Кіріспе

Латын тіліндегі сөйлеу (лат. Oratio obliqua) философиядағы тақырып ретінде. Жанама сөйлеу, сондай-ақ баяндалған сөйлеу, тікелей емес сөйлеу (АҚШ) немесе ōrātiō oblīqua (/ə//'//r//eɪ//ʃ//ɪ//oʊ// //ə//'//b//l//aɪ//k//w//ə/ немесе /oʊ//'//r//ɑː//t//ɪ//oʊ// //ɒ//'//b//l//iː//k//w//ə/), – барлық латын тарихи жазушыларында кең таралған, әр түрлі грамматикалық формаларды қолдана отырып, сөйленген немесе жазылған сөздерді тікелей емес жолмен баяндау тәсілі. Жанама сөйлеу үзінділері бірнеше сөзден бастап толық абзацқа дейін созылуы мүмкін, және римдік тарихшылар бұл стильді грек авторларында жиі кездесетін тікелей сөйлеуден гөрі артық көреді. Латын тіліндегі жанама сөйлеудің негізгі түрлері – жанама мәлімдемелер, жанама бұйрықтар және жанама сұрақтар. Классикалық латын тіліндегі жанама мәлімдемелер көбінесе айыптау райы мен инфинитив құрылымын қолданады. Бұл жағдайда келтірілген сөйлемнің басты етістігі инфинитивке, ал оның жолдасы айыптау райына өтеді; бұл құрылым кейде бұйрықтар мен риторикалық сұрақтар үшін де қолданылады. Жанама сұрақтар, көптеген жанама бұйрықтар және жанама мәлімдемелердегі көптеген бағынышты етістіктер шартты райды қолданады. Шартты райдың уақыт түрлері екі топқа бөлінеді: біріншілік (қазіргі және толыққанды) және тарихи (кемшілік және артық толыққанды). Тарихи уақыт түрлері өткен шақ контекстінде қолданылады, бірақ кейде өткен шақ контекстінде біріншілік уақытты қолдануға да болады, бұл тәсіл repraesentātiō tempōrum деп аталады. Оратио облива термині сөйленген немесе жазылған сөздерді баяндауға қатысты болғанымен, осы грамматикалық құрылымдар басқа етістіктермен кірістірілген сөйлемдерде де қолданылады, мысалы, сезіну, көрсету, еске түсіру және ойлау. Олар да осы мақалада қарастырылады. Кейбір жағдайларда, әсіресе ōrātiō oblīqua-ның ұзын үзінділерінде, сөйлеу етістігі жіберіліп қалады, ал грамматикалық форманың өзі сөздердің тікелей емес екенін көрсетеді.

Үміт, үміт, қорқыныш

Естеме сөйлем тілек түрінде болуы мүмкін, мысалы: "болмасын!" Мұндай тілектер төмендегідей сөйлемдерде көрініс табады.

Тілдің кеңейтілген үзінділері

Рим жазушылары, әсіресе тарихшылар, тікелей емес сөйлеуді жиі және кеңінен қолданады. Мысалы, бұрынғы консул Сервиус Сулпициус Руфтың Цицеронға жазған хатынан алынған мына үзінді: circiter hōrā decimā noctis P. Postumius, familiāris eius, ad mē vēnit et mihī nūntiāvit M. Mārcellum, conlēgam nostrum, post cēnae tempus ā P. Magiō Cīlōne, familiāre eius, pugiōne percussum esse et duo vulnera accēpisse, ūnum in stomachō, alterum in capite secundum aurem; spērārī tamen eum vīvere posse; Magium sē ipsum interfēcisse posteā; sē ā Mārcellō ad mē missum esse, quī haec nūntiāret et rogāret utī medicōs eī mitterem. (Сервиус Сулпициус Руф) "Ариовист осы елшілікке былай деп жауап берді: егер ол өзінің Цезарьға мұқтаж болса, оған келер еді; егер Цезарь одан бірдеңе қаласа, ол, Цезарь, оған баруға тиіс. Сонымен қатар, ол Цезарь иеленген Галлияның сол бөліктеріне әскерсіз келуге батыл болмады, және үлкен жабдықтау колоннасы мен күш-жігерсіз бір жерде әскер жинау мүмкін емес еді. Одан әрі, Цезарь немесе Рим халқының оның соғыста жеңіп алған Галлиясының бөлігінде не істегені оған қызық болды." Бұл үзінді бес жанама мәлімдемеден (олардың екеуі, oportēre 'тиіс' және vidērī 'көрінеді' жекеше есімдіксіз және ешқандай сөйлем мүшесі жоқ) және бір жанама сұрақтан (quid esset) тұрады. Бұлардың арасында екі шартты сөйлем (sī esset sī velit) және екі қатысты сөйлем (quās possidēret quam vīcisset) бар, олардың барлығы субъюнктивті (қосалқы) көңіл-күйді қолданады. Барлық субъюнктивті етістіктер толық емес немесе өткен шақта, велиттен басқа, ол қазіргі шақта және осылайша уақыт реттілігін бұзады.

Тікелей сөйлеу ()

Латын тарихшыларында ōrātiō oblīqua өте кең таралған. Цезарьдің түсіндірмелерінде шамамен 190 жанама сөйлеу мысалы бар, ал тікелей сөйлеудің (ōrātiō rēcta) тек 21 мысалы ғана кездеседі. Тікелей сөйлеулер көбінесе өте қысқа болады, бірақ Курионың шайқастан бұрын әскерлеріне айтқан сөзі сияқты ұзақтары да бар. Олар көбінесе драматикалық сәттерді көрсетеді, соның ішінде шайқасқа дейінгі бірнеше сөйлеулер, мысалы, Цезарьдің Фарсалия шайқасы алдындағы сөзі немесе бүркітшінің Цезарьдің әскері Британия жағалауына жеткенде, теңізге секіруге дайын тұрған жолдастарына жігер берген сөздері. Кейбір жағдайларда олар "үлкен дауыспен" – vōce magnā сияқты тіркестермен сүйемелденеді. Мүмкін, жұмыстың публично оқылуы кезінде, мұндай бөлімдер оқырманда айтуға қосымша драматизм қосуға мүмкіндік берген. Ливийдің шығармаларында да тікелей сөйлеу сирек кездеседі, бірақ драматикалық сәттерде қолданылады. Оларға Дельфи оракулының Римнің болашақ билеушісін жариялаған сөздері, Лукреция мен Софонибаның өмірлеріне өздері қол жұмсау алдында айтқан сөздері және Трасимен көліндегі трагедия туралы халыққа жариялаған хабарлама кіреді.