Кіріспе
Батыс Австралияға ендемик құс түрі, сол аттас Оңтүстік Америкалық попугай. Қызыл шапақ попугайы (Purpureicephalus spurius) – Австралияның оңтүстік-батысына тән кең құйрықты попугайдың бір түрі. Оны 1820 жылы Генрих Кул сипаттаған, және кез келген түршесі танылмаған. Өзінің ерекше ұзын мүсігіне байланысты бұл попугай ұзақ уақыт бойы жеке туысқа жатқызылған, бірақ генетикалық талдаулар оның Psephotellus попугайларының тегіне жататынын және оның ең жақын туысы – мульга попугайы (Psephotellus varius) екенін көрсетті. Оны басқа попугай түрлерімен шатастыру қиын, себебі оның жарқыраған қызыл шапағы, жасыл-сары екі жағы және ерекше ұзын мүсігі бар. Қанаттары, арқасы және ұзын құйрығы қою жасыл, ал төсі қызғылт-көк түсті. Ересек ұрғашысы еркегінен кейде сәл бозғыл болса да, өте ұқсас; оның ерекше белгісі – қанатының астындағы ақ жолақ. Жастар көбінесе жасыл түсті. Орманды және ашық саванналы жерлерде кездесетін қызыл шапақ попугайы негізінен шөптесін қоректенеді, эвкалипттердің тұқымдарын, сондай-ақ гүлдер мен жидектерді жейді, бірақ кейде жәндіктермен де қоректенеді. Ұя салу әдетте үлкен, ескі ағаштардың қуыстарында жүзеге асады. Қызыл шапақ попугайы зиянкес ретінде атылып, жерді өңдеуден зардап көргенімен, оның саны артып келеді және Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны ең аз қорғауға алынған түрлердің қатарына жатқызады. Оның тұтқындықта өсіру қиын деген репутациясы бар.
the South American parrot of the same name
The red capped parrot (Purpureicephalus spurius) is a species of broad tailed parrot native to southwestern Australia. It was described by Heinrich Kuhl in 1820, with no subspecies recognised. It has long been classified in its own genus owing to its distinctive elongated beak, though genetic analysis shows that it lies within the lineage of the Psephotellus parrots and that its closest relative is the mulga parrot (Psephotellus varius). Not easily confused with other parrot species, it has a bright crimson crown, green yellow cheeks, and a distinctive long bill. The wings, back, and long tail are dark green, and the underparts are purple blue. The adult female is very similar though sometimes slightly duller than the male; her key distinguishing feature is a white stripe on the wing under surface. Juveniles are predominantly green. Found in woodland and open savanna country, the red capped parrot is predominantly herbivorous, consuming seeds, particularly of eucalypts, as well as flowers and berries, but insects are occasionally eaten. Nesting takes place in tree hollows, generally of older large trees. Although the red capped parrot has been shot as a pest and has been affected by land clearing, the population is growing and the species is considered of least concern by the International Union for Conservation of Nature (IUCN). It has a reputation of being anxious and difficult to breed in captivity.
Таксономия
Бұл түрді 1820 жылы Генрих Куль Батыс Австралиядағы Альбаниде жиналған, жетілмеген үлгіден Psittacus spurius деп сипаттады. Бұл үлгі Баудин экспедициясы (1801–1803) тарапынан жиналған және Париждегі Ұлттық табиғи тарих мұражайында сақталған. Spurius деген түрлік атау латын тілінде "заңсыз" деген мағынаны білдіреді және ересектер мен жетілмеген құстардың айқын түрде ерекшеленетін түсіне байланысты (соның салдарынан туыс емес сияқты көрінеді). Ирландиялық натуралист Николас Айлвард Вигорс 1830 жылы Лондон зоологиялық қоғамына келген ересек еркек үлгісінен Platycercus pileatus деп атады. 1854 жылы француз биологы Шарль Люсьен Бонапарт оны Purpureicephalus туысына – P. pileatus ретінде – қосты. Туыс атауы латын тіліндегі purpureus – "күлгін" және ежелгі грек тіліндегі kephalé – "бас" сөздерінен құралған. Осы туыс аталымында қазіргі атау "қызыл бас жексұрын" деп аударылады. Қызыл бас попугайдың созылған тұмсығы және ерекше түсі – Platycercus-пен салыстырғанда бет жаңқаларының болмауы – оның жеке туысына жатқызылуының басты себептері. Қазіргі уақытта кез келген түршелер танылмайды. Географиялық айырмашылықтар байқалған жоқ; Эсперанс аймағынан алынған бес құстың тұмсықтары мен табан сүйектері басқа аймақтардан алынғандарға қарағанда кішірек болды, бірақ үлгінің көлемі қорытынды жасауға жеткіліксіз болды. Қызыл бас попугай басқа кең құйрықты попугайлармен туыс, бірақ топ ішіндегі қарым-қатынастар нақты емес. 1938 жылы австралиялық орнитолог Доминик Сервенти оның шығыс Австралиядан шыққан тектің жалғыз қалған өкілі екенін, жақын туыстары жоқ екенін болжады. 1955 жылы британдық эволюциялық биолог Артур Кейн шығыс тегінің қызыл розелламен (Platycercus elegans) бәсекелесіп, жоғалып кеткенін және оның ең жақын туысы Жаңа Каледонияның мүйізді попугайы (Eunymphicus cornutus) екенін айтты, ол ылғалды климатқа бейімделіп, жасыл түске боялған деп қорытындылады. Халықаралық орнитологтар одағы (IOC) "қызыл бас попугайы" атауын ресми атау деп белгіледі. Ағылшын орнитологы Джон Гулд 1848 жылы Вигорстың ғылыми атауына сүйене отырып, "қызыл бас попугайшасы" деген атауды қолданды, бұл сонымен қатар ескі құс шаруашылығы терминін "қаптамалы попугайша" деп атады. Оны шығыста кездесетін Австралия патша попугайынан (Alisterus scapularis) ажырату үшін "батыс патша попугайы", ерекше жоғарғы тұмсығы үшін "қызғылт бас попугайы", "сұр попугай" немесе "құмба" деп те атайды. "Қауырсынды попугайша" атауы құс шаруашылары арасында Оңтүстік Американың қауырсынды попугайымен (Pionopsitta pileata) шатасуға мүмкіндік береді.
Сипаттама
Қызыл бас киген араның ұзын мүсіні және жарқын, айқын өрнекті қауырсыны бар, оны әдемі, жарқын немесе клоун сияқты түрлі-түрлі түстермен сипаттайды.
Мінез-құлық
Құстар жұптарда немесе 4-6 құстан тұратын шағын топтарда кездеседі, кейде 20-30 құстан тұратын үлкен үйірлерде де болады. Сирек жағдайда 100 құсқа дейін үйір кездесуі мүмкін, мұндай үйірлер көбінесе жас құстардан құралады. Бұл құстар Австралия сақиналы тотықұстарымен (Barnardius zonarius) немесе батыс розеллаларымен (Platycercus icterotis) бірге жүреді. Қызылшапан попугай ұялшақ, қоршалғанда көбінесе ағаштардың жоғарғы жағына тартылып кетеді, бұл оның көбеюі мен әлеуметтік мінез-құлқын зерттеуді қиындатады. Сондықтан осы мінез-құлықтарының көптеген жақтары жақсы белгілі емес. Қызылшапан попугайы моногамды болып саналады, жұптар әдетте 20 айлық шамасында ұзақ мерзімді байланыс орнатады. Жас аналықтары 8-9 айлық кезінде ересек аталықтармен жұптасқандары байқалған, бірақ олар осы жаста көбейе алмайды. Аталық құс аналыққа ілесіп, онымен байланыс орнатып, сондай-ақ, көңіл көтеру биін орындайды. Бұл биде ол басына түсетін қауырсындарын көтереді, басы мен құйрығының қауырсындарын бүкілдейді, қанаттарын төмен түсіріп құйрығын көрсетеді және құйрық қауырсындарын көтеріп жазады. Аналық көбінесе төмен иіліп, тамақ сұрап дауыс береді. Бұл билер ұя таңдау алдында басталады және көбею маусымы бойы, жастар ұшқаннан кейін шамамен екі аптаға дейін жалғасады.
Өсіру
Ұрықтану маусымы тамыз бен желтоқсан аралығында. Қызыл басқарылған попугайдың денесінде қуыстар болуы үшін жетілген, үлкен ағаштар қажет. Бұл ағаштар жол жиектерінде, су арналарының бойында, шабындықтарда, сондай-ақ орман және тоғайларда кездесе алады. Ұялар көбінесе бір-бірінен алыс орналасқан, жұптар ұялау кезеңінде оларды басқа құстардан, әсіресе басқа қызыл басқарылған попугайлардан қатыгездікпен қорғайды. Ұя орны – әдетте, марри, жаррах, туарт, суға толып жатқан эвкалипт (Eucalyptus rudis) немесе қағаз қабықты (Melaleuca spp.) сияқты ересек, үлкен ағаштардың ішкі қуысы, жерден орташа еңбіктікте, көбінесе солтүстікке немесе шығысқа қарап орналасқан. Төменгі, тар кіреберісі бар, ішкі қуысы кең ұя орны ерекше жағдай деп есептеледі. Кіреберісте шайнау іздері жиі кездеседі, ал кіреберіс шамамен енділігінде болады. Қуыс терең, түбінде ағаш ұнтағы жатады. Жемісті тұқымның кез келген пайдалы бөлігі толық қорытылмаған күйінде таралуы мүмкін. Қызыл басқарылған попугай басқа попугайларға қарағанда аз мөлшерде жабайы өсімдіктерді жейді, бірақ ол жұқа қарағай (Carduus pycnocephalus), қой қарағай (C. tenuiflorus) және алақарғай (Silybum marianum) тұқымдарын жейді. Бұл түр алма және алмұрт сияқты бау-бақша жемістеріне және қала маңындағы бақшаларға да бейімделген. Бадам, нектарин, зәйтүн, персик, слива, анар және ақ кедр (Melia azedarach) сияқты басқа да егілген жемістер де таңдап жейді. Псиллидтер сияқты жәндіктер де олардың рационының бір бөлігін құрайды. Қызыл басқарылған попугай негізінен жерде тамақтанады, эвкалипт қапшықтарын немесе шеоктың конустарын бір аяғымен ұстап, жұқа, иілгіш мұңғысымен тұқымды шығарып алады. Екі түр де аяғымен және төменгі жақ сүйегімен манипуляция жасай отырып, тұқымды тарату клапанының ашылу тесігіне жоғарғы жақ сүйегінің ұшын енгізеді, марри тұқымын қабығынан шығарады. Қызыл басқарылған попугай қапшықтың айналасында беткі іздер қалдырады, қабыққа көп зиян келтірмейді. Бұл түр көбінесе сол аяғымен тамақтанады және заттарды ұстайды; Австралия попугайларының шектеулі сынамасы дене мөлшерінің үлкендігімен байланысты екенін көрсетеді, олардың көпшілігі сол аяқты, бірақ басқа екі кең құйрықты попугай түрі (Crimson Rosella және Австралиялық ringneck) оң аяқты, ал кішірек түрлер ешқандай артықшылықты көрсетпейді.
Паразиттер мен аурулар
2016 жылы ауру құстан паразиттік протозоан, Eimeria purpureicephali оқшауланып, сипатталды. Ол – қожайынның асқазан-ішек жүйесінде тіршілік ететін ішкі жасушалық паразит. Қызыл шапанды тотықұстан тіркелген құс бітесінің түрлеріне Forficuloecus palmai, Heteromenopon kalamundae және Neopsittaconirmus туысына жататын бір өкіл кіреді. 2016 жылы пситтациннің қауырсын және тұмсық ауруының вирусы жас құстан оқшауланып, оның геномдық тізбегі анықталды.
Құс шаруашылығы
Қызыл бас киімі бар қасқырдың тартымды түстері оны үйретуге ыңғайлы түр етеді, бірақ ол тұтқындық танымында алаңдаушы және көбейтуге қиын деген беделге ие. Бұл, тарихи түрде құс шаруашылығына ауланған жабайы құстардың үлкен санының себебі болуы мүмкін. Тұтқындықта сәтті көбейтудің алғашқы тіркелген жағдайы 1909 жылы Англияда екі құс шаруашысымен дерлік бір уақытта болды. Бір жұмыртқадан шыққан баланың сәл ертерек болуына байланысты Астли мырзаға елдің Құс шаруашылығы қоғамы медаль табыс етті.