Кіріспе

Дай, Тай деп те аталады және кейде тарихнамада Туоба Дай деп белгіленеді, – Қытайдың Он Алты Патшалық дәуірінде (бірақ он алты патшалықтың бірі ретінде тізімделмеген) Сяньбей тегінен шыққан Туоба тайпасы басқарған династиялық мемлекет. Ол 310 жылдан 376 жылға дейін болды, астанасы Шенгле (қазіргі Хохоттың Хорингер ауданына жақын, Ішкі Моңғолия, Қытай) қаласы еді. "Дай" атауы 310 жылы Батыс Цзинь әулеті Туоба Илуды Дай Герцогы (代公) лауазымына тағайындаған кезде пайда болды, бұл Бинчжоу (并州) губернаторы Лю Кунға Хьонну басқарған Хан Жао әулетіне қарсы күресте көмектескені үшін сыйлық болды. Бұл феод 315 жылы герцогтіктен князьдікке дейін көтерілді. 376 жылы Дайды Бұрынғы Цинь әулеті жаулап алды, ал оның ұрпақтары 386 жылы Солтүстік Вэй әулетін құрды.

Өмірбаян

258 жылы Туоба басшысы Туоба Ливей өз халқын Юньчжун әкімшілігіндегі Хан әулеті тастап кеткен Шенгль қаласын иеленуге жетектеді. Ол Цао Вэй және оның ізбасары Батыс Цзиньдің қарауында болды, сондай-ақ өз билігін кеңейту үшін көрші тайпаларды бағындырды. Цзинь, Туобаның күшейіп бара жатқанын сезіп, тайпа басшылары арасында келіспеушілік тудырып, оларды әлсіретуге тырысты. 294 жылы Туоба Лугуан басшылыққа келгеннен кейін, Туоба жерін өзі мен жүрек туыстары арасында батысқа, орталыққа және шығысқа бөлуге шешім қабылдады. Бөлініс он жылға созылды, содан кейін 307 жылы батыс Туоба басшысы Туоба Йилу оларды қайта біріктірді. Осы кезде Батыс Цзинь Бес Барбардың көтерілісін бастан өткеріп жатты. Шансидің Сяньбилері Хань Чжао мемлекетін құрды және солтүстік Қытайдағы Цзиньге қауіп төндірді. Туобаның осы қақтығысқа алғашқы қатысуы 304 жылы болды, орталық және батыс Туобалар Ханьға қарсы Цзиньге көмек берді. Бірақ Туоба Йилудың қайта біріктіруінен кейін ғана олар Цзиньді қолдауға белсенді түрде кірісті. 310 жылы Туоба Йилу Бин провинциясының Цзинь инспекторы Лю Кунға Тифу Сяньби басшысы Лю Худың бүлігін басуға көмектесті.

Туоба Илу билігі

Туоба Илу мен Лю Кун ағайынды болып, оған көмектескені үшін Лю Кун Цзинь сарайына Илуға Дай герцогы атағын беруді өтінді. Туобалар Цзинь үшін Ханға қарсы соғыста маңызды күш болды, ал Лю Кун олардың әскери күшіне толығымен тәуелді болды. Иелігін алғаннан кейін көп ұзамай, Илу Лю Кунды таулардың солтүстігіндегі бес округті беруге мәжбүрледі. 312 жылы Лю Кун өзінің астанасы Цзиньянды жоғалтқаннан кейін, Илу оны қайтарып алу үшін әскерін жіберді, және ол табысқа жетті. Осы қызметі үшін Цзинь сарайы 315 жылы Илудың атағын Дай князіне көтерді және оған өзінің бағыныштыларына лауазымдар беруге рұқсат берді. Илу кіші ұлы Туоба Биянға (拓跋比延) көбірек ықылас көрсетті, бұл оның үлкен ұлы Туоба Люксиуді (拓跋六脩) ренжітті. 316 жылы Люксиу әкесінің бұйрығын орындаудан бас тартқаннан кейін, Илу әскерін оған қарсы шабуылға алып келді, бірақ шайқаста қаза тапты. Дай мемлекетінде дүрбелең туды, халық бір-бірін күдікпен өлтіріп, немесе мемлекеттен қашып кетті. Илудың сіңілі баласы Туоба Пуген Люксиуді өлтіріп, өзін Дайдың жаңа князі деп жариялады, бірақ ол дағдарысты жылдам шеше алмады.

Тұрақсыздық кезеңі

Тюба Пюген көп ұзамай қайтыс болды, ал оның аты аталмаған ұлы онымен алмасты, бірақ ол да сол жылы қайтыс болды. Сондықтан, басшылар оның туысы Туоба Юлуді жаңа ханзада деп жариялады. Юлу билік құрған кезінде Тьёфуны одан әрі әлсіретіп, батыстағы Вюсунның бұрынғы жерлерін және шығыстағы Мохе халқының батысындағы жерлерді жаулап алып, өзінің аумағын кеңейтті. Алайда, 321 жылы оны Пугеннің жесірі Ци ханым өлтіріп, ұлы Туоба Херуді таққа отырғызды. Ци ханым регент ретінде Кейінгі Чжао әулетіне бағынды, сол кездегі халық Дайды "патшалық" (女國) деп атады. Херу 324 жылы билікті жүзеге асыра бастады және астананы Донгмуген тауына (東木根山; қазіргі Шыңхэ округінің солтүстік-батысына, Ішкі Моңғолия) көшірді, бірақ ол 325 жылы қайтыс болды, ал оның орнын інісі Туоба Хена басты. 327 жылы Кейінгі Чжаодан қорқынышпен Хена астананы қайтадан Данингке көшірді. Хенаның билігі кезінде Туоба Юлудың ұлы Туоба Ихуай таққа таласты. 329 жылы Дай басшылары Хенаны Ихуаймен ауыстырғаннан кейін, Хена Ювен тайпасына қашып кетті, бірақ 335 жылы Ихуай қолдауын жоғалтқандықтан, ол қайтадан қабылданып, таққа қайта орналастырылды. Ихуай 337 жылы әскерімен Дайға оралып, Шенгледе тағын қайтарып алды.

Туоба Шийцзянь билігі

338 жылы қайтыс болғанға дейін Туоба Ихуай өзінің басшыларына Кейінгі Жао мемлекетінде тұтқынға алынған ағасы Туоба Шийцзянды қарсы алып, оны жаңа ханзада етіп жариялауды бұйырды. Көптеген басшылар оның басқа ағасы Туоба Гуді (拓跋孤) артық көрді, бірақ Гу жеке Жаоға барып, Шийцзянды Дайға әкеліп қайтарды. Шийцзянь Фанцзидің (繁畤; қазіргі Фанси округі, Шанси) солтүстігінде таққа отырды және өз иелігін Туоба Гумен бөлісті. Шийцзянь билігінің кезінде Дай ұзақ жылдар бойы гүлденіп, өркендеудің шыңына жетті. Шийцзянь түрлі әкімшілік міндеттерді атқару үшін жаңа кеңселер құрып, заңды кодификациялады. Оның аумағы шығыстағы Емекіден батыстағы Ферғанаға дейін, оңтүстіктегі Инь тауларынан шөлдің солтүстік жиегіне дейін созылған. Шийцзяньның 100 мың сарбаздан тұратын әскері болды және 340 жылы ол астананы Шэньлеге қайта көшірді. Ол бұрынғы Янмен одақ құрып, неке арқылы байланыс жасады, бірақ қарым-қатынастар кейде шиеленісіп, екі тараптың арасында қақтығыстарға әкелді. Билік еткен кезінде ол Дайға адал да, жаушыл да болған Тифу тайпасымен де күресуге мәжбүр болды. Шийцзянь Тифу тайпасын бірнеше рет жеңді, бірақ 376 жылы олардың басшысы Лю Вэйчен бұрынғы Циньді Дайға қарсы жорық ұйымдастыруға көндірді. Бұл жорық барысында Туоба Гудің ұлы Туоба Цзин (拓跋斤), әкесі өлгеннен кейін оның билігіне ие болмағанына ренжіді. Бұрынғы Цинь осы жағдайды пайдаланып Юньчжунды басып алды, осылайша Дай мемлекеті құлады. Бұрынғы Цинь жеңілген Туоба руына мейірімділікпен қарады және Шийцзяньнің немересі Туоба Гуиге ескі Дай аумағында Дугу тайпасымен бірге тұруға рұқсат берді. 386 жылы Фэй өзені шайқасынан кейін Бұрынғы Циньнің жылдам құлдырауын пайдаланып, Туоба Гуи отбасының мемлекетін қайта жаңғыртты. Бастапқыда ол Дай ханзадасы атағын алғанмен, сол жылы оны Вэй ханзадасы деп өзгертті және оның мемлекеті тарихқа Солтүстік Вэй ретінде енді.

Туоба кланының әміршілері 219376 (Дай ханзадалары ретінде 315376)

Өлгеннен кейін аты Жеке аты Билік ету мерзімі Басқа Шэньюань Туоба Ливэй 219–277 Ғибадатхана атауы: Шидзу 始祖 Жаң Туоба Силу 277–286 Пинг Туоба Чуо 286–293 Си Туоба Фу 293–294 Жао Туоба Лугуан 294–307 Хуан Туоба Итуо 295–305 Му Туоба Илу 295–316 – Туоба Пуген 316 – Туоба Аты белгісіз. 316 Пингвен Туоба Юлу 316–321 Хуэй Туоба Херу 321–325 Ян Туоба Хена 325–329 және 335–337 Ли Туоба Йихуаи 329–335 және 337–338 Чжаочен Туоба Шийцзян 338–376 Ера атауы: Цзянгуо 建國