Кіріспе

Ұяшық бөлінуін бұзатын у. Шпиндельдік у, сондай-ақ шпиндельдік токсин деп те аталады, хромосомалардың центромер аймақтарын байланыстыратын ақуыз жіптеріне әсер ету арқылы ұяшық бөлінуін бұзатын у. Шпиндельдік улар митоздық фазадағы ұяшық бөліну кезіндегі шпиндельдік құрастыру бақылау нүктесінде (ШҚБН) жаңа жасушалардың өндірісін тоқтату арқылы тиімді түрде тоқтатады. Дегенмен, олардың саны көп және әртүрлі болғанына қарамастан, шпиндельдік улар ісіктердің (неоплазмалардың) пайда болуын тоқтатуда әлі 100% тиімді емес. Химиотерапиялық емнің осы түрлерінде 100% тиімділік болмаса да, маңызды емдік тиімділік анықталды. Митоздық шпиндель микротубулалардан (полимерленген тубулиндерден) және реттеуші ақуыздардан тұрады, олар репликацияланған хромосомаларды дұрыс бөлуге көмектеседі. Митоздық шпиндельге әсер ететін кейбір қосылыстар қатты ісіктерге және гематологиялық қатерлі ісіктерге қарсы жоғары тиімділік танытқан. Антимитоздық агенттердің екі ерекше тобы – винка алкалоидтары және таксандар – микротубула динамикасын өзгерту арқылы ұяшық бөлінуін тоқтатады. Винка алкалоидтары тубулиндердің микротубулаларға полимерленуін тежеу арқылы, G2/M фазасында ұяшық циклін тоқтатып, нәтижесінде ұяшық өліміне алып келеді. Ал таксандар микротубулаларды деполимеризацияға қарсы тұрақтандыру арқылы митоздық ұяшық циклін тоқтатады. Химиотерапияның жаңа түрлері үшін көптеген шпиндельдік ақуыздар мақсат бола алатындықтан, клиникалық қолданыста тек тубулинге байланысатын агенттер ғана қолданылады. Моторлы ақуыз кинезинге әсер ететін препараттар клиникалық сынақтарға енгізілуде. Паклитакселдің тағы бір түрі – бұл қолданыстағы микротубулалардың ішіндегі тубулинге қосылу арқылы әрекет етеді. Содан кейін ол полимерді тұрақтандырады.

Шпиндельді құрастыру бақылау нүктесі (SAC)

Әдетте жасушалар өздерінің генетикалық материалының көшірмесін жасайды, содан кейін екі теңдей қыз жасушасын өндіреді. Осы қатаң бақыланатын үлестіру жүйесіне араласу әрбір жасушадағы хромосомалық құрамының бұзылуына, әдетте анеуплоидия деп аталатын жағдайға әкелуі мүмкін. Жасушалар митозды жоғары дәлдікпен жүзеге асыру үшін әртүрлі бақылау бекеттерін дамытқан. Алғашқы зерттеулер көрсеткендей, митозды тоқтатуға мәжбүрлеуші заттардың (spindle poisons) жасушаларға енгізілуі митоздан шыққан жасушалардың санын айтарлықтай азайтып, митозға кірген жасушалардың санын күрт арттырды. Митоздық тоқтатуға себеп болатын негізгі сигнал беру жолы – SAC екені анықталды. Хромосомалардың дәл бөлінуі – SAC-тің басты жауапкершілігі. Оның бастауы хроматидтердегі ДНК мен микротубулаларды байланыстыруға көмектесетін кинетохорлармен байланысты. Жасуша циклын тоқтатуға әкелетін реакцияны іске қосу үшін тек бір ғана бекітілмеген кинетохор жеткілікті. Соңында, әрбір хромосома анафазаның бастапқы кезеңінде орамға бекітіледі.

Митоз

Қалыпты митоз кезінде SAC бірнеше минутқа белсенді болады. Осы кезеңде орама талшықтары хромосомаларға байланысып, кез келген бұрыс байланыстарды түзетеді. Циклин B-нің жоғары деңгейі, әдетте, циклин B-ні ыдыратуға тырысатын E3 убиквитин лигазасының тежелуі арқылы сақталады. Бұл лигаза (APC/C) анафазаны ынталандыратын кешен немесе циклосома деп аталады. APC/C тежелген кезде, SAC циклин B деңгейін жоғары ұстайды және осылайша циклинге тәуелді киназаны (CDK1) қорғайды. Митоз, циклин B-нің (CDK1) белсендіруімен басталады. Барлық хромосомалардың дұрыс байланысқандығы расталғаннан кейін SAC өшіріледі және циклин B (APC/C) арқылы ыдырайды. Орама улары, керісінше, митоз кезінде кинетохорларды тежеп, орама талшықтарына дұрыс байланысуына кедерілді етеді. SAC тұрақты түрде белсендіріледі, соның салдарынан митоз тоқтатылады, бұл бірнеше сағатқа созылады. Бұл жасушалар митозға тән емес жолмен митоздан шығады немесе апоптозға ұшырайды.