Кіріспе

Андреа Мантеньяның үш картинасы

Санкт-Себастьян, Андреа Мантенья, 1490 жыл. Панель, 210 × 91 см. Ca' d'Oro, Венеция.

Санкт-Себастьян, Андреа Мантенья, 1480 жыл. Холст, 255 x 140 см. Лувр мұражайы, Париж.

Санкт-Себастьян, Андреа Мантенья, 1456–1459 жылдар. Панель, 68 × 30 см. Вена өнер тарихы мұражайы.

Итальяндық ерте Ренессанс шебері Андреа Мантеньяның үш картинасының тақырыбы – Санкт-Себастьян. Падуандық суретші жиі оба аурулары кезінде өмір сүрген; Санкт-Себастьянның жебелермен тесілгендігінен обадан қорғаушы деп есептелген, ал оба ауруы ауа арқылы таралады деп ойланған. Сонымен қатар, Мантуяда ұзақ тұрған кезде Мантенья Санкт-Себастьян шіркеуіне жақын жерде тұрды.

Венаның әулие Себастьян

Сурет Мантеньяның Падуадағы обадан (1456–1457) айыққаннан кейін салғандығы болжануда. Бұл сурет қаланың подстасы тарапынан обаның аяқталуын тойлау мақсатымен тапсырылған болуы мүмкін, және суретші қаладан Мантуяға аттанғанға дейін аяқталды. Батистидің сөзіне сүйенсек, суреттің тақырыбы Аян кітабымен байланысты. Суреттің сол жағы жоғарғы бұрышында бұлттардың арасында атты адамды көруге болады. Жазбада айтылғандай, бұл бұлт ақ түсті, ал аттының қолында орақ бар, ол осы орақпен бұлтты кесіп жатыр. Атты адам римдік-грек құдайы Сатурн ретінде түсіндіріледі: ежелгі дәуірде Сатурн өткен уақытпен байланыстырылып, өзінен кейін бәрін қиратып кеткен. Римдегі Марцио алаңындағы ("Жауынгерлік алаң") бағанаға байланған Себастьянның классикалық бейнесінен гөрі, суретші әулиені жеңіс аркасы немесе қала қақпасы болсын, арканың алдында бейнелеген. 1457 жылы суретші Аспанға көтерілу суретіне тек сегіз апостол салғандығы үшін «көркемдік жетілмеушілік» айыбымен сотталды. Осыған жауап ретінде ол келесі суреттерінде, оның ішінде өзінің ностальгиялық көзқарасымен деформацияланған осы кішкентай Сент-Себастьян суретінде де Альбертидің классицизм принциптерін қолданды. Мантеньяның ерекшелігі – бетінің айқындығы, сәулеттік бөлшектердің «археологиялық» дәлдігімен көшірілуі және шейіттің осалдығы. Суреттегі қасиеттінің оң жағындағы тік жазуда Мантеньяның грек тіліндегі қолы қойылған.

Луврдегі Сент-Себастьян

Луврдегі Сент-Себастьян бір кезде Веронадағы Сан-Зено алтарының бөлігі болған. 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында ол Францияның Овернь аймағындағы Эгиперс қаласындағы Сен-Шапельде тіркелген: оның онда болуы Мантуялық Федерико I-нің қызы Кьяра Гонзаганың Овернь дофині Гилберт де Бурбонмен (1486) үйленуімен байланысты. Сурет, болжам бойынша, Сент-Августиннің теріс уағызынан шабыттанған, Құдайдың атлеты тақырыбын бейнелейді. Қасиетті, тағы да классикалық аркаға байланған, ерекше, төмен бұрыштан қарастырылады, бұл суретшінің оның бейнесінің мықтылығы мен үстемдігін күшейту үшін қолданған тәсілі. Басы мен көздері аспанға қараған Сент-Себастьянның шейіттікке төзімділігін көрсетеді. Оның етегінде екі жаман адам (екі садақшы бейнеленген) көрсетілген: олардың мақсаты – жоғары сенімге ие адам мен жалқау ләззаттарға ғана қызығушылық танытқандар арасындағы қарама-қайшылықты жасау. Символизмнен басқа, сурет Мантеньяның ежелгі қираған орындарды дәл бейнелеуімен, сондай-ақ бағананың жанындағы інжір ағашы және Сент-Себастьянның денесі сияқты нақты ерекшеліктеріне назар аударуымен ерекшеленеді.

Венециядағы әулие Себастьян

Мантеньяның үшінші Сент-Себастьян бірнеше жылдан кейін (шамамен 1490 немесе тіпті 1506) салынған, бірақ кейбір өнер тарихшылары оны Цезарьдің жеңістерімен бірдей уақытта немесе тіпті одан бұрын, суретшінің Падуадағы кезін еске түсіретін жалған мәрмәр карнизіне байланысты салған деп санайды. Қазір ол Венециядағы Франкетти галереясында сақталуда. Бұл туынды бұрынғы композициялардан едәуір өзгеше, айқын пессимизмді көрсетеді. Әулиенің ұлы, қиын жағдайдағы бейнесі бейтарап, терең емес қоңыр фон алдында бейнеленген. Суретшінің туындыға қатысты ниеттері төменгі оң жақтағы сөнген шамның айналасында спираль тәрізді оралған бандероль арқылы түсіндіріледі. Мұнда латын тілінде: Nihil nisi divinum stabile est. Caetera fumus ("Тек қана құдайлық тұрақты. Қалғаны – түтін") деп жазылған. Бұл жазу қажет болған болуы мүмкін, себебі өмірдің қысқалығы тақырыбы әдетте Сент-Себастьянның суреттерімен байланысты болмаған. Әулиенің аяқтарының үстінен қиылысқан жебелерден құралған "М" әрпі "Морте" ("Өлім") немесе "Мантенья" дегенді білдіруі мүмкін. Бұл туынды 1506 жылы суретшінің дүниеден өткеннен кейін студиясында қалған жұмыстардың бірі деп есептеледі. 16 ғасырдың бірінші жартысында бұл туынды Пьетро Бембоның Падуадағы үйінде болды, онда оны Маркантонио Михиль көрген. 1810 жылы кардинал Бембоның мұрагерлері арқылы анатомик және хирург Антонио Скарпа оны Павиядағы өзінің жинағы үшін сатып алды. 1832 жылы оның қайтыс болуынан кейін картина оның бауырына, содан кейін немере інісіне Мотта ди Ливенцада (Тревизо) мұра болып өтті, ол 1893 жылға дейін сақталды. Содан кейін оны барон Джорджо Франкетти Ca' d'Oro үшін сатып алды, ол 1916 жылы барлық жинағымен бірге Венеция қаласына сыйлады.

Кітаптар тізімі (итальян тілінде)

Аноним (Маркантонио Михиел), Notizia d'opere di disegno, Жакопо Мореллидің редакциясымен, Бассано, 1800 жыл. Альберта Де Николо Сальмазо, Мантенья, Электа, Милано 1997. Татьяна Паули, Мантенья, «Көркем кітап» сериясы, Леонардо Арт, Милан 2001. Этторе Камеска, Мантенья, АА. ВВ еңбектерінде, «Ренессанс суретшілері», Скала, Флоренция 2007. Серхио Момессо, Антонио Скарпаның коллекциясы, 1752–1832, Бертончелло, Читаделла (Падова), 2007.