұл Италиядағы интервенционистердің қуанышын тудырды. Итальяндықтар бейбіт келісімге қол жеткізудің соңғы ұсынысын қабылдамады, сондықтан түріктер провинцияны соңғы оққа дейін қорғауға бел буды, бірақ партизандық соғыс жүргізіп. Әскерлердің алғашқы тобы 10 қазанда генерал Карло Канева басшылығымен түсірілді, көп ұзамай Триполи, Бенгази, Дерна және Тобрук басып алынды. Италияның 20 мыңдық әскері сол кезде жаулап алу үшін жеткілікті деп есептелді. Тобрук, Дерна және Әл-Хумс оңай басып алынды, бірақ Бенгазиді басып алу оңай болмады. Триполи қаласы мен айналасы түрік бекіністерін бомбалаудан кейін 1500 итальяндық теңізшілермен тез басып алынды. Оларды халық (негізінен жергілікті еврейлер) итальяндық билікпен ынтымақтастыққа бастап қарсы алды. Италиялық әскерлердің алғашқы сәтсіздігі 23 қазанда Сиара-Шиатта болды, онда Триполиге жақын итальяндық әскерлердің дұрыс орналаспауы оларды түрік әскерлерінің қолдауымен араб атты әскерлерімен толық қоршауға алып келді. Бірақ итальяндықтар бірнеше сағат ішінде түрік және ливиялық күштерді жеңе алды. Итальяндық баспасөз бұл шабуылды қарапайым "көтеріліс" деп көрсетті, бірақ бұл итальяндық экспедициялық корпусының көп бөлігінің жойылуына жақын болды. Соның салдарынан, әскер саны 100 000 адамға дейін артты, олар 20 000 ливиялық және 8 000 түрікке қарсы күресуге тиіс болды. Бұл позициялық соғысқа айналды, тіпті итальяндықтардың қазіргі соғыста авиацияны алғаш рет қолдануы да көп әсер етпеді. 2 қарашада Османдық күштер Тобруктағы шағын шайқаста қарсы шабуыл жасады, бірақ қала итальяндықтардың бақылауында қалды. Осы уақытта 1500 ливиялық еріктілер жаңадан басып алынған Дерна маңында окоп қазумен айналысқан итальяндық әскерлерге шабуыл жасады. Итальяндықтар саны жағынан кем болғанымен, жақсы қару-жарақтары болды және қорғанысты ұстап тұрды. Дернадан келген күш-жабдықтардың арасындағы үйлесімсіздік және түрік артиллериясының араласуы итальяндықтардың қатарына қауіп төндірді, ал арабтар итальяндық әскерлерді қоршауға тырысты. Бірақ итальяндықтардың қосымша күштері жағдайды тұрақтандырып, шайқас түстен кейін итальяндықтардың жеңісімен аяқталды. Содан кейін итальяндық команда Дерна маңындағы араб-түрік лагерін тарату үшін үш жаяу әскер колоннасын жіберді. Италиялық әскерлер платоны басып алып, түріктердің жабдықтау жолын үзіп тастады. Үш күннен кейін түрік қолбасшысы Энвер-бей платодағы итальяндықтарға шабуыл жасады. Итальяндықтардың күшті атысы түрік сарбаздарын кері шегіндірді, олар Альпини батальонымен қоршалып, ауыр шығынға ұшырады. Түрік шабуылдары да осындай нәтижеге әкелді. Жергілікті араб халқының көп бөлігі итальяндықтармен ынтымақтасқанымен, түрік сарбаздарының кейбір жергілікті әскерлердің көмегімен жасаған қарсы шабуылдары (христиандық басқыншыларға қарсы исламдық жихад жариялаған) итальяндық армияны итальяндық шабуыл басталғаннан бастап жағалау аймағына шектеді. Конфликтті бақылап отырған шетелдік әскери атташелер генерал Каневаның соғыс аймағында атты әскерді қолданбағанына және оның қазірдің өзінде шағын күшін мүмкіндігінше тезірек күшейтуді сұрамағанына таң қалды. 1911 жылдың 15 қазанында Ливияға 9 итальяндық "Мамандық батальоны" ұшағы мен 11 ұшқыш қонды. 24 қазанда итальяндық ұшқыш капитан Риккардо Мойзо Триполитанияда барлау рейсін жүргізді, бұл ұшақпен жасалған алғашқы стратегиялық барлау ретінде танылды. 1 қарашада тағы бір итальяндық ұшқыш Джулио Гавотти Айн-Зараға төрт 1,5 кг-дық бомба тастады, олардың қылыштарын тістерімен тартып алды. Бұл тарихтағы алғашқы әуе шабуылы болды. 1911 жылдың 5 қарашасында Италия Ливияның барлық Османдық Ливиясына билігін жариялады, бірақ тек жағалаудың кейбір бөліктерін толық бақылады.

Атыс тоқтату

Осы арада Италия толық теңіз үстемдігін сақтап, 1912 жылдың қаңтар мен тамыздың басына дейін Ливияның 2000 шақырымдық жағалауына бақылауын жүргізе алды. Жағдайды өзгерту үшін Италия, басқа елдердің келісімімен, Эгей теңізіндегі түрік иеліктеріне қарсы әрекеттерге кірісті, олар соғыстың күткеннен ұзаққа созылуын тоқтатуға мүміндік танытты. Италия сол теңіздегі 12 аралды, Додеканес аралдарын басып алды, бірақ бұл Австро-Венгрия империясын ашуландырды. Олар Сербия және Грекия сияқты елдердің территориялық талаптарын күшейтуі мүмкін деп қорқып, Балқандағы бұрыннан бері тұрақсыз жағдайды одан бетер нашарлатады деп санады. 1912 жылғы жаздың соңғы ірі әскери операциясы 18 шілдеде Дарданелл бұғазында бес итальяндық торпедалық катерлер жасаған шабуыл болды. Қыркүйекте Болгария, Сербия және Грекия Осман империясының Италиямен соғыстағы қиындықтарын пайдаланып, оған қарсы соғысқа әскерлерін дайындады. 8 қазан күні Черногория түріктерге соғыс жариялап, Балқан соғыстарын бастарды. Италия содан кейін қақтығысты аяқтау үшін тиімді келісімге қол жеткізуге тырысты. Келісім 1912 жылдың 18 қазанында сағат 16:45-те Лозанна қаласында қол қойылды. Шарттар ресми түрде соғыстың басында Стамбул ұсынған талаптармен бірдей болды және Ливияға Осман империясының формалды билігін сақтап, оған тек сұлтан сайлаған «кадилер» сот жүйесі басқаратын автономия мәртебесі берілді.

Салдары

Ливияны басып алу Италия үшін қымбатқа түсті. Бастапқыда жеткілікті деп есептелген ай сайынғы 30 миллион лира шығын, 80 миллион лираға дейін жетіп, алғашқы болжамнан әлдеқайда ұзаққа созылды. Бұл елде экономикалық теңсіздік тудырды. Саяси тұрғыдан алғанда, Италиялық Ливияның құрылуы (Бенито Муссолини сияқты сарапшыларға) елде белсенді және күшті азшылықтың лоббилеу күшінің зор ықпалына ие екенін көрсетті, дәл осы себепті Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін фашизм пайда болды. Ливияның өзіне келсек, Италияның оның көптеген аумақтарын бақылауы 1920 жылдардың соңына дейін тиімсіз болды, содан кейін генералдар Бадольо мен Грациани басқаратын әскерлер жазалау мақсатындағы әрекеттерді жүргізіп, олар қорқынышты репрессияларға айналды. Көтерілісшілердің қарсылығы тек 1931 жылдың 15 қыркүйегінде көтерілісшілердің жетекшісі Омар Мұхтардың өлім жазасына кесілуінен кейін ғана тоқтады. Соңынан, Ливия итальяндықтардың толық бақылауына көшіп, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Италияның төртінші жағалауының бір бөлігі болып біріктірілді.