Кіріспе
Американдық епископ діни қызметкері және социалист Уильям Двайт Портер Блис (1856–1926) – американдық епископ діни қызметкері және 20 ғасырдың басындағы ең белгілі және ықпалды христиан социалистерінің бірі. 40 жылдан астам уақыт бойы дінге берілген шіркеу адамы, ұйымдастырушы, көпшілік сөйлеуші және көптеген басылымдардың редакторы болған Блис христиан социалистік қозғалыстың орталық тұлғасына айналды.
William Dwight Porter Bliss (1856–1926) was an American Episcopal priest and one of the most famous and influential Christian socialists at the turn of 20th century. As a devout churchman, organizer, public speaker and an editor of numerous publications for over 40 years, Bliss became a central figure for the entire Christian socialist movement.
Ерте өмір
Уильям Дуайт Портер Блис 1856 жылдың 20 тамызында Түркияның Константинополь қаласында дүниеге келді. Оның әкесі Эдвин Элиша Блис және анасы Изабелла Холмс (Портер) Блис сол жерде христиан миссионерлері болған. Ол Филипс академиясында, Андоверде, Амхерст колледжінде және Коннектикут штатының Хартфорд қаласындағы Хартфорд теологиялық семинариясында білім алды.
Діндік және әлеуметтік ықпалдар
Хартфорд теологиялық семинариясы Блис алғаш рет діннің әлеуметтік мәселелермен байланысын зерттеген орын болды. Теологиялық оқу кезінде Генри Джордж пен «Христиан одағы» журналындағы мақалалар оған ең көп әсер етті. Семинарияны бітіргеннен кейін атқарған жұмысы да социалистік уағызшы ретіндегі және қоғамдық белсенділікке қатысқан болашақ мансабына үлкен ықпал етті. 1882 жылы Хартфорд теологиялық семинариясын бітіргеннен кейін Блис конгрегационалистік пастор болып тағайындалды, осылайша ол Америка жұмысшыларының ауыр еңбек проблемаларымен тікелей бетпе-бет кездесті. Бостондағы жұмысшылардың ұзақ сағаттар бойы жұмыс істеудің отбасылық өмірге, азық-түлік жетіспеушілігіне және қиын жағдайларға тигізген әсерін көргеннен кейін, Блис шіркеудің осындай жағдайды жақсартуға тікелей міндетті екеніне көз жеткізді. Блис «МакНил – одан рухани және экономикалық тұрғыдан ең көп нәрсе үйренген жалғыз адам еді» деді. Оның христиандыққа қатысты радикалдық көзқарастары оны 1885 жылдың 25 қазанында конгрегационализмнен айнып, епископ шіркеуіне қосылуға итермеледі. 1886 жылдың 16 маусымында епископ шіркеуінде диакен болып, ал 1887 жылдың 8 маусымында священник болып тағайындалды. Одан кейін 1887 жылдан 1890 жылға дейін Бостондағы Грейс шіркеуінде қызмет етті, соңында төрт жыл бойы қызмет еткен қалалық миссионерлік шіркеуді – «Жұмысшынің шіркеуін» ұйымдастыруға көмектесті.
Блисстің христиандық социализм туралы ойлары
Блисс христиандық социализмнің идеяларын қабылдағаннан кейін оның мағынасын өте анық және ерекше түсіне бастады. Блисс христиандық социализм атауының беткей қарағанда парадоксалды көрінгенін мойындаса да, «христиандық пен социализм қана емес үйлесімді, сонымен қатар социализм – христиандық өмірдің табиғи экономикалық көрінісі» деп сенді. Ол социализмді философиялық материализмнен тазартуға тырысты, себебі христиандық Америкада социализмді іске асырудың ең тиімді жолы деп ойлады. Дегенмен, егер христиандар Жақсы Жаңалыққа және Исаның сөздеріне сай өмір сүрсе, Америкада социалистік қоғамды интуитивті түрде қолдайтынын айтты. Сонымен қатар, Блисс үшін христиандық социализмнің социалистік жағы «христиандық» деген сөзбен шектелмеді. Ол социализмді «адамзаттың табиғи бауырластығы мен бірлігін мойындауға негізделген, жер мен капиталдың қоғамдық меншікте болуы және баршаның игілігі үшін кооперативтік түрде жұмыс істеуге бағытталған әлеуметтік өмірдің түрі» деп анықтады. Ол тек мемлекеттік араласуды немесе кооперативтерді көбейтуге қызығушылық танытпады. Ол, ғылыми социалисттер сияқты, әділ қоғам құру үшін, Құдайдың барлық балаларына қадір-қасиетпен қаралатын болса, экономикалық жүйені толыққанды өзгерту қажет деп санайтын. Блисс үшін реформа – жартылай шара ғана еді. Сондықтан, Блисс үшін христиандық социализм – христиандық принциптерге негізделген түбегейлі социалистік идеология. Ол христиандықты әлеуметтік мәселелерге қолдануға тырысқан адамдардың өз жұмысына «христиандық социализм» деген атау тағуын ұнатпады.
Ғылыми дау
Блисстің христиандық социализмді түсінуі және оның «нағыз саяси социализммен» үйлесуі көптеген радикалды марксистік тарихшылар үшін даулы мәселе болып табылады. Оның идеялары танымал әлеуметтік евангелистік ойшылдардан ерекшелене түсіп, радикалдырақ болғанмен, капитализмді экономикалық жекеменшікке негізделген қауіпті плутократия деп айыптауына және жаңа саяси-экономикалық жүйе талаптарына қарамастан, көптеген тарихшылар Блисстің прогрессивтік реформаларға бағытталған институттармен ынтымақтасуға дайындығы үшін социалистік стандарттарға сәйкес емес деп санайды. Бұл ғалымдар Блис пен сол кездегі басқа христиандық социалистердің практикалық мақсаттары, кәсіподақтарға құрметі және біртіндеп дамуға бейімділігі салдарынан социализмнің жұмсақ нұсқаларын ұсынғанын айтады. Блисстің Еңбекшілердің рыцарларымен, популистермен және басқа да солшаң емес саяси күштермен жұмыс істеуге дайындығы сыншыларды оның тек шағын, кезең-кезеңімен реформаларға қол жеткізуге ғана емес, сонымен қатар социалистік қоғам құрудың ең тиімді жолы осы екеніне сенгеніне көндіреді. Бірақ Блисстің Алтын ғасырдың социалистік қозғалысы шеңберінде жіктелуі үшін тым консервативті болды деген пікірге қарсылық танытылды. Ричард Дресснер, атап айтқанда, Блиссті орташа деп санаған ғалымдар оның шығармаларының алғашқы онжылдықтарына ғана назар аударды, ал оның уағызшы және белсенді ретіндегі қызметінің толық траекториясын ескермеді деп мәлімдейді. Оның ішінде ең маңыздысы – Христиандық социалистік бірлестіктегі жылдары. Дресснердің сөзіне сүйенсек, Блис тек социалистік принциптерді ғибадатханадан ұстап қана қоймай, социалистік партияның дінге қарсы көзқарасын да әлсіздетуге тырысты. Дрессер Блис социализмге салқын қарайды деу – оның күрделілігін түсінбеушілікке жол беру дегенді білдіреді. Ол бастапқыда орташа прогрессивтік реформаторлармен жұмыс істегенімен, уақыт өте келе және жағдайлар өзгерген сайын, Блис өзінің христиандық социализм көзқарасын сол кездегі ең радикалды социалистермен толық үйлесетін деп санады.
Саяси мансап
Блис епископ шіркеуінде дін қызметкері болып қызмет еткен кезде ұзақ және әртүрлі саяси мансапқа ие болды. Өзінің алғашқы саяси жобаларының бірі ретінде, Блис капитализмді айыптау және христиандықты социалистік бағытқа итермелеу үшін 1884-1887 жылдары солшыл Христиандық әлеуметтік одақтың американдық бөлімшесін құруға көмектесті. Блисс 1886 жылдан бастап Еңбекшілер орденінің мүшесі болды, Америка үшін өзінің социалистік көзқарасына жету үшін қажетті негіз болады деп сенген, орташа реформаны қолдады. 1887 жылы Блисс Массачусетс штатының вице-губернаторы лауазымына Еңбек партиясынан кандидат ретінде түсті, бірақ сайлауда жеңілді. Вице-губернаторлыққа кандидаттығынан кейін көп ұзамай, 1889 жылы Блис Христиандық социалистер қоғамын (ХСҚ) құрды. Сол кезде ол "Таң" атты христиандық социалистік газетті құруға көмектесті, ал 1891 жылы газетке социалистік идеяны жеткізу үшін оны сатып алды. Оның христиандық социализмге қатысты жалпы философиясына сәйкес, бұл жобалардың мақсаты "социализмнің мақсаты христиандықтың мақсатына енетіні" және Иса Мәсіхтің "ілімдері социализмнің нақты бір түріне тікелей бағыттайтыны" екенін көрсету болды. Бұл прогрессивтік дәуірде жарық көрген әлеуметтік қозғалыстар туралы маңызды анықтамалық еңбек болды. Ол әлеуметтік қозғалыстарды сипаттап қана қоймай, "Әлеуметтік реформалар энциклопедиясы" Блисстің шіркеу мен ұйымдасқан діннің Америкадағы әлеуметтік және экономикалық төңкерістің тиімді құралдары екендігіне сенімін одан әрі жетілдірді.
Блисс және христиандық социалистік серіктестік
Блис Христиан-социалистік бірлестікте маңызды рөл атқарды. Бірлестіктің съезінде Блис Конституция комитетіне сайланды, ал оның сөйлеген сөздерінің барлығы конференцияның Христиан-социалистік есебіне қосылды.
Шығармалары
Джон Раскиннің коммунизмі. Редактор. Бостон. 1891 жыл. "Социализм не?", - Рослиндейл, Массачусетс: "Таң". 1894 жыл. Не істеу керек: Христиандық социализмінің бағдарламасы. Сан-Франциско: Рембо. [1890-шы жылдар]. Реформалық күштерді Демократиялық партиямен біріктіру туралы үндеу. Нью-Йорк: Коммерциялық баспахана. шамамен 1900 жыл. "Қоғамдық реформаның жаңа энциклопедиясы". Биндер, Рудольф Майкл және Гастон, Эдвард Пейдж редакциялаған. Нью-Йорк: Фанк және Вагналл. 1908 жыл.