Кіріспе

Жердің магмалық тау жыныстары балқыған материалдың қатаюынан пайда болды деген 18 ғасырдың геологиялық теориясы – плутонизм. Плутонизм – Жерді құрайтын магмалық тау жыныстарының интрузивті магмалық белсенділіктен пайда болды деген геологиялық теория. Бұл теория бойынша, ауа райы мен эрозияның үздіксіз, біртіндеп жүретін процестері тау жыныстарын тозытып, олар теңіз түбіне шөгіп, жылу мен қысымның әсерінен шөгінді тау жыныстарының қабаттарына айналып, қайтадан жоғары көтеріледі. Теорияға сәйкес, базальт – қаттыланған балқыған магма. Бұл теория плутондық (ішкі) тау жыныстарын жіктеуге алып келді, оған габбро, диорит, гранит және пегматит сияқты ішкі магмалық тау жыныстары кіреді. Плутонизм атауы – ежелгі грек мифологиясындағы жер асты әлемінің билеушісі, римдік құдай Плутонға байланысты. Плутонның классификацияға енгізілуінің басты себебі – алтын мен күміс кендерінің кен орындарында (тамырларда) плутондық тау жыныстарының жиі кездесуі. Оксфорд ағылшын сөздігі "плютонисттер" сөзін 1799 жылға дейін, ал "плутонизм" сөзін 1842 жылға дейін жатқызады. Вулкандық аралдарды зерттеген Аббе Антон Моро бұл теорияны 1750 жылға дейін алғаш ұсынды, ал Джеймс Хаттон оны 1788 жылы жарияланған "Жер теориясы" еңбегінде дамытты. Ол Пертширдің Глен Тильтін өзінің теориясын қолдауға арналған басты мысал ретінде пайдаланды, бұл мысал нептунизмнің өкілдері де өз теорияларын дәлелдеу үшін қолданды. Салыстырмалы түрде, униформизмдегі плутонизм катастрофизмдегі нептунизмге тең келеді, өйткені екеуі де сәйкес теорияларының негізгі ұғымдары болып табылады. Сондықтан, нептунизм плутонизмге, катастрофизм униформизмге қарсы тұрады.

Идеология

Плутонизм – Джеймс Хаттон ұсынған геологиялық теория, онда тау жыныстарының қазіргі орналасуы мен Жер беті ландшафтының негізгі себебі Жер астында жасырылған магманың жылуы арқылы жүзеге асырылғанын айтқан. Бұл процесс мыңдаған, тіпті миллиондаған жылдар бойы созылған. Магманың пайда болуы осы процеске әсер етеді. Магма пайда болуы тау түзілу процесінде жүреді, оның ішінде магманың пайда болатын екі нақты орны бар. Біріншісі – "қалың континенттік қабық" ішінде жүретін жоғары дәрежелі метаморфизм, нәтижесінде граниттік магма түзіліп, тікелей тау қалыптасады.

Тарихи дамуы

18 ғасырдың ғалымдары Жер бетіндегі қазіргі тау жыныстарының қалай пайда болғанын және неге олар қазіргі орналасқан күйде екенін зерттеді. Осы зерттеулердің нәтижесінде екі басым теория туды: Джеймс Хаттон ұсынған плутонизм және Абрахам Готтлоб Вернер ұсынған нептунизм. Хаттон Жердің баяу, бірақ үздіксіз өзгерістерге ұшырап жатқанын, оның ішінде вулканизм, эрозия, тасымалдау және шөгінділердің жиналуы сияқты процестер арқылы Жер бетіндегі өзгерістер жүзеге асатынын айтты. Сонымен қатар, Джон Плейфейр плутонизмнің нептунизмге қарағанда дұрыс теория екенін дәлелдеді. Бұл Хаттонның еңбектерінің ғылыми гипотезалар мен теориялардың ұмытылуына ұшырамауына және басқа ғалымдардың оның теорияларын зерттеуіне мүмкіндік берді. Плейфейрдің жұмысы Лайелге осы теориялардың бар екенін анықтауға көмектесті, ол оларды униформизм ішінде жүзеге асырып, геологиялық дауды аяқтады. Чарльз Лайелл – 19 ғасырда геологияның ең маңызды ғалымдарының бірі саналады, себебі ол униформизмді құрды, ол 1830 жылдан бері кеңінен қабылданған геологиялық теория болып табылады. Оның теориясы Хаттонның плутонизмін негізгі принциптер ретінде қамтыды, бұл нептунизмге қарағанда плутонизмнің де-факто қабылдануына әкелді. Дегенмен, оның теориясы катастрофизм теориясымен бәсекелесті, ол нептунизмді өзінің негізгі тұжырымдамаларының бір бөлігі ретінде қабылдады. Сол кезде униформизм көбірек қабылданып, қазіргі ғылыми ой-пікір екі теорияның да аспектілері Жер бетіндегі қазіргі ландшафттың қалыптасуына қатысты екенін мойындайды.