Питер Коке ван Аэлст: Фламанд суретшісі мен мүсіншісі

Кіріспе

Фламанд суретшісі және мүсіншісі Питер Коэк ван Аэльст немесе Питер Коэк ван Аэльст Ұлты (Аальст, 14 тамыз 1502 – Брюссель, 6 желтоқсан 1550) – фламанд суретшісі, мүсінші, сәулетші, ағаш кескіндерінің, алтыннан жасалған зергерлік бұйымдардың, боялған шынылардың және гобелендердің авторы және дизайны жасаушысы. Оның негізгі тақырыптары христиан діни сюжеттері болды. Брабант герцогтығында туған, Антверпен және Брюссельде жұмыс істеді, сондай-ақ Киелі Рим императоры Карл V-нің сарай суретшісі болып тағайындалды. Коэк ван Аэльст көп тіл білген. Ол фламанд (голланд), француз және неміс тілдеріне ежелгі римдік және қазіргі итальяндық сәулет трактаттарын аударды. Бұл жарияланымдар Солтүстік Еуропадағы Ренессанс идеяларын таратуда маңызды рөл атқарды. Олар сол кезде кең таралған Солтүстік Еуропаның кейінгі готикалық стилінен қазіргі заманғы «антикалық стильге бағытталған» сәулетке өтуге үлес қосты.

Өмір

Питер Коэк ван Аэльст – Аальст қаласының вице-мэрінің ұлы. Ерте фламанд суретшісі Карел ван Мандер 1604 жылы жарық көрген «Schilder boeck» еңбегінде Коэк ван Аэльсттің Брюссельде тұратын Ренессанс дәуірінің көрнекті суретшісі Бернард ван Орлидің шәкірті болғанын жазды. Бұл шәкірттікке қатысты нақты құжаттар жоқ, бірақ екі суретшінің стильдері арасында айқын ұқсастықтар бар. Карел ван Мандердің сөзіне қарағанда, Питер Коэк ван Аэльст кейін Италияда оқыды, Римде классикалық мүсіндер мен архитектурадан суреттер жасады. Коэк ван Аэльст Италияға сапар шеккенін дәлелдейтін тікелей мәліметтер болмаса да, стильдік ерекшеліктер оның Италияға барғанын көрсетеді. Дегенмен, итальяндық ықпал Рафаэльдің гобелендерінің эскиздерінің Брюссельде болуымен де байланысты болуы мүмкін, олар 1516 жыл шамасында гобелендер жасау үшін қолданылды. Алайда, Коэк ван Аэльст Рафаэльдің Римдегі Вилла Фарнезинадағы «Галатеяның жеңісі» фрескасымен таныс болғандықтан, ол шындығында Италияға сапар шеккен болуы мүмкін. Питер Коэк ван Аэльст екі рет үйленді. 1525 жылы Антверпенге көшкеннен кейін бірінші әйелі Анна ван Дорниккеге үйленді. Анна Антверпендегі ең табысты суретшілердің бірі Ян Мертенс ван Дорниккенің қызы еді. Оның қайын атасы оның ұстазы болған болуы мүмкін. 1527 жылы қайтыс болғаннан кейін Коэк ван Аэльст қайын атасының шеберханасын мұраға алды. Осы бірінші некеден Михель және Питер II есімді екі ұлы дүниеге келді. Екіншісі – суретші. 1529 жылға дейін бірінші әйелі қайтыс болғаннан кейін Коэк ван Аэльст Антонетта ван дер Сандтпен (Антония ван дер Сант деп те белгілі) қарым-қатынаста болды. Олар ресми түрде үйленбеді, бірақ Антонетта есімді қызы және кем дегенде бір ұлы Пауэлл дүниеге келді, ол да суретші болды. Коэк ван Аэльст 1527 жылы Антверпендегі Әулие Луки гильдиясына қосылды. 1533 жылы ол Константинопольге сапар шекті, онда бір жыл бойы Түрік сұлтанына гобелендерге тапсырыс беруге тырысты. Бірақ бұл миссия сұлтандан ешқандай тапсырыс әкелмеді. Түркияда болған кезінде Коэк ғимараттардың, адамдардың және жергілікті флораның суреттерін салды. Ол бұл сапардан табиғатты дәл бейнелеуге деген қызығушылығын сақтап қалған сияқты, бұл оның гобелендеріне ерекше көркемдік мән берді. Коэк ван Аэльст Түркияда болған кезінде салған суреттерін оның жесірі «Түріктердің мінез-құлқы мен іс-әрекеттері» (Ces moeurs et fachons de faire de Turcz avecq les regions y appertenantes ont este au vif contrefaictez) деген атпен жариялады (Антверпен, 1553). 1534 жылы Антверпенге оралғаннан кейін Коэк ван Аэльст «Друон Антигуон» немесе «Антверпен алқызы» деп аталатын үлкен мөлшердегі фигураның эскизін жасады, оның папье-машеден жасалған басы қазірге дейін сақталған (Антверпендегі Аан де Стром мұражайы). 1537 жылы Коэк ван Аэльст Антверпендегі Әулие Луки гильдиясының деканы болып сайланды. Ол сонымен қатар Антверпен қалалық үкіметінен стипендия алды. Кок Брюссельде екінші шеберхана ашқан деген болжам бар, бірақ оны растайтын ешқандай дәлел жоқ.

Pieter Coecke van Aelst was the son of the Deputy Mayor of Aalst. The early Flemish biographer Karel van Mander wrote in his Schilder boeck published in 1604 that Coecke van Aelst studied under Bernard van Orley, a leading Renaissance painter based in Brussels. There are no documents that prove this apprenticeship but there are strong stylistic similarities between the styles of the two artists. According to Karel van Mander, Pieter Coecke van Aelst later studied in Italy where in Rome he made drawings after Classical sculpture and architecture. Although there is no firm evidence that Coecke van Aelst travelled to Italy, stylistic evidence supports the notion that he travelled to Italy. The Italian influence could, however, also be attributed to the fact that Raphael’s tapestry cartoons were available in Brussels, where they were used for the manufacture of tapestries around 1516. However, as Coecke van Aelst clearly was familiar with Raphael's fresco of the Triumph of Galatea located in the Villa Farnesina in Rome, it seems likely he did in fact travel to Italy. Pieter Coecke van Aelst married twice. He married his first wife Anna van Dornicke in 1525 shortly after his move to Antwerp. Anna was the daughter of Jan Mertens van Dornicke, one of the most successful painters working in Antwerp. His father in law was possibly his teacher. Coecke van Aelst took over his father in law's workshop after the latter's death in 1527. There were two children from this first marriage, Michiel and Pieter II. The latter was a painter. After the death of his first wife before 1529, Coecke van Aelst had an affair with Anthonette van der Sandt (also known as Antonia van der Sant). The pair never married but had a daughter, Antonette, and at least one son, Pauwel who also became a painter. Coecke van Aelst is recorded joining the local Guild of Saint Luke of Antwerp in 1527. In 1533, he travelled to Constantinople where he stayed for one year during which he tried to convince the Turkish sultan to give him commissions for tapestries. This mission failed to generate any commissions from the sultan. Coecke made many drawings during his stay in Turkey including of the buildings, people and the indigenous flora. He seems to have retained from this trip an abiding interest in the accurate rendering of nature that gave his tapestries an added dimension. The drawings which Coecke van Aelst made during his stay in Turkey were posthumously published by his widow under the title Ces moeurs et fachons de faire de Turcz avecq les regions y appertenantes ont este au vif contrefaictez (Antwerp, 1553). Upon his return to Antwerp in 1534, Coecke van Aelst produced designs for a large scale figure, called 'Druon Antigoon' or the 'Giant of Antwerp' of which the head in papier maché possibly still survives (Museum aan de Stroom, Antwerp). In the year 1537 Coecke van Aelst was elected a dean of the Antwerp Guild of Saint Luke. He also received a stipend from the Antwerp city government. There is speculation that Coecke set up a second workshop in Brussels but there is no evidence for this.

Жалпы

Питер Коэк ван Аелст – жан-жақты суретші және шебер дизайнер, ол түрлі медиадағы жобаларды жасады, оның ішінде панельдік суреттер, мүсіндер, гравюралар, гобелендер, боялған шыны және алтынмен жасалған зергерлік бұйымдар бар. Коэк ван Аелсттің қол қойылған және сенімді деректермен расталған суреттері сақталған жоқ. Өнерінде Коэк замандас итальян суретшілерін үлгі етіп алуға ұмтылды. 1520 жылдардың соңынан бастап оның туындыларында итальяндық әсер көріне бастады, бұл оның монументалдық фигураларында және композицияларындағы үлкен қозғалыс пен драмалық шиеленісте байқалады. Оның негізгі үлгісі – Рафаэль және оның шекірлері. Коэк олардың туындыларымен Антверпенде таныс болған. Алайда, 1533 жылы Константинопольге сапар шеккен кезде, ол сол кезде Рафаэльдің жетекші шәкірті Джулио Романо жұмыс істеген Мантуяға барған болуы мүмкін. Романода Рафаэльдің суреттерінің үлкен жинағы болған, ал Коэк сапары барысында оларды егжей-тегжейлі зерттеу мүмкіндігіне ие болған болуы керек. Фландрияға оралғаннан кейін Коэк стилі күрт өзгерді және ол зерттеген итальяндық үлгілерге жақындады. Оның стилі кеңінен еліктелді. Композициясы Хендрик Голциус жасаған гравюра арқылы танымал болды. Мәсіхшілер Киелі кітапты латын тіліне аударғаны үшін Иеронимды құрметтейді. Фламандтық иконографияға үлкен әсер еткен суреттердің бірі – Альбрехт Дюрердің 1521 жылғы наурызда аяқталған «Иеронимның зертханасы» суреті. Уолтерс мұражайындағы осы тақырыптағы нұсқасында Коэк ван Аелст шығыс ортасын терезеден көрінетін пейзаж арқылы көрсетеді, онда түйелер бейнеленген. Қабырғаға «Cogita Mori» (Өлімді ойла) деген ескерту ілінген, бұл бас сүйек арқылы қайталап айтылған ванитас мотиві. Уақыттың өтуі мен өлімнің жақындығы туралы тағы бір еске салғыш – әулиенің Киелі кітабындағы Соңғы сот суреті, шам мен құм сағаты. Бұл тақырыптың тағы бір нұсқасы Кристис аукционында сатылды (2015 жылдың 28 қаңтары, Нью-Йорк, 104-лот). Бұл нұсқада адам өмірінің өткіншілігі және адамдардың соңғы сот деп аталатын уақытта құтқарылуы үшін Мәсіхтің құрбандығының маңыздылығы туралы христиандық сенімдерге баса назар аударатын иконографиялық элементтер қайтадан бейнеленген. Бұл туынды Альбрехт Дюрердің 1521 жылғы «Иеронимның зертханасы» суретіне өте жақын. Бұл эскиздер әдетте қара-ақ түсті шағын суреттер болатын. Оның Әулие Петрдің шейіттігіне арналған эскизі (Брюссель қалалық әкімдігі) жасыл және қызыл түстермен боялған, ал алтын немесе көк сияқты басқа түстердің атаулары жазылған. Гобелендерге тапсырыс берушілердің арасында император Карл V, Францияның Франциск I, Англияның Генрих VIII және Козимо де Медичи болды. Вермеен Карл V-тің Туниске жасаған әскери экспедициясына қатысып, наурыз барысында көрген адамдардың, оқиғалардың және ландшафттардың эскиздерін жасаған. Тунисті жаулап алу гобелендері Габсбургтер әулеті тарапынан үгіт-насихат мақсатында кеңінен пайдаланылды. Олар барлық сарайлық мерекелерде, мемлекеттік шараларда және діни рәсімдерде көрсетілді және Брюссель сарайының және кейіннен Алказар сарайының басты қабылдау бөлмелерінде мақтан тұтатын орынға ие болды. «Поэзия» сериясы Овидийдің «Метаморфозалар» кітабындағы оқиғалардан шабыттандырылды. 1547–1548 жылдары жобаланғаннан кейін гобелендердің тек бір жиынтығы тоқылды. Испания королі Филипп II 1556 жылы осы жиындықты сатып алды. «Жаратылыс тарихы» 1548 жылы жобаланды және оны Ұлы герцог Козимо I де Медичи және оның әйелі Элеонора Толедо сатып алды. Сондай-ақ, ол 1549 жылы Антверпенге ханзада Филипптің (болашақтағы Филипп II) салтанатты кіруін еске алу үшін «De seer wonderlijke Triumphelijke Incompst van Prince Philips» атты гравюралар жинағының баспашысы және дизайнері болды. Коэк кітапта бейнеленген триумф аркалары мен сахналардың кейбіреулерін өзі жобалаған. Ол және оның өлімінен кейін жесірі Майкен Верхулст Себастьяно Серлионың архитектуралық трактатының бес кітабын фламанд, француз және жоғарғы неміс тілдерінде жариялады (неміс аудармасын басқа аудармашы жасаған). Басылған алғашқы аударма 1539 жылы «Generale Reglen der architecturen op de vyve manieren van edificie» деген атпен жарық көрген «Architettura» трактатының төртінші кітабы болды. Коэк ван Аелсттің Витрувийдің аудармасын гуманист Доминик Лампсониус басқа елдердің құрылыс стильдерін талқылайтын голланд тіліндегі жалғыз кітап ретінде жоғары бағалады. 16 ғасырдың басында жарық көрген Витрувийдің итальян тіліндегі аудармаларына сәйкес, Коэк аудармасында мәтіннің ағаштан ойылған суреттеріне ерекше назар аударылды және сәулет өнерінің үш түрінің арасындағы айырмашылықты көрсету үшін бағаналар қолданылды: жоспар, көтеріліс және көрініс. Бұл бұрынғыдағы Төмен елдерде жарық көрген архитектура туралы трактаттардан айқын үзіліс болды, олар әдетте ешқандай визуалды түсіндірме бермеді. Осы маңызды римдік және итальяндық архитектуралық еңбектердің аудармалары Төмен елдерде Ренессанс идеяларын таратуда және сол кезде аймақта басым болған соңғы готикалық стильден солтүстік Еуропадағы заманауи «антиквариатқа бағытталған» архитектураға өтуді жеделдетуде маңызды рөл атқарды. Аудармалар сонымен қатар ғимаратты жоспарлау және салу актілері арасында теориялық айырмашылықты орнатуға көмектесті. Бұл архитектураның тас қалаушының кәсібінен ерекшеленетін жаңа тәуелсіз ғылым ретінде дамуына әкелді. Төмен елдерде архитектура мен перспектива арасындағы қатынас Коэк ван Аелсттің аудармаларында да теориялық негізге ие болды. Коэк архитектуралық басылымдардың аудармалары сәулетші және график Ханс Вредеман де Вриесқа үлкен әсер етті, ол олардың эскиздерін жақсы көшіргені айтылады. «Жергіліктендіру» мақсатымен Коэк ван Аелст Серлионың түпнұсқалық жобаларына өзгерістер енгізді. Мысалы, бір суретте ол Серлио орналастырған қалқандардың ағаштан ойылған суреттерінің орнына 24 латын әрпінің үлгілерін қосты.

Pieter Coecke van Aelst was a versatile artist and a master designer who devised projects across a wide range of different media, including panel paintings, sculptures, prints, tapestries, stained glass and goldsmith's work. No signed and few reliably documented paintings by Coecke van Aelst have survived. In his art Coecke showed his ambition to emulate contemporary Italian artists. From the later 1520s his works start to reveal the Italian influence, as is noticeable in his figures, which gain in monumentality, and the greater movement and drama in his compositions. His main model was Raphael and his circle. Coecke was likely already familiar with their compositions in Antwerp. However, when he traveled to Constantinople around 1533, he likely visited Mantua, where Raphael's leading pupil Giulio Romano was active at the time. Romano possessed a large collection of Raphael's drawings and Coecke must have availed himself of the opportunity to study these in detail during his visit. After his return to Flanders Coecke's style changed dramatically and approached the Italian models he had studied. The style that he created was widely imitated. The composition was popularised through a print after it made by Hendrik Goltzius. Saint Jerome is revered by Christians for his translation into Latin of the Bible, which he produced while residing in a monastery in Palestine. One of the principal influences on the Flemish iconography of St. Jerome was Albrecht Dürer's St. Jerome in His Study completed in March 1521. In the version of the subject in the Walters Museum Coecke van Aelst suggests the Oriental setting by the view visible through the window which shows a landscape with camels. To the wall is affixed an admonition, "Cogita Mori" (Think upon death), a vanitas motif that is reiterated by the skull. Further reminders of the motifs of the passage of time and the imminence of death are the image of the Last Judgment visible in the saint's Bible, the candle and the hourglass. Another version of this subject was sold at Christie's (28 January 2015, New York, lot 104). This version reprises iconographic elements, which stress Christian beliefs regarding the transience of human life and the importance of the sacrifice of Christ for people to find salvation at the time of the so called Last Judgement. The work also clearly is close to Albrecht Dürer's St. Jerome in His Study of 1521. These designs were typically small scale drawings in black and white. His cartoon for the Martyrdom of St. Peter (Brussels Town Hall) is in grisaille with touches of green and red while the names of the other colors, such as gold or blue, are written in. The patrons for the tapestries included Emperor Charles V, Francis I of France, Henry VIII of England and Cosimo de' Medici. Vermeyen had reportedly accompanied Charles V on the military expedition to Tunis and had made sketches of the people, events and landscapes that he observed during the campaign. The Conquest of Tunis tapestries were extensively used for propagandistic purposes by the Habsburg dynasty. They were displayed at all court festivities, state events and religious ceremonies and had pride of place in the principal reception rooms of the Brussels palace and later in the Alcázar palace. The Poesia series was inspired by the stories in Ovid's Metamorphoses. Only one set of the tapestries was ever woven after they were designed around 1547–1548. King Philip II of Spain acquired the set in 1556. The Story of the Creation was designed around 1548 and acquired by Grand Duke Cosimo I de' Medici and his spouse Eleanor of Toledo. He was also the publisher and designer of a volume of prints entitled De seer wonderlijke Triumphelijke Incompst van Prince Philips commemorating the Joyous entry into Antwerp of Prince Philip (the future Philip II) in 1549. Coecke had himself designed some of the triumphal arches and stages that were reproduced in the volume. He, and after his death, his widow Mayken Verhulst, published the five books of Sebastiano Serlio's architectural treatise Architettura in Flemish, French and High German (the German translation was done by another translator). The first translation published was the fourth book of the Architettura published under the title Generale Reglen der architecturen op de vyve manieren van edificie in 1539. Coecke van Aelst's translation of Vitruvius was hailed by the humanist Dominicus Lampsonius as the only Dutch language book to discuss the building styles of other countries. In line with Italian translations of Vitruvius published earlier in the 16th century, Coecke's translation gave prominence to woodcut illustrations of the text and used columns to indicate the difference between three kinds of architectural representation: plan, elevation, and view. This was a clear break with the few treatises on architecture published earlier in the Low Countries which generally did not provide any visual exegesis. The translations of these important Roman and Italian architectural works played a crucial role in spreading Renaissance ideas to the Low Countries and hastening the transition from the late Gothic style prevalent in the area at the time towards a modern "antique oriented" architecture in Northern Europe. The translations were further instrumental in establishing a theoretical distinction between the acts of planning and executing a building. This led to the development of architecture as a new independent discipline distinguished from the craft of stonemason. In the Low Countries the relation between architecture and perspective also acquired theoretical backing in Coecke van Aelst's translations. Coecke's translations of architectural publications had an important impact on the architect and graphic artist Hans Vredeman de Vries who is said to have assiduously copied their designs. In the interest of 'localisation', Coecke van Aelst's translation made significant changes to Serlio's original designs. For instance in one illustration he inserted 24 Latin block letter patterns where Serlio had placed woodcuts of shields.