Кіріспе

Америкалық боксшы және актер (1907–1952)

Канада Ли (нағыз аты Леонард Лайонел Корнелиус Канегата; 3 наурыз 1907 – 9 мамыр 1952) – американдық кәсіби боксшы, кейіннен афроамерикалықтар үшін жаңа рөлдер ашқан актер. Жокей, боксшы және музыкант ретіндегі мансаптарынан кейін, ол Федералдық театр жобасында актер болды, соның ішінде 1936 жылы Орсон Уэллс бейімдеп, қойған «Макбет» спектакліне қатысты. Кейін Ли Уэллстің «Туған ұл» (1941) атты Бродвейдегі тұңғыш қойылымында ойнады. 1930- және 1940-жылдары азаматтық құқықтарды қорғаған Ли, «Америкаға қарсы белсенділік» комитеті алдында куәлік беруге дайындалып жатқанда қара тізімге еніп, қайтыс болды. Ол Пауль Робсон сияқты актерлер бастаған театрдағы афроамерикалық дәстүрін дамытты. Ли актер Карл Лидің әкесі болды.

Ерте өмір

Ли 1907 жылдың 3 наурызында Нью-Йорк қаласындағы Манхэттеннің Сан-Хуан-Хилл ауданында Леонард Лайонел Корнелиус Канегата болып дүниеге келді. Оның әкесі, Джеймс Корнелиус Лайонел Канегата, Кариб теңізіндегі Сент-Круа аралында туған, жастық шағында Нью-Йоркқа көшіп келді, онда Лидия Уэйли Гадсенге үйленді. 1920-1930 жылдардағы спорт жамылуының толық болмауы және тіркеудің нашар болуы салдарынан. Бокс тарихшысы Дональд Р. Косс Лидің 1927-31 жылдары 60 жекпе-жек өткізгенін, олардың көпшілігі 1927-28 жылдары болғанын құжаттады. Ли боксшы болып жұмыс істеген жылдары Бродвей театрына деген құмарлығын байқады. Ол алғаш рет көрген сахналық қойылым ретінде "Шоу-ботты" еске алды: "Үлкен, мықты жауынгер, барлық бұлшықеттерімен жылап", - деп еске алды ол. Ол Бродвейде көрсетілгеннен кейін Чикаго, Детройт және АҚШ-тың басқа қалаларында да көрсетілді. Бұл оның алғашқы кәсіби рөлі болды. "Егер Орсон Уэллс болмаса, мен театрда ешнәрсеге жетпейтін едім", - деп еске алды Ли. "Актерлік өнерге деген көзқарасым қызықты болды және, әрине, аштан өлгеннен жақсы. Бірақ Орсон Уэллске кездескенше оған маңыз бермедім. Ол қара нәсілді актерлермен "Макбет" атты Федералды театрдың қойылымын қойып жатты. Мен қандай да бір жолмен Банко рөлін жеңіп алдым. Ол бізді алты ай бойы жаттықтырды, бірақ қойылым көрермен алдында ойналғанда, ол дұрыс болды және бұл дұрыс екенін білген керемет сезім болды. Кенеттен театр маған маңызды болды. Мен оны құрметтедім, оның не айта алатынын. Менде Орсон Уэллстен алған амбиция болды - ақылға сыймай жұмыс істеу және сенімді актер болу". "Макбет" Лафайет театрында он апта бойы сатылып кетті. Бродвейде қосымша екі аптадан кейін ол ел бойынша гастрольде болды, соның ішінде Далластағы Техас жүз жылдық көрмесінде өнер көрсетті. Бес айлық қосалқы рөлден кейін Ли 1938 жылғы "Гаити" сахналық қойылымында Рекс Инграмның орнын басып, басты рөлді ойнады. Федералды театр жобасының ең танымал қойылымдарының бірі болған "Гаити" Гарлемдегі Лафайет театрында және Бостонның Копли театрында 90 000-ға жуық адам көрді. Осы тұрақты серия аяқталғаннан кейін ол 102 Батыс 136-шы көшеде "Канада Лидің тауық үйі" деген мейрамхана ашты, онда Оңтүстік Каролинаның нағыз тағамдары, джаз және блюз ұсынылды. Ли оны созылмалы қаржылық қиындықтарға қарамастан жалғастырды. Ли өзінің ең үлкен сахналық табысы - "Туған ұл" (1941) -да бір түннің ішінде жұлдызға айналды, бұл Рихард Райттың романының Орсон Уэллс Бродвейде сахналанған бейімделуі. Ол Нью-Йорктегі алғашқы қойылымда, 19 айлық ұлттық гастрольде және қолжетімді билет бағаларымен Бродвейдегі екінші қойылымда ойнады. "Ли мырзаның қойылымы керемет", - деп жазды Брукс Аткинсон "Нью-Йорк Таймс" газетінде, оны "өз уақытының ең үздік негр актері, сондай-ақ осы елдің ең үздік актерлерінің бірі" деп атады. Райт сонымен қатар Лидің жанашыр тұлғасы мен Үлкен Томас рөліндегі қарқындылығы арасындағы айырмашылықты атап өтіп, спектакльді мақтады. Растық жеккөрушілікке ұшыраған қара нәсілді адамның жанашырлықпен суреттелуі, әсіресе Бруклиннің католик епархиясы мен Әдептілік легионы тарапынан көп сынға ұшырады, ал содан кейінгі қысым спектакльді жабуға мәжбүр етті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ли театрларда және фильмдерде ойнауын жалғастырды. 1942 жылы Уильям Сароянның екі комедиясында ойнады және бұл пьесаларға жалпы жағымсыз жауапқа қарамастан, мақұлданған пікірлер алды. 1943 жылы оның есімі Ли Страсберг режиссерлік еткен нәсілдік тақырыптағы драма "South Pacific" таңбасында болды, бұл да сыншылар тарапынан сынға алынды, бірақ Ли сыншыларының мақтауына ие болды. Сценарий Джоны "өте стереотиптік" етіп көрсеткені үшін сынға түсті. Ли кейіпкерді диалогты қайта қарау арқылы, негізінен, "ессир" және "носсир" қайталанған "ессир" және "носсир" дыбыстарын жою арқылы және кейбір әрекеттерді қысқарту арқылы толықтырғысы келгенін айтты. NAACP фильмді сынға алған кезде Джоның рөлін айыптап, Лидің өнерін мақтаған. Балтиморлық афроамерикандықтар кейіпкердің кемшіліктеріне қатысты пікір білдіріп, Лидің суреттеуін мақтады. Ол - басқа кейіпкерлерді немісті өлтіруге итермелеген бұқаралық ашу-ызаға қарсы тұратын жалғыз адам. Ол фильмнің соңында құтқарылған жараланған неміс теңізшісін қарусыздану үшін алға шыққан жалғыз кейіпкер. Лидің табысты радио мансабы 1944 жылдың наурыз айында дебют жасаған "New World A Comin" бағдарламасымен жалғасты. Ол WMCA радиосының алғашқы екі маусымын баяндады, бұл негрлер тарихы мен мәдениетін негізгі американдық аудиторияға ұсынды. Ол Мэргарет Вебстердің 1945 жылғы Бродвей қойылымында Калибан рөлін ойнаған алғашқы африкалық американдық болды. Ли "Макбеттегі" рөлінен бері Шекспирді құрметтеген; шындығында, өмірінің соңында ол "Отеллоны" фильмде ойнауға дайындалып жатқан. 1946 жылы Ли Марго Джонс режиссерлік еткен "On Whitman Avenue" драмасында басты рөлді ойнады, бұл нәсілдік преюдиция туралы. Ли пьесаны өндірді, осылайша Бродвейдегі алғашқы африкалық американдық өндіруші болды. Пьеса Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін нәсілдер аралық тұрғын үй қажеттілігі туралы тікелей айтты және бұрынғы Бірінші ханым Элеонор Рузвельттің мақтауын алды, ол оқырмандарды оны көруге шақыратын апталық бағаналар жазды. 1946 жылдың күзінде Ли Джон Вебстердің "The Duchess of Malfi" пьесасындағы антагонист Даниэль де Босола рөлін сомдап, американдық театр тарихына енді. Бостон мен Бродвейде қойылған қойылымда қара актердің сахнада ақ рөлді ойнағаны алғашқы рет болды. Ли жанулар мен іздерді жабу үшін медициналық мақсатта қолданылатын арнайы ақ пастаны киді, бірақ бұрын ешқашан театрде қолданылмаған. Ол Роберт Россеннің "Body and Soul" (1947) фильмінде қосалқы рөлді ойнады, тағы да бір бокс фильмі. 1948 жылы Ли сахнадағы соңғы рөлін ойнады, Дороти Хейвардтың 1822 жылғы Дания Веси бастаған көтеріліске негізделген "Set My People Free" драмасында адал құл рөлін ойнады.

Азаматтық құқықтарды қорғау

Актер ретінде Ли елдің көптеген прогрессивті қайраткерлерімен байланысқа келді. Мысалы, Лэнгстон Хьюз Ли үшін екі қысқа пьеса жазды; олар «Театр жобасына» жіберілді, бірақ Америкадағы расизмді сынағандықтан тым даулы деп танылды және екеуі де сахнаға қойылмады. Ли мектептерде лекция оқыды, түрлі гуманитарлық шараларды қолдады және Американың қарулы күштеріндегі қолданыстағы сегрегацияға қарсы тікелей сөйлей бастады, сонымен бірге Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жету қажеттігін де мойындады. Осы мақсатта ол көптеген USO шараларына қатысты; ол соғыс облигацияларын сатуға көмектескені үшін АҚШ-тың рекрутингтік кеңсесінен және Қазына департаментінен марапат алды. Осы сезімдер оның өмірі бойы сақталып, Оңтүстік Африкадағы апартеид туралы алғашқы куәлігімен аяқталды. Ли дәрігер және адам құқықтары жөніндегі белсенді Х. Джек Гайгерге үлкен әсер етті. Олар 1940 жылы кездесті, ол кезде 14 жастағы еврей Гейгер, орта таптан қашып, «Туған ұл» бродвейлік қойылымының сахна артында болған еді. Ли Гейгерді қабылдауға келісті, ол Харлемдегі үйіне тұруға орын сұрап келгенде. Ата-анасының рұқсатымен Гейгер Лимен бір жылдан астам уақыт бірге тұрды. Ли оған тәрбиеші әке рөлін атқарып, Гейгерді Лэнгстон Хьюз, Билли Стрейхорн, Ричард Райт және Адам Клейтон Пауэллпен таныстырды. Кейін Гейгер журналист, содан кейін дәрігер болып, АҚШ-тағы алғашқы қоғамдық денсаулық сақтау орталығын – Массачусетс штатының Дорчестер қаласындағы Колумбия Пойнт денсаулық орталығын құрды. Ол «Дәрігерлердің әлеуметтік жауапкершілігі» және «Дәрігерлердің адам құқықтары» ұйымдарын құрды, сондай-ақ Миссисипи мен Оңтүстік Африкада қоғамдық денсаулық орталықтарын ашты. Гейгер Канада Лимен болған тәжірибесі болмаса, осы салаларға осылай тез араласа алмайтынын айтады. 1951 жылдың наурыз айында Ли Франсис Полакқа үйленді. Олар бір жылдан кейін, оның қайтыс болуына дейін бірге болды.

Өлім

Ли 1952 жылдың 9 мамырында Манхэттенде 45 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды деп хабарланды. Бірақ кейін оның әйелі Фрэнсис Поллак оған уремия диагнозы қойылғанын және бүйрек ауруынан қайтыс болғанын, комаға түсіп, диагноз қойылғаннан кейін 10 күн өткен соң көз жұмғанын мәлімдеді.

Театрлық шығармалар

Күні Атауы Рөл Ескермелер 1934 жылғы Мұса Натан аға дебют; Азаматтық жұмыс басқармасымен Нью-Йорк қаласының аудандарын аралау ? – 1935 жылғы көктем Stevedore Blacksnake АҚШ қалаларын аралау, оның ішінде Чикаго және Детройт 1936 жылғы 12 сәуір Macbeth Banquo Лафайетт театры, Гарлем, Нью-Йорк. Қосымша орынға отыруға мүмкіндік болмаған 3000-нан астам адамды қызықтырды. 1936 жылғы 21 шілде – 25 шілде 1936 жылғы 28 шілде – 1 тамыз Macbeth Banquo Экспозиция театры, Даллас, Техас 1936 жылғы 13 тамыз – 23 тамыз Далластағы театр, Индианаполис, Индиана 1936 жылғы 1 қыркүйек – 13 қыркүйек Macbeth Banquo Ұлы Солтүстік театры, Чикаго, Иллинойс 1936 жылғы қыркүйек Macbeth Banquo Детройт, Мичиган 1936 жылғы қыркүйек Macbeth Banquo Кливленд, Огайо 1936 жылғы 23 қыркүйек – 25 қыркүйек Macbeth Banquo Цивик университеті, Сиракуза, Нью-Йорк 1936 жылғы 6 қазан – 17 қазан Macbeth Banquo Мейджестик театры, Бруклин, Нью-Йорк 1937 жылғы 29 қазан – 1938 жылғы 15 қаңтар 1937 жылғы 2 желтоқсан – 4 желтоқсан Генри Браун Шугар Билт театры, Нью-Йорк 1938 жылғы 2 наурыз – 7 тамыз Бертрам театры, Гарлем, Нью-Йорк 1938 жылғы 9 тамыз – 24 қыркүйек Haiti Henri Christophe Лафайетт театры, Гарлем, Нью-Йорк 1939 жылғы қаңтар – 1939 жылғы мамыр Mamba's Daughters Drayton Empire Theatre, Нью-Йорк 1939 жылғы қыркүйек – ? Mamba's Daughters Drayton АҚШ қалаларын аралау, оның ішінде Детройт, Торонто, Чикаго және Сент-Луис 1940 жылғы 22 қазан – 14 желтоқсан Big White Fog Victor Mason Линкольн театры, Гарлем, Нью-Йорк 1941 жылғы 24 наурыз – 28 маусым Native Son Bigger Thomas Сент-Джеймс театры, Нью-Йорк 1941 жылғы шілде – тамыз Native Son Bigger Thomas Нью-Йорк қаласының аудандарын аралау 1941 жылғы 17 тамыз 1942 жылғы 29 желтоқсан Talking to You Blackstone Boulevard Belasco Theatre, Нью-Йорк 1943 жылғы 29 желтоқсан – 1944 жылғы 1 қаңтар South Pacific Sam Johnson Cort Theatre, Нью-Йорк 1944 жылғы 30 тамыз – қазан Anna Lucasta Danny Mansfield Theatre, Нью-Йорк 1946 жылғы 8 мамыр – 14 қыркүйек On Whitman Avenue David Bennett Cort Theatre, Нью-Йорк 1946 жылғы 23 қыркүйек – ? The Duchess of Malfi Daniel de Bosola Shubert Theatre, Бостон 1948 жылғы шілде Othello Othello Бостондағы бір апталық қойылымда Клэр Люс және Уэсли Эдди де рөлдерде болды. 1948 жылғы 3 – 27 қараша Set My People Free George Hudson Theatre, Нью-Йорк 1949 жылғы шілде Anna Lucasta Danny Аполлон театрында екі апталық қайта қойылым, Гарлем 1942 жылғы Генри Браун, фермер Айтушы Оскарға ұсынылған қысқаметражды деректі фильм 1944 жылғы Lifeboat Joe Spencer 1945 жылғы Ask the OPA Айтушы Бағалар әкімшілігінің кеңсесі туралы қысқаметражды деректі фильм 1947 жылғы Body and Soul Ben Chaplin 1947 жылғы The Roosevelt Story Айтушы (Джо, депрессияның дауысы) Франклин Д. Рузвельттің деректі өмірбаяны 1949 жылғы Lost Boundaries Lt. Thompson 1950 жылғы The Chevrolet Tele Theatre (Телесериал) Белгісіз Полиция қызметкері "Соңғы қоңырау""Оропало" 1951 жылғы Cry, the Beloved Country Stephen Kumalo 1952 жылғы American Inventory George Washington Carver NBC телеарнасында 1952 жылғы 13 сәуірде эфирге шыққан "Өмірбаян кітабы" атты эпизод. Бұл фильмде оның ұлы, Canada Lee Jr. ретінде танылған, Tuskegee институтының студенті рөлін ойнайды.