Кіріспе
Латын тіліндегі сөйлеу (лат. Oratio obliqua) философиядағы тақырып ретінде. Жанама сөйлеу, сондай-ақ баяндалған сөйлеу, тікелей емес сөйлеу (АҚШ) немесе ōrātiō oblīqua (/ə//'//r//eɪ//ʃ//ɪ//oʊ// //ə//'//b//l//aɪ//k//w//ə/ немесе /oʊ//'//r//ɑː//t//ɪ//oʊ// //ɒ//'//b//l//iː//k//w//ə/), – барлық латын тарихи жазушыларында кең таралған, әр түрлі грамматикалық формаларды қолдана отырып, сөйленген немесе жазылған сөздерді тікелей емес жолмен баяндау тәсілі. Жанама сөйлеу үзінділері бірнеше сөзден бастап толық абзацқа дейін созылуы мүмкін, және римдік тарихшылар бұл стильді грек авторларында жиі кездесетін тікелей сөйлеуден гөрі артық көреді. Латын тіліндегі жанама сөйлеудің негізгі түрлері – жанама мәлімдемелер, жанама бұйрықтар және жанама сұрақтар. Классикалық латын тіліндегі жанама мәлімдемелер көбінесе айыптау райы мен инфинитив құрылымын қолданады. Бұл жағдайда келтірілген сөйлемнің басты етістігі инфинитивке, ал оның жолдасы айыптау райына өтеді; бұл құрылым кейде бұйрықтар мен риторикалық сұрақтар үшін де қолданылады. Жанама сұрақтар, көптеген жанама бұйрықтар және жанама мәлімдемелердегі көптеген бағынышты етістіктер шартты райды қолданады. Шартты райдың уақыт түрлері екі топқа бөлінеді: біріншілік (қазіргі және толыққанды) және тарихи (кемшілік және артық толыққанды). Тарихи уақыт түрлері өткен шақ контекстінде қолданылады, бірақ кейде өткен шақ контекстінде біріншілік уақытты қолдануға да болады, бұл тәсіл repraesentātiō tempōrum деп аталады. Оратио облива термині сөйленген немесе жазылған сөздерді баяндауға қатысты болғанымен, осы грамматикалық құрылымдар басқа етістіктермен кірістірілген сөйлемдерде де қолданылады, мысалы, сезіну, көрсету, еске түсіру және ойлау. Олар да осы мақалада қарастырылады. Кейбір жағдайларда, әсіресе ōrātiō oblīqua-ның ұзын үзінділерінде, сөйлеу етістігі жіберіліп қалады, ал грамматикалық форманың өзі сөздердің тікелей емес екенін көрсетеді.
Oratio obliqua as a topic in philosophy
Indirect speech, also known as reported speech, indirect discourse (US), or ōrātiō oblīqua (/ə//'//r//eɪ//ʃ//ɪ//oʊ// //ə//'//b//l//aɪ//k//w//ə/ or /oʊ//'//r//ɑː//t//ɪ//oʊ// //ɒ//'//b//l//iː//k//w//ə/), is the practice, common in all Latin historical writers, of reporting spoken or written words indirectly, using different grammatical forms. Passages of indirect speech can extend from a single phrase to an entire paragraph, and this style was generally preferred by Roman historians to the direct speech commonly found in Greek authors. The main types of indirect speech in Latin are indirect statements, indirect commands, and indirect questions. Indirect statements in classical Latin usually use the accusative and infinitive construction. In this the main verb of the quoted sentence is changed to an infinitive, and its subject to the accusative case; this construction is also sometimes used for commands and rhetorical questions. Indirect questions, most indirect commands, and most subordinate verbs in indirect statements use the subjunctive mood. Subjunctive mood tenses are divided into two groups, primary (present and perfect) and historic (imperfect and pluperfect). The historic tenses are used when the context is past time, although it is also possible sometimes to use a primary tense in a past context, a practice referred to as repraesentātiō tempōrum. Although the term ōrātiō oblīqua strictly speaking refers to the reporting of spoken or written words, the same grammatical constructions are also used in sentences introduced by other verbs such as those of perceiving, showing, remembering, and thinking. These are also included in this article. In some cases, especially in longer passages of ōrātiō oblīqua, the verb of speaking is omitted, and the grammatical form alone shows that the words are indirect.
Үміт, үміт, қорқыныш
Естеме сөйлем тілек түрінде болуы мүмкін, мысалы: "болмасын!" Мұндай тілектер төмендегідей сөйлемдерде көрініс табады.
Тілдің кеңейтілген үзінділері
Рим жазушылары, әсіресе тарихшылар, тікелей емес сөйлеуді жиі және кеңінен қолданады. Мысалы, бұрынғы консул Сервиус Сулпициус Руфтың Цицеронға жазған хатынан алынған мына үзінді: circiter hōrā decimā noctis P. Postumius, familiāris eius, ad mē vēnit et mihī nūntiāvit M. Mārcellum, conlēgam nostrum, post cēnae tempus ā P. Magiō Cīlōne, familiāre eius, pugiōne percussum esse et duo vulnera accēpisse, ūnum in stomachō, alterum in capite secundum aurem; spērārī tamen eum vīvere posse; Magium sē ipsum interfēcisse posteā; sē ā Mārcellō ad mē missum esse, quī haec nūntiāret et rogāret utī medicōs eī mitterem. (Сервиус Сулпициус Руф) "Ариовист осы елшілікке былай деп жауап берді: егер ол өзінің Цезарьға мұқтаж болса, оған келер еді; егер Цезарь одан бірдеңе қаласа, ол, Цезарь, оған баруға тиіс. Сонымен қатар, ол Цезарь иеленген Галлияның сол бөліктеріне әскерсіз келуге батыл болмады, және үлкен жабдықтау колоннасы мен күш-жігерсіз бір жерде әскер жинау мүмкін емес еді. Одан әрі, Цезарь немесе Рим халқының оның соғыста жеңіп алған Галлиясының бөлігінде не істегені оған қызық болды." Бұл үзінді бес жанама мәлімдемеден (олардың екеуі, oportēre 'тиіс' және vidērī 'көрінеді' жекеше есімдіксіз және ешқандай сөйлем мүшесі жоқ) және бір жанама сұрақтан (quid esset) тұрады. Бұлардың арасында екі шартты сөйлем (sī esset sī velit) және екі қатысты сөйлем (quās possidēret quam vīcisset) бар, олардың барлығы субъюнктивті (қосалқы) көңіл-күйді қолданады. Барлық субъюнктивті етістіктер толық емес немесе өткен шақта, велиттен басқа, ол қазіргі шақта және осылайша уақыт реттілігін бұзады.
circiter hōrā decimā noctis P. Postumius, familiāris eius, ad mē vēnit et mihī nūntiāvit M. Mārcellum, conlēgam nostrum, post cēnae tempus ā P. Magiō Cīlōne, familiāre eius, pugiōne percussum esse et duo vulnera accēpisse, ūnum in stomachō, alterum in capite secundum aurem; spērārī tamen eum vīvere posse; Magium sē ipsum interfēcisse posteā; sē ā Mārcellō ad mē missum esse, quī haec nūntiāret et rogāret utī medicōs eī mitterem. (Servius Sulpicius Rufus)
'To this embassy Ariovistus replied: if he himself had been in need of Caesar, he would have come to him; if Caesar were to require anything of him, he, Caesar, ought to come to him. Besides, he did not dare to come without an army into those parts of Gaul which Caesar possessed, nor was it possible for him to gather an army into one location without a large supply train and effort. Moreover, it seemed to him strange what business either Caesar or the Roman People as a whole had in his own part of Gaul, which he had conquered in war.' The passage consists of five indirect statements with infinitive verbs (two of which, oportēre 'it is fitting' and vidērī 'it seems' are impersonal and have no subject), and an indirect question with the subjunctive (quid esset). Interleaved with these are two conditional clauses (sī esset sī velit) and two relative clauses (quās possidēret quam vīcisset), all of which use the subjunctive mood. All the subjunctive verbs are imperfect or pluperfect, except for velit, which is present subjunctive and thus breaks the sequence of tenses rule.
Тікелей сөйлеу ()
Латын тарихшыларында ōrātiō oblīqua өте кең таралған. Цезарьдің түсіндірмелерінде шамамен 190 жанама сөйлеу мысалы бар, ал тікелей сөйлеудің (ōrātiō rēcta) тек 21 мысалы ғана кездеседі. Тікелей сөйлеулер көбінесе өте қысқа болады, бірақ Курионың шайқастан бұрын әскерлеріне айтқан сөзі сияқты ұзақтары да бар. Олар көбінесе драматикалық сәттерді көрсетеді, соның ішінде шайқасқа дейінгі бірнеше сөйлеулер, мысалы, Цезарьдің Фарсалия шайқасы алдындағы сөзі немесе бүркітшінің Цезарьдің әскері Британия жағалауына жеткенде, теңізге секіруге дайын тұрған жолдастарына жігер берген сөздері. Кейбір жағдайларда олар "үлкен дауыспен" – vōce magnā сияқты тіркестермен сүйемелденеді. Мүмкін, жұмыстың публично оқылуы кезінде, мұндай бөлімдер оқырманда айтуға қосымша драматизм қосуға мүмкіндік берген. Ливийдің шығармаларында да тікелей сөйлеу сирек кездеседі, бірақ драматикалық сәттерде қолданылады. Оларға Дельфи оракулының Римнің болашақ билеушісін жариялаған сөздері, Лукреция мен Софонибаның өмірлеріне өздері қол жұмсау алдында айтқан сөздері және Трасимен көліндегі трагедия туралы халыққа жариялаған хабарлама кіреді.