Бельгиялық жалдамалы әскер: "Қара Жек" Шрамменің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Бельгиялық жалдамалы әскер

Жан "Блэк Джек" Шрамме (25 наурыз 1929 – 14 желтоқсан 1988) – бельгиялық жалдамалы әскер және шаруа. 1967 жылға дейін Конго Демократиялық Республикасында кең аумақты шаруашылықты басқарды.

Өсімдік отырғызушы

Шрамм Брюггедегі жоғары орта таптық отбасында дүниеге келді, оның әкесі табысты заңгер болды. 1947 жылы Шрамме 18 жасында Бельгия Конгосына көшіп келді, онда ол плантатордың шәкірті болып жұмыс істеді. Шраммде кәсіпкерлік қабілеті күшті болды және 22 жасында Бельгия Конгосының шығыс жартысындағы Бафвакванджиде 22 акр жерді алып жатқан өз плантациясын иеленді. Шрамме әскери қызметін Force Publique қатарында өткерді, ол оған әскери дайындықтан өтті. Шрамм Африканы терең жақсы көріп, өзін «ақ африкалық» (un Africain blanc) деп атады. Шрамм өзінің иелігін әскери үлгіде басқарды, қара африкалық жұмысшыларына «әке» (père) деп атағандықтан, өте авторитарлық және әкелік басшылық стиліне ие болды. Шрамм Конгоны конголықтардан жақсырақ түсінетініне сенді және ел мәңгілік Бельгияның колониясы болып қалуы керек деп ойлады. Ол Батыста білім алған конголықтарды (évolués) жек көрді, оларды нағыз конголықтар деп санамады; оның идеал конголықтары – оны әке деп атаған иелігіндегі жұмысшылары еді. Шраммнің пікірінше, ол және басқа бельгиялық қоныс аударушылар конголықтарға қажет деп ойлаған қатаң, бірақ мейірімді әкелік қамқорлықты көрсетуі керек.

Конгодағы дағдарыс

1959 жылдың қаңтарында жүздеген мың конголықтар тәуелсіздік талабымен көшеге шықты, нәтижесінде Бельгия мемлекеті Бельгия Конгосының 1960 жылдың 30 маусымында тәуелсіздік алатынына келісті. Конгоның тәуелсіздігін қабылдағысы келмеген Шрамме 1960 жылдың көктемінде қару-жарақ пен оқ-дәрілерді жинауға кірісті, сондай-ақ машинасына металл пластиналар мен пулемет орнатып, жедел жасалған бронеавтомобиль құрады. 1960 жылдың 30 маусымында Бельгия Конгосына тәуелсіздік берілді, ал одан кейін конголық офицерлердің жетіспеушілігіне байланысты бельгиялық офицерлер басшылыққа тағайындалғаннан кейін Конго армиясы көтеріліс жасады. Конгода тәртіпсіздік орнаған кезде Шрамме бельгиялық қоныс аударушыларды Ұлыбританияның Уганда колониясына көшіру үшін қарулы күзет жасады. Шрамме екі рет тұтқындалғанын және сотсыз 8 ақ қоныстың асылып жатқанын көргенін мәлімдеді. Тарихшы Кристофер Отен Шрамменің өтірік айтуға және асыра сөйлеуге бейім екенін, ал оның есептері шындыққа жанаспауы мүмкін екенін атап өтті. Шрамме өзі Угандаға қашып кетті, онда ол Моиз Тшембе басқаратын Катанга мемлекеті туралы естіді. Шрамме Катангаға жалдамалы сарбаз ретінде соғысуға және өз иелігін тастап, Африкаға плантатор ретінде қайта оралуға барды. 1961 жылдың көктемінде Шрамме Groupe Mobile E жалдамалы бөліміне қосылды, оған өзін Луи Шеймус деп таныстырған, ағылшын тілін нашар білетін, көп ішетін шотланд Роберт Чемберс басшылық етті. Шрамме Чемберске риза болмады, ол былай деді: "Алғашқы көріністе, мен екі есе мас адаммен ісіміз бар деп ойладым. Ол офицер болып көрінетін, бірақ оны бөтелкесі мен револьверінен басқа ештеңе қызықтырмады". Groupe Mobile E қатыгездігімен жаман аты шықты; 1961 жылдың мамырында бельгиялық қоныс аударушы Франс Хейманс "Шамуа мен оның адамдарының жасаған қатыгездіктеріне" шағымданды. Біріккен Ұлттар Ұйымы бельгиялық қоныс аударушыларға Катангадан кетуді бұйырғанда Шрамме ашуланды, 1969 жылы былай деп жазды: "Біріккен Ұлттар Ұйымы Цомбеге өз бұйрықтарын жүктеді, Катанга әкімшілігінде немесе армиясында бірде-бір ақ адам қалмады. Бұдан расистік шешімді елестете алмаймын. Бізді теріміздің түсіне байланысты қуып шықты". Шрамме Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтаушы күштері ретінде қызмет ететін швед сарбаздарымен тұтқындалып, 1961 жылдың 17 қыркүйегінде Бельгияға тәртіпсіздік тудырушы ретінде қуылды. Шрамме бірнеше апта Бельгияда болды, содан кейін Ұлыбританияның Оңтүстік Родезия колониясына (қазіргі Зимбабве) барды, онда ол "жауды білу" үшін төраға Маодың "Цитаталар жинағы" кітабын сатып алды. Содан кейін Шрамме Катангаға оралды. Оңтүстік Родезияда болған кезінде Шрамме бірнеше ақ британдық және оңтүстік африкалық қоныс аударушыларды өзімен бірге Катанга үшін күресуге шақырды. 1961 жылдың қазан айында Шрамме конголықтардан Кисамба қаласын басып алды, оның кішкентай бөлімшесі Конго Ұлттық армиясының екі батальонын жеңіп шыққанын мақтанышпен хабарлады, олардың жоғары тәртіптілігіне байланысты. Шрамменің Кисамбаны басып алғаны туралы мәлімдемесіне алдымен сенбеді, сондықтан ол оның күші екі батальонды жеңе алмаса, Кисамбаны Конго Ұлттық армиясына қайтару керек пе деп сұрады. Шрамме лейтенант шеніне көтерілді. Катанганың толық жеңіліске ұшырауынан кейін, 1963 жылдың қаңтар-ақпанында Шрамме 400-ге жуық катанг жандармдарынан тұратын күшті Анголаға бастап кетті. 1964 жылы Симба көтерілісі басталды және Конгоның бүкіл шығыс жартысы Симба көтерілісшілерімен басылып алынды, ал Конго Ұлттық армиясы ыдырады. Батыс тарапынан қолдау қажет деп санаған армияның қолбасшысы генерал Жозеф Дезире Мобуту 1964 жылдың 9 шілдесінде президент Жозеф Каса Вубуды Тшембені премьер-министр етіп тағайындауға көндірді. Тшембе, Катанганың басшысы ретінде жалдамалыларды көп қолданған, Конгоға қарсы күресте қолданған жалдамалыларды Конго үшін күресуге қайтарып алды. Шрамме Тшембе Конго үшін күресуге жалдаған жалдамалы сарбаздардың бірі болды, ол сол кездегі Португалияның Ангола колониясынан өтіп келді. Шрамме Батабау тобының қолбасшысы болды, ол басқа жалдамалы сарбаз Фердинанд Тшипола басқарған Лунда тобынан тәуелсіз жұмыс істеді, бұл Шрамме мен Тшипола арасындағы жеке дауға байланысты болды, ал Батабау және Лунда халықтары арасындағы этникалық дауға емес.

In January 1959, riots erupted as hundreds of thousands of Congolese took to the streets to demand independence, which led the Belgian state to agree that the Belgian Congo would become independent on 30 June 1960. Unwilling to accept Congolese independence, in the spring of 1960, Schramme started to stockpile arms and ammunition while he attached metal plates and a machinegun to his car to create a makeshift armored car. On 30 June 1960, the Belgian Congo was granted independence, and shortly afterwards the Congolese Army mutinied against the Belgian officers who had been placed in charge owing to the lack of Congolese officers. With the Congo falling into chaos, Schramme provided an armed guard to move Belgian settlers into the British colony of Uganda. Schramme claimed to have been arrested twice and to have seen 8 white settlers hanged without a trial, through the historian Christopher Othen noted that Schramme was prone to lies and exaggerations, and his accounts might very well be fabrications. Schramme himself fled to Uganda, where he heard about the State of Katanga led by Moise Tshombe. Schramme went to Katanga to fight as a mercenary and to reestablish himself as a planter in Africa, having abandoned his estate. In the spring of 1961, Schramme enlisted in Groupe Mobile E , a mercenary unit commanded by a hard drinking Scotsman, Robert Chambers, who called himself Louis Chamois, and whose French was atrocious. Schramme was not impressed with Chambers, whom he stated: "At first glance, I thought I was dealing with a double crazy drunk. He pretended to be an officer, but he was interested in nothing more than his bottle and his revolver". The Groupe Mobile E had a terrible reputation for cruelty; with one Belgian settler, Frans Heymans, complaining in May 1961 of "the brutalities at the hands of Chamois and his men". Schramme was furious when the United Nations ordered the Belgian settlers out of Katanga, writing in 1969: "The United Nations had imposed their orders on Tshombe, not a single white in the Katangese administration or army. You cannot imagine a more racist decision. We were being expelled on the basis of the color of our skin." Schramme was arrested by Swedish soldiers serving as United Nations peacekeepers and expelled to Belgium on 17 September 1961 as a troublemaker. Schramme spent several weeks in Belgium, and then went to the British colony of Southern Rhodesia (modern Zimbabwe), where he purchased the book Quotations from Chairman Mao to "know his enemy" as he phrased it. Schramme then returned to Katanga. During his time in Southern Rhodesia, Schramme had recruited several white British and South African settlers to come with him to fight for Katanga. In October 1961, Schramme took the town of Kisamba from the Congolese, proudly reporting his small unit had just routed two battalions of the Armée Nationale Congolaise, owing to their superior discipline. Schramme's claims to have taken Kisamba were not believed at first, leading him to ask if he should give Kisamba back to the Armée Nationale Congolaise if they did not believe that his out numbered force could have defeated two battalions on its own. Schramme was promoted to the rank of lieutenant. Following the final defeat of Katanga, in January–February 1963, Schramme led a force of about 400 Katangese gendarmes into Angola. In 1964, the Simba rebellion erupted and the entire eastern half of the Congo was taken by the Simba rebels while the Armée Nationale Congolaise disintegrated. Believing that he needed the support of the West, the army commander, General Joseph Désiré Mobutu persuaded President Joseph Kasa Vubu to appoint Tshombe premier on 9 July 1964. Tshombe, who had used mercenaries extensively as the leader of Katanga brought back the same mercenaries that he had used to fight against the Congo to now fight for the Congo. Schramme was one of the mercenaries whom Tshombe recruited to fight for the Congo, crossing over from the then Portuguese colony of Angola. Schramme commanded the Batabwa group, which operated independently of the Lunda group commanded by another mercenary, Ferdinand Tshipola, a state of affairs that owed to personal rivalries between Schramme and Tshipola than ethnic rivalries between the Batabaw and Lunda peoples.

Жалшы әскердің көтерілісі

1965 жылы генерал Мобуту президент болды, содан бастап Бельгия оның режимін бүлікке қарсы қорғауға кірісті. Мобуту дереу Конгоның бұрынғы министрлерін тұтқындауға кірісті. Мобуту ұзақ уақыт бойы еліндегі ақ жалдамалыларды өзінің әскери қабілетіне сын есебінде қарағандықтан ұнатпайтын және 1966 және 1967 жылдың бірінші жартысында жалдамалылардың санын бірте-бірте азайта берді. 1966 жылдың желтоқсаны мен 1967 жылдың шілдесі аралығында Конгодағы жалдамалылардың саны 650-ден 189-ға дейін азайды, себебі Мобуту олардың соңғы жалақысын төлеп, үйлеріне жіберді. 1967 жылы маусымда француз жалдамалы Боб Денар Шраммеге Мобуту жалдамалылардың соңғы бөлімдерін таратуға жоспарлап отырғанын ескертті, бұл Тшембеді қалпына келтіру жоспарына түрткіс берді. 1967 жылы 30 маусымда президент Моиз Тшембенің ұшағы Испаниядағы жер аударынан кейін Конгоға қайтудан бұрын Алжирге бара жатқан жолда қашқындалды. Ол Алжирде тұтқындалды және екі жылдан кейін күмәнді жағдайда қайтыс болды. Шрамме үшін бұл ол дұрыс емес жаумен күресіп жатқанының белгісі болды және 1967 жылы 3 шілдеде ол Мобутуға қарсы Цхопо провинциясында жалдамалы Денерд пен Джерри Пуренмен бірге көтеріліске бастады. Пуреннің айтуынша, көтеріліс Шомбе билікті қалпына келтіру жоспарының бір бөлігі болды, бірақ ұшақ қашқындалғаннан кейін жолдан шығып кетті: жалдамалылар оңтүстікке қарай қозғалып, Анголадан келе жатқан катаңгалық эмигранттармен қосылуды жоспарлады. Бұл жалдамалылар көтерілісі деп аталды. Родезиялық ұшқыш және қару-жарақ жеткізуші Джек Маллох Шрамменин күштеріне қару-жарақпен қамтамасыз ету рейстерімен қолдау көрсетті. 1967 жылдың 5 шілдесінде таңертең Шрамменин 10 коммандосы Стенливилл, Кинду және Букаву қалаларына күтпеген шабуылдар жасады. Шрамме Стенливиллдегі армия казармасына шабуыл жасады, шабуылда 11 ақ жалдамалы және 100 катаңгалық қатысты. Бұл шабуыл жүздеген конголық сарбаздар мен олардың отбасыларын өлтірді, нәтижесінде ашуланған конголықтар төңкеріс әрекетіне қатысы жоқ 30 жалдамалыны өлімге жіберді. Шрамме жоспарлаған шабуыл "жаман орындалды" деп сипатталды, өйткені ол өзінің кішкентай күшінің Стэнливиллді алуға жеткілікті болатынына тым сенімді болды. Конголықтар қарсы шабуыл жасады және бір апта ішінде Шрамме Стэнливиллден шегінуге мәжбүр болды. Шрамме Стэнливиллді басып алуға тырысты. Жеңілгеннен кейін, оның күштері оңтүстікке, Киву провинциясына шегінді. 10 тамызға қарай оның әскерлері Букаву шекаралық қаласын басып алды және саны едәуір өсті. Шрамме Букавуды жеті апта бойы ұстап тұрып, қаланы қайтарып алуға жіберілген барлық ANC әскерлерін жеңуге қол жеткізді. ANC артиллерияның жетіспеушілігінен зардап шекті және оның үздіксіз жоғалтуларынан көңілі қалып, ынтасы төмендеді. Кездейсоқ, ANC-нің T 28 ұшу миссиялары тіпті Шраммеге емес, өз әскерлеріне шабуыл жасады. ANC үшін оқ-дәрі жетіспеушілігі үлкен проблема болды, бірақ Шрамменин күштері одан да көп оқ-дәрі жетіспеушілігінен зардап шекті, өйткені шетелден күтілетін қолдау келмеді. Қосымша күштер, соның ішінде элиталық 2-ші Парашют бригадасы, ANC-ге 29 қазан 1967 жылы Шраммды жеңуге көмектесті. Тірі қалған көтерілісшілер Руандаға қашып кетті. Бірқатар катаңгалық жандармдары Анголаға қашып кетіп, онда лунда халқының дәстүрлі патшасы Мваант Явқа адалдықтарын сақтады. Португалиялық отаршылдар Ангола партизандарына қарсы күресу үшін жер аударылғандарды жалдады. Моиз Тшембе мен қазіргі билік басындағы Мвант Явтың ағасы Томас Тшембе Шрамме Анголадағы катаңгездік эмигранттарына жауапты болсын деп талап етті, бірақ Португалия билігі Анголада осындай танымал адамды қаламайтынын айтты.

In 1965, General Mobutu became president and from then on Belgium started protecting his regime against rebellion. Mobutu immediately began to arrest the former government ministers of Congo. Mobutu had long disliked the white mercenaries in his country as reflecting an adverse comment upon his military competence, and over the course of 1966 and the first half of 1967 steadily reduced the number of mercenaries. From December 1966 to July 1967,the number of mercenaries in the Congo had been reduced from about 650 down to 189 as Mobutu paid the last of their wages and then sent them home. In June 1967, the French mercenary Bob Denard warned Schramme that Mobutu was planning to dissolve the last of mercenary units, which provided the impetus for a plan to restore Tshombe. On 30 June 1967 president Moise Tshombe's jet aircraft was hijacked en route to Algiers, before he could return to Congo after his exile in Spain. He was imprisoned in Algeria and two years later he died in suspicious circumstances. For Schramme, this was a sign that he was fighting the wrong enemy and on 3 July 1967 he began to lead an uprising in the Tshopo province against Mobutu along with fellow mercenaries Denard and Jerry Puren. According to Puren the uprising was part of a plan to restore Tshombe to power but derailed by the hijacking: the mercenaries planned to move south and link up with Katangan exiles crossing from Angola. This was known as the Mercenaries Revolt. Jack Malloch, the Rhodesian pilot and gun runner, supported Schramme's forces with flights supplying him with weapons. On the morning of 5 July 1967 10 Commando ANC, Schramme's unit, launched surprise attacks on Stanleyville, Kindu, and Bukavu. Schramme led the attack on the army's barracks at Stanleyville, leading a force of 11 white mercenaries and about 100 Katangese in the assault. The attack killed hundreds of Congolese soldiers and their families, leading to the wrathful Congolese to execute 30 mercenaries not involved in the coup attempt. The attack that Schramme planned was described as "badly executed" as he behaved with over confidence in believing that his small force would be enough to take Stanleyville. The Congolese fought back and within a week, Schramme had been forced to retreat from Stanleyville. Schramme tried to take control of Stanleyville, Congo. Defeated, his force retreated south into Kivu province. By August 10, his troops conquered the border town of Bukavu and had grown considerably in number. Schramme was able to hold Bukavu for seven weeks and managed to defeat all ANC troops who were sent to retake the town. The ANC suffered from a lack of artillery and was frustrated and demotivated over its continuous losses. By accident, some ANC T 28 flying missions even attacked their own troops instead of Schramme's. The shortages of ammunition were a major problem for the ANC, but Schramme's forces suffered from even greater shortages of ammunition as the expected support from abroad failed to arrive. Extra forces including the elite 2nd Parachute Brigade helped the ANC to finally defeat Schramme on 29 October 1967. The surviving rebel troops fled into Rwanda. A number of Katangese gendarmes fled into Angola, where they retained their loyalty to the Mwaant Yav, the traditional king of the Lunda people. The exiles were recruited by the Portuguese colonial authorities to fight against the Angolan guerrillas. Thomas Tshombe, the brother of Moise Tshombe and the current reigning Mwaant Yav, pressed for Schramme to be placed in charge of the Katangese exiles in Angola, a request refused by the Portuguese authorities who did not want such a well known man in Angola.

Кейінгі өмірі

1968 жылы 24 сәуірде Шрамме және басқа да еуропалық жалдамалы әскерлер Бельгияға қайтып келді. Шамамен 20 жыл өткен соң, 1986 жылы 17 сәуірде ол кісі өлтіргені үшін 20 жылға түрмеге кесілді. Шрамме үкім жарияланған кезде Бельгияда болмаған: ол 1988 жылы Бразилияда қайтыс болды. 2011 жылы түсірілген "Мистер Боб" фильмінде Шрамме рөлін француз актері Аладдин Райбель сомдады.