Кіріспе
Жердің магмалық тау жыныстары балқыған материалдың қатаюынан пайда болды деген 18 ғасырдың геологиялық теориясы – плутонизм. Плутонизм – Жерді құрайтын магмалық тау жыныстарының интрузивті магмалық белсенділіктен пайда болды деген геологиялық теория. Бұл теория бойынша, ауа райы мен эрозияның үздіксіз, біртіндеп жүретін процестері тау жыныстарын тозытып, олар теңіз түбіне шөгіп, жылу мен қысымның әсерінен шөгінді тау жыныстарының қабаттарына айналып, қайтадан жоғары көтеріледі. Теорияға сәйкес, базальт – қаттыланған балқыған магма. Бұл теория плутондық (ішкі) тау жыныстарын жіктеуге алып келді, оған габбро, диорит, гранит және пегматит сияқты ішкі магмалық тау жыныстары кіреді. Плутонизм атауы – ежелгі грек мифологиясындағы жер асты әлемінің билеушісі, римдік құдай Плутонға байланысты. Плутонның классификацияға енгізілуінің басты себебі – алтын мен күміс кендерінің кен орындарында (тамырларда) плутондық тау жыныстарының жиі кездесуі. Оксфорд ағылшын сөздігі "плютонисттер" сөзін 1799 жылға дейін, ал "плутонизм" сөзін 1842 жылға дейін жатқызады. Вулкандық аралдарды зерттеген Аббе Антон Моро бұл теорияны 1750 жылға дейін алғаш ұсынды, ал Джеймс Хаттон оны 1788 жылы жарияланған "Жер теориясы" еңбегінде дамытты. Ол Пертширдің Глен Тильтін өзінің теориясын қолдауға арналған басты мысал ретінде пайдаланды, бұл мысал нептунизмнің өкілдері де өз теорияларын дәлелдеу үшін қолданды. Салыстырмалы түрде, униформизмдегі плутонизм катастрофизмдегі нептунизмге тең келеді, өйткені екеуі де сәйкес теорияларының негізгі ұғымдары болып табылады. Сондықтан, нептунизм плутонизмге, катастрофизм униформизмге қарсы тұрады.
the 18th century geological theory
Plutonism is the geologic theory that the igneous rocks forming the Earth originated from intrusive magmatic activity, with a continuing gradual process of weathering and erosion wearing away rocks, which were then deposited on the sea bed, re formed into layers of sedimentary rock by heat and pressure, and raised again. It proposes that basalt is solidified molten magma. The theory lead to plutonic (intrinsic) rock classification, which includes intrinsic igneous rocks such as gabbro, diorite, granite and pegmatite. The name plutonism references Pluto, the classical ruler of the underworld and the Roman god of wealth. A main reason Pluto was incorporated into the classification was due to the plutonic rocks commonly being present in gold and silver ore deposits (veins). The Oxford English Dictionary traces use of the word "plutonists" to 1799, and the appearance of the word plutonism to 1842. Abbé Anton Moro, who had studied volcanic islands, first proposed the theory before 1750, and James Hutton subsequently developed it as part of his Theory of the Earth,
published in 1788, which used the Glen Tilt of Perthshire as the prime example supporting his theory; an example used by Neptunism to prove their theory as well. Comparatively, plutonism within uniformitarianism is equivalent to neptunism within catastrophism, as both are used as core concepts within their respective theories, and hence similarly, neptunism opposes plutonism in the same way that catastrophism opposes uniformitarianism.
Идеология
Плутонизм – Джеймс Хаттон ұсынған геологиялық теория, онда тау жыныстарының қазіргі орналасуы мен Жер беті ландшафтының негізгі себебі Жер астында жасырылған магманың жылуы арқылы жүзеге асырылғанын айтқан. Бұл процесс мыңдаған, тіпті миллиондаған жылдар бойы созылған. Магманың пайда болуы осы процеске әсер етеді. Магма пайда болуы тау түзілу процесінде жүреді, оның ішінде магманың пайда болатын екі нақты орны бар. Біріншісі – "қалың континенттік қабық" ішінде жүретін жоғары дәрежелі метаморфизм, нәтижесінде граниттік магма түзіліп, тікелей тау қалыптасады.
Тарихи дамуы
18 ғасырдың ғалымдары Жер бетіндегі қазіргі тау жыныстарының қалай пайда болғанын және неге олар қазіргі орналасқан күйде екенін зерттеді. Осы зерттеулердің нәтижесінде екі басым теория туды: Джеймс Хаттон ұсынған плутонизм және Абрахам Готтлоб Вернер ұсынған нептунизм. Хаттон Жердің баяу, бірақ үздіксіз өзгерістерге ұшырап жатқанын, оның ішінде вулканизм, эрозия, тасымалдау және шөгінділердің жиналуы сияқты процестер арқылы Жер бетіндегі өзгерістер жүзеге асатынын айтты. Сонымен қатар, Джон Плейфейр плутонизмнің нептунизмге қарағанда дұрыс теория екенін дәлелдеді. Бұл Хаттонның еңбектерінің ғылыми гипотезалар мен теориялардың ұмытылуына ұшырамауына және басқа ғалымдардың оның теорияларын зерттеуіне мүмкіндік берді. Плейфейрдің жұмысы Лайелге осы теориялардың бар екенін анықтауға көмектесті, ол оларды униформизм ішінде жүзеге асырып, геологиялық дауды аяқтады. Чарльз Лайелл – 19 ғасырда геологияның ең маңызды ғалымдарының бірі саналады, себебі ол униформизмді құрды, ол 1830 жылдан бері кеңінен қабылданған геологиялық теория болып табылады. Оның теориясы Хаттонның плутонизмін негізгі принциптер ретінде қамтыды, бұл нептунизмге қарағанда плутонизмнің де-факто қабылдануына әкелді. Дегенмен, оның теориясы катастрофизм теориясымен бәсекелесті, ол нептунизмді өзінің негізгі тұжырымдамаларының бір бөлігі ретінде қабылдады. Сол кезде униформизм көбірек қабылданып, қазіргі ғылыми ой-пікір екі теорияның да аспектілері Жер бетіндегі қазіргі ландшафттың қалыптасуына қатысты екенін мойындайды.