Вьетнамдағы француз тілінің тарихы мен жағдайы

Кіріспе

Француз тілі Вьетнамдағы француз тілінің мәртебесі Француз тілі 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басында француз отаршылдығы тұсында Вьетнамның ресми тілі болды. 1954 жылдан кейін француз тілі Солтүстік Вьетнамда қолданыстан шықты, ал Оңтүстік Вьетнамда жоғары мәртебесін сақтап қалды. 1975 жылы Сайгонның құлауынан бері француз тілі қазіргі Вьетнамда кеңінен таралмайды: 2018 жылы халықтың 1% - дан азы француз тілін еркін меңгерді. Вьетнам Азиядағы ең ірі франкофондық ел және Халықаралық франкофония ұйымының (OIF) мүшесі. 1990 жылдардан бері Вьетнам үкіметі Франция үкіметімен бірлесіп, француз тілінің мәдени және тарихи құндылығын мойындап, елдің білім беру жүйесінде француз тілі оқытуын қолдайды. Бұл тіл сондай-ақ, кейбір кәсіби салаларда беделді тіл ретінде қолданыла береді.

Тарих

Француз тілінің Вьетнамдағы тарихы 18 ғасырда француз саяхатшылары мен саудагерлері Индоқытай жағалауына жақындаған кезде басталды. 1790 жылдары француздар Оңтүстік-Шығыс Азияда португалдықтардың орнына басты еуропалық держава атанды. Олар Нгуен әулетімен бірігіп Вьетнамды біріктіруге көмектесті, сосын Оңтүстік Вьетнамды жаулап алды. Осы арқылы француз тілі жергілікті халыққа таныстырылды. Француз тілі сол кездегі Вьетнам, Лаос және Камбоджаны қамтыған Француз Индоқытайының ресми тіліне айналды. Көптеген вьетнамдықтар француз тілін үйрене бастады, ол жергілікті вьетнам тілі мен патша сарайының классикалық қытай тілін ығыстырды. Соңында латын әліпбиі вьетнам тілінің ресми жазуы болып бекітілді. Миссионерлік және мемлекеттік мектептер француз тілін білімді вьетнамдықтар арасында таратып, 19 ғасырдың соңына қарай элитаның тіліне айналдырды. 20 ғасырдың басында француз тілі қала тұрғындарына таралып, білім берудің басты тіліне айналды. Француз тілінде сөйлейтін француз үй шаруашылықтарындағы вьетнамдық қызметшілер арасында «Tây Bồi» деп аталатын француз пиджині пайда болды. Дегенмен, 1900-1940 жылдар аралығында француз тілі Вьетнамда кең таралғанмен, көптеген вьетнамдықтар оны жақсы білмеді немесе үйренбеді. Кейбір революционерлер отаршылдық тілді үйренуден бас тартты. Бірақ тәуелсіздікті насихаттау үшін жазылған мәлімдемелер мен құжаттар француз тілінде жарық көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Вьетнамды қысқа мерзімге басып алып, вьетнам тілін жалғыз ресми және оқу тілі деп жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін революциялық қозғалыстардың күшеюімен және олардың еңбектерінің көбірек вьетнам тілінде жазылуымен француз тілінің Вьетнамдағы ықпалы азайды. Кедей және ауылдық халық француз билігіне қарсылық көрсетіп, Вьетмин партизандық күштері француздарға шабуыл жасап, Бірінші Индоқытай соғысын бастады. Француз тілі Вьетмин бақылауында болмаған аймақтардағы үкімет, білім беру және БАҚ салаларында қолданыла берді. 1954 жылы Дьен-Бьен-Фу шайқасында Вьетмин француздарды жеңіп, Вьетнам тәуелсіздік алды. Бірақ ел коммунистік, кеңестік бағытталған солтүстік және капиталистік, АҚШ бағытталған оңтүстікке бөлінді. Коммунистік үкімет тарапынан қуғын-сүргіннен қорқып, жүздеген мың адам оңтүстікке қашты, олардың ішінде француз тілін білетін білімді жандар да болды. Вьетнам соғысы басталғаннан кейін француз тілі Оңтүстік Вьетнамда маңызды рөл атқара берді, ол әкімшілік және білім беру тілі ретінде қолданылды. Француз тілінің Вьетнамдағы ең күрт төмендеуі 1975 жылы Сайгон құлағаннан кейін болды. Коммунистік үкімет 1976 жылға дейін өтпелі кезеңде болған оңтүстікті қоса алғанда, бүкіл елде вьетнам тілін жалғыз ресми және оқу тілі деп белгіледі. 1980 жылдары француз тілінде білім алатын студенттердің саны шамамен 40%-ға төмендеді және 1990 жылдары одан да азайды. Сонымен қатар, коммунизмге қарсы көптеген француз тілділер Вьетнамнан қашып, АҚШ, Франция, Канада (әсіресе Квебек және Онтарио) және Австралия сияқты елдерге көшіп кетті. 2000 жылға қарай студенттердің тек 5%-ы ғана француз тілінде білім алды. Осыдан кейін ағылшын тілінің көтерілуі француз тілінің Вьетнамдағы беделін төмендетті, себебі ағылшын тілі халықаралық сауда, коммерция және дипломатия тілі ретінде танылды. Ағылшын тілі француз тілін ең көп оқылатын бірінші шет тілі ретінде ығыстырғанмен, 2000 жылдан бері француз тілінде білім беру қайта жанданып келеді. 2022 жылға қарай ол елдің жартысынан астам провинциясындағы мектептердегі негізгі шет тілдері курсына айналды. Тарихи, әлеуметтік-саяси және мәдени контексттерді ескере отырып, Вьетнам үкіметі француз тілін шет тілі ретінде білім беру жүйесіне, әсіресе орта және жоғары білім беруге қайта енгізу жобаларын жүзеге асырып жатыр. Француз тілін оқыту сапасын арттыру мақсатында Франция, Бельгия, Канада және Лаос пен Камбоджаның басқа да франкофондық Азия елдерімен бірлесіп оқытушыларды даярлау бағдарламалары келісілді. Вьетнам француз тілін оқу үшін Азияның басқа аймақтарынан келетін студенттер үшін де тартымды орынға айналды. Ел Франкофония мүшелігін сақтап тұрады. Сонымен қатар, француз тілі Вьетнамда дипломатиялық тіл ретінде де қолданылады.

The French language's presence in Vietnam began in the 18th century when French explorers and merchants began sailing near the Indochina coast. When the French replaced the Portuguese as the primary European power in Southeast Asia in the 1790s by helping to unify Vietnam under the Nguyen Dynasty and later colonizing Southern Vietnam, they introduced the French language to locals. French became the governing language of French Indochina, which included present day Vietnam, Laos and Cambodia. Many Vietnamese began learning French, which replaced the native Vietnamese and royal court Classical Chinese languages; and eventually the Latin alphabet became the official script of the Vietnamese language. The building of missionary and government schools spread the French language among educated Vietnamese and it soon became the language of the elite classes by the end of the nineteenth century. By the early twentieth century, the French language began spreading to the urban masses and became the primary language of education. A French pidgin called Tây Bồi was developed among Vietnamese servants in French households and those who spoke partial French. Nevertheless, at the French language's height in Vietnam between the 1900s and 1940s, many Vietnamese did not speak French well or learn the language and some revolutionaries refused to learn the colonial language, though ironically speeches and papers written to promote independence were written in French. During World War II, Japan briefly occupied Vietnam and established Vietnamese as the sole official and educational language. The influence of the French language in Vietnam slowly began to decline after World War II as revolutionary movements increased and their works began to be written more in Vietnamese. Poorer and generally, more rural populations began to resist French rule and guerrilla forces, the Viet Minh attacked the French and sparked the First Indochina War. The French language however, continued its presence in government, education and media in areas not held by the Viet Minh. At the Battle of Dien Bien Phu in 1954, the Viet Minh defeated the French and Vietnam gained its independence, though the nation was soon divided into a communist, Soviet orientated north, and a capitalist, US orientated government in the south. Fearing persecution by the communist government, hundreds of thousands fled to the south, including French educated and speaking elite. Despite the Vietnam War erupting shortly afterwards, French continued a healthy presence in South Vietnam, where it was an administrative and educational language. The sharpest decline of the French language in Vietnam was after the Fall of Saigon in 1975 as the communist government imposed Vietnamese as the sole official and educational language on the entire nation, including the south, which was in a transitional phase until 1976. The number of students receiving their education in French in Vietnam declined to about 40% by the 1980s and continued to decline well into the 1990s. Additionally, many French speakers who were anti communist fled Vietnam and immigrated to nations such as the United States, France, Canada (most particularly Quebec and Ontario) and Australia. As of 2000, only about 5% of students received their education in French. Meanwhile, the rise of the English language caused a further decline in the status of French in Vietnam as English became seen as the language of international trade, commerce and diplomacy. Whilst English has displaced French as the most studied first foreign language, since the 2000s, French language education has been on the rise. By 2022, it had become the primary foreign language course at schools in over half of the country's provinces. Citing historic, sociopolitical, and cultural contexts, the Vietnamese government has implemented projects to promote or reintegrate French into education systems as a foreign language, especially at the secondary and higher levels. Teacher training programs to enhance the quality of French instruction have been agreed upon with France, Belgium, Canada, and the other Francophone Asian countries of Laos and Cambodia. Vietnam has also become a destination for students from other parts of Asia to come and study French. The nation remains a member of La Francophonie. Furthermore, French has somewhat of a diplomatic language position in Vietnam.

Медиа

Француз тілінің 1970 жылдардың соңынан 2000 жылдардың басына дейін төмендеуіне қарамастан, Вьетнамда француз тіліндегі медиа нарығы мен әсері сақталуда. Бұрын елде француз тіліндегі бірнеше газет таратылды, олардың ішінде ең танымалдары – қазір құрылмай кеткен «Сайгон Эко» және жалғыз мемлекеттік газет – «Le Courrier du Vietnam». Сонымен қатар, мемлекеттік «Вьетнам жаңалықтар агенттігі» өз онлайн газеті «VietnamPlus»-тің француз тіліндегі басылымын шығарады. Вьетнам телеарналарында күн сайын француз тіліндегі жаңалықтар мен телебағдарламалар көрсетіледі. Француз тіліндегі радио хабарлары да таратылады.

Ескертпелер мен сілтемелер

Ву Нгу Чиеу (1986 жылғы ақпан). "1945 жылғы вьетнамдық революцияның екінші жағы: Вьетнам империясы". Азия тағылымдамалары журналы. 45 (2) саны.