Кіріспе

1936 жылы түсірілген Уильям Камерон Мензистің британдық фильмі.

«Келер нәрселер» (сондай-ақ «Болашақтың нысаны» деп те аталады және жарнама материалдарында «Г.Уэллстің Келер нәрселері» деп көрсетіледі) – 1936 жылы түсірілген британдық ғылыми-фантастикалық фильм. Оны Александр Корда өндірген, Уильям Камерон Мензис режиссерлік еткен, ал сценарийін Г.Уэллс жазған. Фильмде Реймонд Масси, Эдвард Чапман, Ральф Ричардсон, Маргаретта Скотт, Седрик Хардвик, Морис Брэдделл, Софи Стюарт, Деррик Де Марни және Энн Тодд түскен. Бұл фильмге автордың бұрынғы туындылары да ықпал еткен, оның ішінде 1897 жылғы «Болашақ күндердің хикаясы» және 1931 жылғы қоғам мен экономикаға арналған «Адамзаттың еңбегі, байлығы және бақыты» атты еңбегі де бар. Мәдениет тарихшысы Кристофер Фрейлинг «Келер нәрселер» фильмін «кино өнеріндегі маңызды жетістік» деп атады.

Сюжет

1940 жылы Англияның оңтүстігіндегі Эвритаун қаласында тұратын бизнесмен Джон Кэбал, соғыс қаупі туралы жаңалықтардың таралуына байланысты Рождество мерекесін тойлау мүмкіндігінен айырылады. Оның қонағы Хардинг алаңдаушылығын бөліседі, ал тағы бір досы, тым оптимистік Пиппа Пасворти, соғыс болмайды деп сендіреді, ал болса, технологиялық прогресті үдетіп жібереді. Сол түні қалаға жасалған әуе шабуылы жалпы жұмылдыруға және белгісіз жаумен жаһандық соғысқа алып келеді. Кэбал Корольдік әуе күштерінің ұшқышы болып, батырлықпен қызмет етеді, тіпті өзі құлатқан жау ұшқышын құтқаруға тырысады. Соғыс 1960 жылдарға дейін жалғасады, адамдар не үшін соғысып жатқанын ұмытып қалады. Адамзат жаңа қараңғы дәуірге қадам басады. Әлемдегі барлық қалалар қиратылған, экономика гиперінфляциядан зардап шеккен, ал технологияның көбісі жойылған, тек әуе күштері ғана әлсіреген күйде қалған. Әуе шабуылынан тараған "саяхалайтын ауру" деген жұқпалы ауру адамдарды зомби сияқты мақсатсыз серуендеуге мәжбүр етеді, содан кейін өледі. Бұл ауру адамзаттың жартысын құртады және үкіметтің соңғы іздерін жояды. 1970 жылы "Басшы" аталған Рудольф Эвритаундағы қалдықтардың басшысы болып, жұқтырғандарды атып тастау арқылы ауруды жояды. Ол тағы да соғыс бастайды, бұл жолы Флос аңғарындағы "тау халқына" қарсы, соғысқа дейінгі екі ұшағын мұнайға айналдыру үшін көмір мен тақтатасты алу мақсатында. Сол жылдың 1 мамырында жаңа ұшақ Эвритаунға қонды, бұл көп жылдан бері жаңа ұшақ көрмеген тұрғындарды таң қалдырды. Ұшқыш, қазір қарт Джон Кэбал, шығып, инженерлер мен механиктердің соңғы тірі қалғандары "Әлемнің үстіндегі қанаттар" атты ұйым құрғанын жариялайды. Олар Ирактың Басра қаласында орналасқан, соғысты тыйымдап, Таяу Шығыс және Жерорта теңізі аймағындағы өркениетті қайта құруда. Кэбал Басшыға "Қанаттарға" қосылу мүмкіндігін ұсынады, бірақ ол ұсынысты қабылдамайды және Кэбалды тұтқынға алып, ескірген ұшақтарды жөндеуге мәжбүрлейді. Кэбалдың көмегімен Басшының көңілі толмаған механик Гордон "Әлемнің үстіндегі қанаттармен" байланысады. Алыпты ұшқыш ұшақтар Эвритаун үстінен келіп, тұрғындарды уақытша есінен айырған "бейбітшілік газымен" жабады. Халық оянғанда, өздері "Әлемнің үстіндегі қанаттардың" бақылауында екенін және Басшының газға аллергиялық реакциядан қайтыс болғанын көреді. Кэбал оларға "Әлемнің үстіндегі қанаттар" прогресс пен бейбітшілікке толы жаңа дәуірді бастайтынын уәделейді. Кэбалдың басшылығымен "Әлемнің үстіндегі қанаттар" өркениетті одан да биік деңгейге көтереді. 2036 жылы тұрақты адамзат қазіргі заманғы жер асты қалаларында, соның ішінде жаңа Эвритауда өмір сүреді, ал өркениет, ақыры, бейбітшілік пен ғылыми прогреске арналады. Дегенмен, бәрі де жақсы емес. Суретші Теотокопулос халықты прогрестің қарқынынан "демалуды" талап етуге шақырады, бұл Айға ұшатын алғашқы ұшақпен бейнеленеді. Көпшілік Айға ұшақ жіберетін ғарыш портын жоюға әрекеттенгенде, Джон Кэбалдың немересі және қазіргі үкімет басшысы Освальд Кэбал ұшыруды алға жылдыруға мәжбүр болады. Освальд Кэбалдың қызы Кэтрин және оның әріптесі Морис Пасворти – ғарышкерлер. Зымыран ұшырылып, түнгі аспанда шағын жарық пайда болғаннан кейін, Кэбал Пасвортидің алаңдаған әкесімен адамзат прогресінің қажеттілігін талқылайды. Пасвортидің адамзат ешқашан тыныша алмайды деген алаңдаулылығына Кэбал адамзаттың ғаламды және оның құпияларын жаулап алудан басқа таңдау жоқ деп жауап береді: "Барлық ғалам немесе жоқ нәрсе? Қайсысын таңдайсың, Пасворти? Қайсысын таңдайсың?"

Өндіріс

"Келесі күндердің оқиғалары" 1940 жылдан 2036 жылға дейінгі болашақ тарихын көрсетеді. Уэллс 1935 жылы фильм түсірілуге дейін жариялаған сценарийде немесе "жоспарында" оқиға "2054 жылы" аяқталады. Кейде Уэллстің сценарийші үшін бұрынғыдан-соңғы болмаған жобаны бақылауға алғаны туралы қате пікір қалыптасады. Плакаттар мен титрлер фильмді "Х.Г. Уэллстің Келесі күндердің оқиғалары" деп жариялайды, ал "Александр Корданың туындысы" кішірек әріптермен көрсетіледі. Шындығында, Уэллстің аяқталған туындыға бақылауы болған жоқ, нәтижесінде көптеген сахналар түсірілгенімен, қысқартылды немесе фильмге енгізілмеді. Алғашқы монтаж 130 минутқа созылған; Британдық кино цензуралық кеңесіне ұсынылған нұсқасы 117 минут 13 секунд болды; ол Ұлыбританияда 108 минут 40 секунд (кейін 98 минут 06 секундқа дейін қысқартылды) және АҚШ-та 96 минут 24 секунд болып шықты (кейінгі нұсқалары төменде келтірілген). Уэллстің сценарийі (немесе "фильмдік жоспары") және таңдалған өндіріс жазбалары 1935 жылы кітап түрінде жарық көрді және 1940 және 1975 жылдары қайта басылды. Леон Стовердің түсіндірмелерімен жарық көрген академиялық басылым 2007 жылы жарияланды. Сценарийде ешқашан түсірілмеген немесе қазір жоқ көптеген сахналар бар, бірақ сақталған түсірілімдерде жарияланбаған сценарийдегі сахналар да кездеседі (мысалы, Босс кенішті басып алғаннан кейін өткізген жеңіс кеші). Уэллс музыканы алдын ала жазып, фильмді оның айналасына құрастыруды қалаған, бірақ бұл монтаждауды қиындатар еді, сондықтан Артур Блисстің музыкасы фильмге кейіннен дәстүрлі тәсілмен қосылды. Фильмнен алынған концерттік сюита әлі де танымал; 2015 жылға дейін оның көптеген жазбалары басылып шығарылды. Фильм Денхам киностудиясында салынып жатқан кезде түсірілді. Түсірілім басталғаннан кейін, венгр абстракты суретшісі және тәжірибелі кинорежиссер Ласло Мохоли-Нагиге Everytown-ды қайта құру үшін кейбір эффектілерді жасау тапсырылды. Мохоли-Нагидің тәсілі оны абстрактілі жарық шоуы ретінде қарастыру болды, бірақ материалдың 90 секунды ғана қолданылды, мысалы, толқынды шыны артындағы қорғаныш киімді тұлға. 1975 жылдың күзінде зерттеуші тағы төрт жойылған сахнаны тапты. Фильмнің көркемдік дизайнын продюсердің ағасы Винсент Корда жасаған. Фильмдегі болашақ Everytown қаласы Лондонға негізделген: фоннан Сент-Пол соборының көшірмесін көруге болады. 1935-1936 жылдары бұл фильм британдық кассада ең танымал 16-шы фильм болды. 2005 жылы ол AFI-нің "100 жылдық фильм сазгерліктері" тізіміне ұсынылды, бұл Америка кино институты ұсынған 25 үздік фильм сазгерліктерінің тізімі. Rotten Tomatoes сайтының шолулары бойынша фильмге бекітілген рейтинг 93% құрайды, 28 шолуға негізделген, орташа бағасы 7.46/10. Сайттың консенсусы: "Дистопиялық болашақты бейнелеуде керемет көрегендікпен, "Келесі күндердің оқиғаларының" арнайы эффектілері біршама ескірген болуы мүмкін, бірақ оның күшті идеялары ескірген жоқ". 1936 жылы "The Spectator" журналына жазған Грэм Грин фильмге ара-тұра пікір білдірді. Ол "фильмнің үштен бірі керемет" екенін айтса да, екінші үштен бірі (ертеңгі әлем варварлық пен анархияға айналған кезде) сенімсіз көрінді және фильмнің соңғы үштен бірінде "Ұлы Қастандық" (жердің бұрынғы даңқын қалпына келтіруге тырысқан әуе күштерінің халықаралық ұйымы) енгізілгеннен кейін қызығушылықты жоғалта бастады. Ол үшін оптимизм мен идеализм наив көрінеді. Ғылыми фантастика тарихшысы Гэри Вестфаль: "Келесі күндердің оқиғалары ғылыми фантастика киносының алғашқы шедеврі болып саналады, ал оның ыңғайсыз қарқыны мен тартымсыз кейіпкерлеріне наразылық білдіргендер Уэллстің хабарын түсінбейді, яғни жеке адамдардың өмірі мен іс-әрекеті бүкіл адамзаттың прогресі мен тағдырына қарағанда маңызсыз". Ол сондай-ақ "фильмнің эпизодтық құрылымы мен ұлы амбициялары оны Стэнли Кубриктің "2001: Ғарыштық саяхат" фильмінің ең үлкен алдағысы етеді" деп есептеді. Шындығында, 2001-ге айналатын фильмнің алғашқы даму кезеңінде, автор Артур Кларк Кубрикке "Келесі күндердің оқиғалары" фильмін ғылыми фантастикалық фильмнің үлгісі ретінде көрсетуге рұқсат берді; алайда, Кубрикке ол ұнамады. 2001 фильмін көргеннен кейін Фредерик Поль 1968 жылғы "Галакси" журналында шағымданып жазды:

Ұзақтығы, шығарылымдары және сақталған нұсқалары

Фильмнің бастапқы монтаждалған нұсқасы 130 минуттық болды, ал Британдық киноцензуралар кеңесіне (BBFC) жіберілген нұсқасы 117 минут 13 секундтық болды. 1936 жылғы 21 ақпандағы Ұлыбританиядағы премьерасы мен бастапқы көрсетілімі кезінде бұл 108 минут 41 секундқа дейін қысқартылды, ал 1936 жылғы 18 сәуірде премьерасы өткен американдық нұсқасы 96 минут 31 секундқа дейін қысқартылды. 1936 жылдың соңында Уильям Хиндс бірлесіп құрған тарату компаниясы арқылы Ұлыбританияда 98 минут 07 секундтық нұсқа таралымға түсті. 1948 жылы British Lion Films компаниясы қайта шығарған американдық 96 минут 31 секундтық нұсқасы үш бөлімді алып тастау арқылы 93 минут 19 секундқа дейін, ал кейіннен тағы бір бөлімді алып тастау арқылы 92 минут 44 секундқа дейін қысқартылды. 96 минут 31 секундтық және 92 минут 44 секундтық нұсқаларындағы барлық материалды, сондай-ақ басқа да бірнеше сахналарды қамтитын шамамен 106 минут 04 секундтық нұсқаның үздіксіз сценарийі бар. Бұл ұзақтықтағы нұсқаның қандай да бір уақытта таралымда болған-болмағаны немесе ол премьера мен көрсетілім нұсқалары арасындағы аралық кезең болған-болмағаны белгісіз. Көптеген жылдар бойы фильмнің негізгі сақталған нұсқасы 92 минут 44 секундтық нұсқа болды (PAL немесе SECAM бейне жүйелерін пайдаланатын елдерде ол тура 89 минутқа дейін созылады). 1970 жылдардың соңынан бастап 2007 жылға дейін бұл Ұлыбританиядағы құқық иелерінен "ресми түрде" қолжетімді болған жалғыз нұсқа болды. АҚШ-та 92 минут 44 секундтық нұсқа ең көп таралған болса да, 96 минут 31 секундтық нұсқада болған төрт фрагментті қамтитын нұсқа да таралымда болды, бірақ 92 минут 44 секундтық нұсқада болмаған, басқа қысқаруларға байланысты соңғысынан аздап қысқа болды.

Үй медиасы

92м 44с-тың қысқартылған нұсқасы Рейн Гаррихаузеннің (фильмнің түсіріліміне қатысы жоқ) қадағалауымен Legend Films компаниясы арқылы цифрлық түрде қалпына келтіріліп, түстелді және 2007 жылдың басында АҚШ-та DVD форматында жарық көрді. 2007 жылдың мамыр айында Ұлыбританиядағы Network DVD компаниясы фильмнің қалған ең ұзын нұсқасы – 96м 31с нұсқасының цифрлық түрде қалпына келтірілген көшірмесін шығарды. Екі дискілік жинаққа сондай-ақ "Виртуалды кеңейтілген нұсқа" да кіреді, онда жоқ және түсірілмеген бөліктердің көпшілігі өндіріс суреттерімен және сценарий үзінділерімен көрсетілген. 2011 жылы Network компаниясы бұл басылымның жаңартылған және кеңейтілген нұсқасын HD Blu-ray форматында шығарды. The Criterion Collection 2013 жылдың 18 маусымында Солтүстік Америкада 96м 31с нұсқасын DVD және Blu-ray форматында жарыққа шығарды. Оған Moholy Nagy-дің пайдаланылмаған кадрлары қосымша материал ретінде енгізілген.

Авторлық құқық мәртебесі

Фильм 1964 жылы АҚШ-та жаңарудан бас тарту салдарынан жалпыға қолжетімді болғанмен, Ұлыбританияда, Еуропалық Одақта және басқа елдерде авторлық құқық күшінде қалды. Ұлыбританияда фильмдерге авторлық құқық «драмалық туынды» ретінде шығарылған жылдың соңынан бастап немесе режиссердің, сценарийшінің (немесе түпнұсқа әңгіменің авторының) немесе түпнұсқа музыканың композиторының қайсысы соңғы болса, сол жылдан бастап жетпіс жылға дейін сақталады. Композитор Артур Блис 1975 жылы қайтыс болғандықтан, авторлық құқық 2045 жылдың 31 желтоқсанынан кейін ғана тоқтатылады. Қазіргі авторлық құқықтың иесі – ITV Global Entertainment Ltd., ал ең ұзақ сақталған түпнұсқа нитратты көшірме BFI Ұлттық мұрағатында сақталады, 1936 жылдың наурыз айында Лондон фильмдері жаңа құрылған Ұлттық кино кітапханасына 96 минут 31 секундтық көшірмені тапсырған. Фильм 1996 жылы Уругвай келісімдері шеңберінде АҚШ-та авторлық құқыққа қайта ие болды. Бұл заң, басқа шаралармен қатар, АҚШ авторлық құқық заңнамасын өзгертіп, егер олар өз елінде әлі де авторлық құқықпен қорғалса, АҚШ-тан тыс фильмдерге авторлық құқықты қайтаруға мүмкіндік берді. Кейіннен URAA-ға қарсы Голан Гонзалес ісі қозғалды, бастапқыда сәтсіз аяқталды, кейін жартылай сәттілікке жетті, бірақ Голан Холдер ісінде бұл шағымдар жоққа шығарылды және бұрын жалпыға қолжетімді болған туындыларға авторлық құқықты қайтаруға халықаралық келісімдердің қабілеттілігін растайтын жаңа принцип қалыптасты.