Кіріспе
1966 жылы түсірілген Basil Dearden Khartoum) - 1966 жылы түсірілген британдық эпикалық соғыс фильмі. Фильмнің сценарийін Роберт Ардрей жазды және режиссері - Basil Dearden. Онда британдық генерал Чарльз "Қытай" Гордонның рөлін Чарлтон Хестон, Мұхаммед Ахмедтің рөлін Лоренс Оливье (бойына табынушылары оны Махди деп жариялаған) және Ричард Джонсон мен Ральф Ричардсонды қамтитын қосалқы актерлік құрам. Фильм Гордонның 1884-1885 жылдардағы Хартумды қоршау кезінде Суданның Хартум қаласын Махди армиясының күштерінен қорғауы туралы тарихи деректерге негізделген. Ашылу мен жабылу сахналарын Лео Генн баяндады. Хартумды оператор Эдвард Скайф Technicolor және Ultra Panavision 70 түсірді және премьералық тапсырмаларда 70 мм Cinerama-да көрсетілді. Фильмнің сценариін романға айналдырған Алан Кайлу. Фильмнің дүниежүзілік премьерасы 9 маусымда Лондонның Вест-Эндегі Казино Синерама театрында Принцесса Маргарет пен Сноудон графының қатысуымен өтті. Хартум Роберт Ардрейге "Үздік сценарий" номинациясын берді. Бұл фильм Ральф Ричардсонға BAFTA сыйлығының ең үздік британдық актер номинациясын да берді.
Khartoum is a 1966 British epic war film written by Robert Ardrey and directed by Basil Dearden. It stars Charlton Heston as British General Charles "Chinese" Gordon and Laurence Olivier as Muhammad Ahmed (a Sudanese leader whose devotees proclaimed him the Mahdi), with a supporting cast that includes Richard Johnson and Ralph Richardson. The film is based on historical accounts of Gordon's defence of the Sudanese city of Khartoum from the forces of the Mahdist army, during the 1884–1885 Siege of Khartoum. The opening and closing scenes are narrated by Leo Genn. Khartoum was filmed by cinematographer Edward Scaife in Technicolor and Ultra Panavision 70, and was exhibited in 70 mm Cinerama in premiere engagements. A novelization of the film's screenplay was written by Alan Caillou. The film had its Royal World Premiere at the Casino Cinerama Theatre, in the West End of London, on 9 June 1966, in the presence of Princess Margaret and the Earl of Snowdon. Khartoum earned Robert Ardrey an Oscar nomination for Best Screenplay. The film also earned Ralph Richardson a BAFTA Award nomination for Best British Actor.
Сюжет
1883 жылы Суданда 10,000 мысырлық әскердің қатары аз даярланған, бірақ жақсы қаруланған, олар шөл далаға қарай айдап әкетіледі. Қарулы күштерді бұрынғы Бомбей армиясының сарбазы, полковник Уильям "Билли" Хикс (Эдвард Андердаун) басқарады, қазір ол Мысыр үкіметі төлейтін жеке тұлға. Ол өзін Махди деп жариялаған Самания орденінің нубийлік діни жетекшісі Мұхаммед Ахмед (Лоуренс Оливье) бастаған жергілікті тайпалар жеңеді. Махдидің әскерлері сарбаздарды өлтіріп, қару-жарақты тартып алады. Британ премьер-министрі Уильям Эварт Гладстон (Ральф Ричардсон) Хартумға әскери күш жібергісі келмейді, бірақ көбінесе британдық баспасөздің қысымы астында, бұрынғы отарлаушылық қақтығыстардың батыры Хикстің өліміне "аза" алу үшін. Ол отаршылдық әскери батыры генерал-майор Чарльз Джордж Гордонды (Чарлтон Хестон) жібере алады, ол Суданмен тығыз байланыста, сол жерде құл саудасын бұзуға тырысты, бірақ Гладстон оған сенбейді. Гордонның діни көзқарасы мықты және ерекше, оның бұйрықтарына қарамастан өз қалауы бойынша әрекет етеді. Сыртқы істер министрі Лорд Гранвилл (Майкл Хордерн) мұны біледі; ол Гладстоунға Гордонды Хартумға жіберіп, британ үкіметі халық тарапынан сонда әскер жіберу туралы қысымға бойсұнбайтынын айтады. Егер Гордон оның бұйрықтарын елемейтін болса, үкімет өздерін осы аймақтағы кез келген жауапкершіліктен босата алады. Глэдстон бұл ұсынысқа сәл шошып кетеді, бірақ ол көпшілік пен королева Викторияның сүйіктісі болғандықтан, ол оны тиімділік үшін қабылдайды. Гордонға оның әскерлер мен азаматтарды эвакуациялау жөніндегі миссиясы британ үкіметімен келісілмегенін айтады, егер ол сәтсіз болса, ол барлық жауапкершіліктен бас тартады. Оған аз қаражат және тек бір көмекші, полковник Дж.Д.Х. Стюарт (Ричард Джонсон) беріледі. Бұрынғы құл сатуға тырысқан Зобейр Пашаны (Зия Мохеддин) жалдауға тырысқаннан кейін, Гордон мен Стюарт Хартумға сапар шегеді, онда Гордон 1884 жылдың ақпан айында келгеннен кейін қаланың құтқарушысы ретінде танылады. Ол қорғанысты ұйымдастыруға және адамдарды жинауға кіріседі, Стюарт оны осыған жібермегеніне наразылық білдіргеніне қарамастан. Гордонның алғашқы әрекеті - көтерілісшілердің лагеріне Махдиге барып, оған тек бір қызметші еріп бару. Ол Махдидің құрметін алады және келіссөздердегі ауызша қоршау кезінде Судан көшбасшысының Хартумды басып алып, барлық тұрғындарын өлтіру арқылы Хартумды үлгіге айналдыруды көздейтінін біледі. Нил өзенімен өтетін Хартум қаласы Ақ Нил мен Көк Нилдің қосылған жерінде орналасқан. Ғимараттың инженері Гордон оралғаннан кейін екі аралықта қорғаныш орнын қазу үшін шұңқыр қазып, уақытын аямайды. Британияда жағдайдың қаншалықты қиынға соққы беріп жатқанын білген Гладстон Гордонға кетуге бұйрық береді, бірақ ол қорқып отырғандай, оның бұйрығы ескерілмейді. Полковник Стюартты Гордон Лондонға Хартумдағы жағдайды түсіндіру үшін жібереді. Келесі бірнеше ай ішінде, қоғамдық наразылық Гладстонды көмекші күш жіберуге мәжбүр етеді, бірақ ол Гордонның ақылға келіп, өзін құтқаратынына үміт білдіріп, шұғыл әрекет жасамауға тырысады. Алайда Гордонның басқа да ойлары бар. Хартумға генерал Вулсли бастаған британиялық көмекші күш туралы хабар келеді. Қыста сулар кетіп, оның орларын құрғатады, Мысырдың кішкентай әскерін ақырында 100,000 жергілікті Махди тайпалары басып алады. 1885 жылы 26 қаңтарда қала үлкен майдан шабуылға ұшырайды. Гордонның өзі бүкіл шетелдік гарнизонмен және шамамен 30 000 адамнан тұратын халықпен бірге өлтіріледі, дегенмен Махди Гордонды өлтіруге тыйым салған. Ақырында Гордонның басын кесіп алып, ұзын бағанаға іліп, Махдидің бұйрығына қарсы қалада салтанатты түрде парадта жүрді. Британдық көмекші колонна екі күн кешігіп келеді. Британдықтар одан кейін көп ұзамай Суданнан кетеді, ал Махди алты айдан кейін қайтыс болады. Ұлыбританияда қоғамдық қысым мен Гордонның тағдырына ашу-ыза британдықтар мен олардың мысырлық одақтастарын он жылдан кейін Суданға қайта шабуыл жасауға мәжбүр етеді, олар 1898 жылы Хартумды қайтарып, отарлайды.
Даму
Роберт Ардри сценарийді продюсер Джулиан Блаустейннің қолдауымен жазды. Ардрей сценарийді аяқтау үшін үш жыл уақыт жұмсағанын, содан кейін оны 150 000 долларға сатқанын айтады. 1962 жылдың мамырында MGM Ардрейдің сценарийінен фильм түсіретіндерін, Пекинде 55 күн (1963) және Арабияның Лоренсі (1962) сияқты оқиғалы фильм болу ниетімен хабарлаған. 1963 жылдың қазан айында Ардрей Блаустинмен бірге Африкадағы түсірілім орындарын іздестіре бастады. Бір жылдан кейін, 1964 жылдың қарашасында Ардей The New York Times газетіне былай деді: "Барлығы қызығушылық танытты және ешкім бұл тақырыпқа күмәнданып отырған жоқ. Шынымды айтсам, Хартум - бұл дұрыс емес жолмен жұмыс істеген жағдайда студияны құлатуы мүмкін жоба". 1964 жылдың сәуірінде Блаустин United Artists компаниясының фильмді түсіретінін, Гордонның рөлін Берт Ланкастердің ойнағанын мәлімдеді. Келесі айда Лоренс Оливье Махдиді ойнауға келісті, ал Льюис Гилберт режиссерлікке қол қойды. Алайда, түсірілімдер кешіктірілді, Ланкастер, Оливье және Гилберт жұмыстан кетті. 1965 жылы сәуірде Чарлтон Хестон Гордонның рөлін ойнауға келісті. Маусым айында Оливье Базил Дирденнің режиссерімен фильмге қайта оралды. 1965 жылдың шілдесінде Ральф Ричардсон мен Ричард Джонсон премьер-министр Гладстон мен полковник Стюарт рөлдеріне қосылды.
Түсірілім
Негізгі суретке түсіру Pinewood студиясында 1965 жылы 9 тамызда басталды. Осы арада екінші бөлімнің түсірілімі Якима Кануттың бақылауында болды. Бұл қырық тоғыз жылдан кейін Квентин Тарантино жазған және режиссерлік еткен "Нефтьшіл сегіз" фильмге дейін Ultra Panavision 70-те түсірілген соңғы фильм болды.
Қабылдау
Variety журналының Артур Д. Мерфи фильм туралы "жеке билікті саяси мақсатқа сайлыққа қарама-қайшылайтын ойын-сауық фильмі. Джулиан Блаустейннің түрлі-түсті қойылымы тамаша көрініске айналып, "Cinerama" қойылымымен өркендетіледі, ал Чарлтон Хестон мен Лоренс Оливье екі шыншыл қарсыластың драмасын, сөзсіз, трагедияға ұшыратады". Лос-Анджелес Таймс газетінің Филип К. Шойер фильмді мақтап, "бұл мен көрген ең қабілетті фильмдердің бірі. Бұл шынымен де тамаша көрініс, бұл жағдайда Cinerama кең экран үшін синтезделген емес. Сондай-ақ, оның адамнан адамға қарсы тұруының өзі драмалық сипатқа ие". "Нью-Йорк таймс" газетінің журналисі Босли Кроутер фильм "арнайы тарихи деректерді, географиялық көріністі, кейіпкерлерді, шайқастарды, құпияларды көптеп салып, оны "Арабияның Лоренсі" фильмінің табысына сүйендірген" деп есептеді. Чикаго трибьюнының Клиффорд Терри фильмді Арабияның Лоренсімен салыстырып, "Хартум - бұл құм мен ашуға толы, өте аз мән беретін әдеттегі шөл драмасынан басқа ештеңе емес" деп жазды. Ол Дирден мен Ардейді кінәлап, өзінің сценариін "адам қаншалықты күрделі болса да, оның өзенін, әрі кейіпкердің тереңдігі мен оқиғаның сәйкессіздігін ұлы сөзбен жасыратынын" ұға алмағаны үшін сынға алды. Sight and Sound бұл фильмді "жақсы суреттелген, сәнді монтаждалған, ақылды ойнатылған, бірақ ақыр соңында жайсыз" деп сипаттады. "Таймс" газетінде фильмнің сценарийі мақталды. Патрик Гиббс The Daily Telegraph газетінен фильмді тарихи қателіктер үшін сынға алды және Оливье мен Хестонның кейіпкерлеріне "жеке магнетизмді" жеткізбейтінін сезінді. Британдық New Statesman басылымы фильмнің тарихи қателіктерін де сынға алды (мысалы, Махди астанадағы барлық адамды өлтіргісі келмеді және тек сарбаздарды өлтіруге шақырды). Rotten Tomatoes веб-сайтында 10 сыншыдан 100% фильмге оң баға берді, орташа бағасы 7/10. XXI ғасырда тарихшы Алекс фон Тунцельман фильмді "фактикалық қателіктер" және Оливьедің "реалистік емес акценті" мен қара бет макияжы үшін сынға алды. Әдебиет профессоры Эдвард Саид Хартумды "әділ, рационалды батыс еркектігіне қарсы деспотиялық зорлық-зомбылық араб еркектігін" ұрыстыру арқылы жақсылық пен жамандықты колониялық пропагандалық бейнелеу деп сипаттады. Редактор Дэннис Шварц фильмді "көрнекі жағынан таңғажайып тарихи эпос, ақылды ойнатылған және мол өндірілген, сол кезеңдегі саяси интригаларға жақсы назар аударады, бірақ екі діни фанаттар Гордон мен Махди туралы көп нәрсе айтпайды" деп сипаттады. 1978 жылы "Фильм Комментарий" журналының мақаласында Мартин Скорсезе Хартумды өзінің күнәлі ләззаттарының бірі деп жазды: "Шарлтон Хестон керемет; және Лоренс Оливье Махди ретінде көп көңіл көтереді, оның алдыңғы тістерінің арасында бос орын бар. Бұл кино түсірудің жақсы түрі емес, бірақ оның мистикалық қасиеттері бар. Бұл қасиетті соғыс болды. Соңында Махди Гордонды өлтіріп, алты айдан кейін өзі де қайтыс болған кезде екеуі бірін-бірі жоюға ұқсады, діни және тарихи жағынан. Бұл - мен қайта-қайта айтып, ертегі сияқты қайта-қайта айтып отыруды қалайтын әңгіме".