Кіріспе

Пётр Павлович Ершов (Пётр Па́влович Ершо́в; 6 наурыз 1815 [О. С. 22 ақпан 1815] – 30 тамыз 1869 [О. С. 18 тамыз 1869]) – орыс ақыны және "Кішкентай дөңселген жылқы" (Конёк Горбунок) атты әйгілі ертегі поэмасының авторы.

Өмірбаян

Петр Ершов Тобольск губерниясының Безруково ауылында (қазіргі Тюмен облысы Ишимский ауданы) дүниеге келген. Балалық шағында Берёзов қаласында өмір сүрген. 1827-1831 жылдары Тобольск гимназиясында оқыды, онда ол Сібірді этнографиялық тұрғыдан зерттеу қоғамын құрды және тіпті өз ғылыми журналын шығаруды жоспарлады. 1831-1836 жылдары Ершов Санкт-Петербург университетінде философияны оқыды. Дәл сол кезде, 19 жасында, ол өзінің шедеврі – «Кішкентай дөңесті жылқы» ертегі поэмасын жазды. Одан үлкен бөлігі 1834 жылы жарияланып, Ершовқа бірден үлкен даңқ әкелді. Александр Пушкин Ершовтың өлеңдерін оған толық құқығы бар екенін, ал жер иелері крепостной шаруаларын басқаратындай, Ершов та өлеңдерін басқаратынын жазды. Пушкин ертегілер жазуды тоқтатуға ниеттенгенін мәлімдеді, себебі Ершов оны жақсырақ жасайтын еді. Дегенмен, Пушкин осы хабарламадан бір жыл өткен соң «Балықшы мен балықтың әңгімесі» ертегісін жазды. 1836 жылы Ершов Тобольскке оралып, Тобольск гимназиясында мұғалім болып жұмыс істеді. 1858 жылы ол мектеп директоры болды. Ершов көптеген лирикалық өлеңдер, «Суворов» және «Станция бастығы» атты драма, сондай-ақ бірнеше әңгімелер жариялады, бірақ олардың ешқайсысы «Кішкентай дөңесті жылқының» сәттілігіне жете алмады. Ол сонымен қатар «Илья Муромец» атты үлкен ертегі поэмасын және «Иван Царевич» атты он томдық, жүз әнді қамтитын үлкен поэманы жазды, бірақ кейін оларды жойды. «Иван Царевичтен» тек қысқа үзінді ғана сақталған. Ершов 1869 жылы Тобольск қаласында қайтыс болды. Оның өмірбаяушылары оның өмірінде қайғылы оқиғалар жиі болғанын айтады. 1834 жылы, «Кішкентай дөңесті жылқының» жеңісінен кейін, Пётрдің әкесі мен ағасы бірнеше күннің ішінде дүниеден озды. 1838 жылы анасы қайтыс болды, 1845 жылы әйелі қайтыс болды, 1847 жылы ол қайтадан үйленді, бірақ 1852 жылы екінші әйелі де қайтыс болды. Оның 15 баласының тек 6-сы ғана тірі қалды.

Менделеевтер отбасымен туыстық қатынасы

Пётр мен Николай Ершов ағайындылары Тобыл гимназиясына келген кезде, мектеп директоры – әйгілі ғалым Дмитрий Иванович Менделеевтің әкесі Иван Павлович Менделеев болды. 1835 жылы Петр Ершов Санкт-Петербургтен Тобольскіге танымал ақын ретінде оралғанда, Иван Павлович Менделеев көзі көрмей қалды және оның отбасы Мари Дмитриевна Менделеева басқаратын кішкентай шыны зауытының өнімдерімен күшін табады. Осы кезде жағдай өзгеріп, Иван Менделеевтің шәкірті оның соңғы балаларының мұғаліміне айналды. Мари Дмитриевна Тобольскідегі ең ірі кітапхананың иесі болды, ал Ершов көп ұзамай мұғалімінің отбасымен жақын қарым-қатынас орнатты. Ол Менделеевтің кіші ұлы Дмитрий Иванович Менделеевті екі жыл үлкен ағасы Павелмен бірге гимназияға түсіруге көмектесті. Гимназия директоры ретінде ол Дмитрийдің екі жыл ертерек бітіруіне жағдай жасады. Бұл Мари Дмитриевнаға шыны зауытының өртенуінен кейін қалған ақшаға талантты Дмитрийді Санкт-Петербургке алып барып, Бас педагогикалық институтына оқуға түсіруге мүмкіндік берді. Ал Дмитрий Иванович Менделеев, институтты бітірген соң Санкт-Петербургте тұрып, өзінің мұғалімі Ершовке цензурадан өткеннен кейін «Кішкентай дөңгелек ат» поэмасын қайта басып шығаруға көмектесті. 1862 жылы Петр Павлович Ершов Дмитрий Иванович Менделеевтің бірінші некесінен туған қызы Феозва Никитична Лещеваға үйленген кезде оның қайнағасы болды. Ершовтың Тобольскідегі Менделеевтер отбасына қиын жағдайда көрсеткен көмегін танымал профессор Менделеев әйелінің отбасына көмектесу арқылы қайтара алатын еді. Петр Ершов ажырасу туралы білмеді, ол 1869 жылы жақсы қарым-қатынаста болатын кезде қайтыс болды.

Кішкентай дөңкірек жылқы

Кішкентай дөңесті жылқы (Konyok Gorbunok), кейде ағылшын тілінде The Magic Horse немесе The Little Magic Horse деп аталады, ол алтын жалақылы жылқы ертегісінің түрі, керемет қабілеттерімен (мысалы, ұшу) ерекшеленеді. Кейбір ғалымдар осы әңгіменің сюжетінің көп бөлігі Царевич Иван, От құсы және Сұр қасқырға негізделгенін айтады (Аарне-Томпсон-Утер индексінде ATU 550 түрінде "Құс, жылқы және ханшайым" деп жіктеледі). Шығыс славян халық аңыздарының каталогы поэманың мотивін СУС 531 типіндегі "Конёк Горбунок" аңызымен байланыстырады. Кішкентай дөңесті жылқы Иван Ақымаққа, шаруаның ұлына, патшаның көптеген қиын талаптарын орындауға көмектеседі. Оқиғалары барысында Иван патша үшін әдемі сиқырлы От құсын ұстайды, өз сиқырлы атын сақтайды және сүйіктісі, патша қызын табады, олар бақытты өмір сүреді. XIX ғасырдың ортасында цензура бұл әңгімені 20 жылдан астам уақытқа тыйым салған, себебі ол патшаны ақымақ көрсеткен. 1856 жылға дейін ертегі көп бөлімдерінде өшірілген тармақтар мен әндерді көрсететін нүктелермен жарияланған. Бұл ертегі сол кездегі Ресейдің феодалдық және бюрократиялық өмірінің абсурдтығын сатиралық бейнелеу мақсатында жазылған. Поэма Кеңес Одағында кең танымал болды және көптеген басылымдары мен бейімделулері бар. Бүгінде ол классикалық балалар ертегісі саналады.