Кіріспе

Иероним Бош немесе оның ізбасарларының суреттері, Иероним Бош суреті – «Жеті өлімдік күнә және соңғы төрт нәрсе» суреті Иероним Бошқа немесе оның ізбасарына жатқызылады, шамамен 1500 жылға немесе одан кейін аяқталған. 1898 жылдан бері оның нақтылығы бірнеше рет күмәндалған. 2015 жылы Bosch Research Conservation Project оны ізбасарының туындысы деп мәлімдеді, бірақ сурет жабық витринада көрсетілген Прадо мұражайының ғалымдары бұл пікірмен келіспеді. Сурет ағаш панельдерге маймен салынған және дөңгелек суреттер тізбегі түрінде ұсынылған. Төрт кішкентай шеңбер – өлім, сот, жұмақ және тозақ – соңғы төрт нәрсені бейнелейді, олар жеті өлімдік күнәларды көрсеткен үлкен шеңберді қоршайды: төменде – ашу, содан кейін (сағат тілімен) – қызғаныш, ашкөздік, тойымсыздық, жалқаулық, ысырапшылық (кейін нәпсілікпен алмастырылған) және мақтаныш. Күнәлердің аллегориялық бейнелері емес, өмірден алынған көріністер қолданылған. Үлкен шеңбердің ортасында, Құдайдың көзі деп есептелетін жерде, Мәсіхтің қабірден шығып жатқанын көруге болатын «оқушы» орналасқан. Суреттің астында латын тілінде «Cave cave d[omi]n[u]s videt» («Сақ бол, сақ бол, Иеміз көреді») деген жазу бар. Орталық бейненің үстінде және астында латын тілінде Езекиіл кітабының 32:28–29 тарауынан үзінділер келтірілген: жоғарыда – «Олар ақылсыз ұлт, оларда түсінік жоқ», ал төменде – «Егер олар дана болғанда, мұны түсінгенде, соңынан ойлағанда!» деген сөздер.

Жазушылық және даталау мәселесі

1560 жылы Фелипе де Гевара Боштің бір шәкірті туралы жазды, ол ұстазындай шебер болған және тіпті өз туындыларына ұстазының атымен қол қойған. Осыдан кейін, жаңа абзац ашпай, Гевара өзінің стиліне тән «Жеті өлімдік күнә» суретін атады. Бұл факті кейбір ғалымдарды, оның ішінде Доллмайрды (1898) және ең белсендісі Стеховты (1966) осы туындыны сол шәкіртке жатқызуға итермеледі. Алайда, көптеген сарапшылар, бұл мәтіннің мағынасының күдікті болуын ескере отырып, Гевара, мүмкін, Боштің өзінің туындыларын сипаттауға қайта оралған деседі. Сонымен қатар, Гевараның айғақтарының сенімділігі күмәнді: 1570 жылы Гевараның мұрагерлері Испанияның Филипп II-ге «Шабын триптихін» көшірмесін сатқанда, Гевара осы жұмысты Бош салған түпнұсқа деп есептегені анық болды, ал қазір бұл Прадодағы түпнұсқаның көшірмесі (Эскориалда көрсетілгені) екені белгілі. Испанияның Филипп II өзі «Жеті өлімдік күнә» туындысын Боштің түпнұсқасы деп сеніп сатып алған (1560 жылға дейін, мүмкін, монастырь өнерінің сатылымынан). Ол Боштің сүйікті суреті болды және Эль-Эскориалдағы жеке бөлмесінде ілінген. 1574 жылы суретті Эль-Эскориалға сыйға тартқанда, ол Боштің түпнұсқасы ретінде тіркелді; Сильва Марото Гевараның Филипптің сүйікті Бош картинасының авторлығын осындай екіұшты мәтінде күмәндануына сену қиын деді, өйткені бұл қолжазба 1788 жылға дейін жарияланбаған. Бүгінде көптеген өнер тарихшылары костюмдердің 1505-1510 жылдар аралығында жасалғанын мойындайды; негізгі суреттеме, бояу бетінің дамуы және соққылардың алуан түрлілігі Боштің кейінгі туындыларымен толық сәйкес келеді деседі. Сонымен қатар, тақырыбы, символизмі және композициясы өте ерекше, сондықтан оны белгісіз шәкірт салған болуы екіталай. 2005 жылы Эд Хоффман бұл туындының көшірме болуы мүмкін екенін, мүмкін, Филипп II оны түпнұсқа зақымданғаннан кейін тапсырыс бергенін айтты. Оның пікірінше, суреттегі әуесқойлық стиль, тоқ фигуралар, ақ бояудың жоқтығы және ағаш панелінің еменнен емес, топольден жасалуы (оны дендрохронология арқылы анықтау мүмкін емес) осыны көрсетеді. Туындының түпнұсқалығын, немесе кеміндегі, бастапқылығын дәлелдейтін аргументтерді суреттеме астындағы түзетулерде табуға болады, олар бұл қарапайым көшірме емес екенін көрсетеді. Сонымен қатар, суреттегі қолтаңба Боштің өзіне тиесі екеніне күмән жоқ, ол жалған емес. 2015 жылдың қазан айында 2007 жылдан бері Боштің көптеген суреттемелеріне техникалық зерттеулер жүргізіп келген Бош зерттеу және консервациялау жобасы Бошқа жатқызудан бас тартып, оны оның шәкірті салғанын анықтады, ең мүмкін шәкірт. Прадо мұражайы бұл туынды әлі де түпнұсқа деп санайтынын мәлімдеді.

Мазмұны

Сыртқы шеңбердегі әрбір панель әртүрлі күнәні бейнелейді. Төбеден бастап сағат тілі бойынша (латынша атаулары жақша ішінде):

Жеті өлімге әкелетін күнә

Тамсақтық (gula): Маскүнем бір бөтелкеден ішіп жатыр, ал семіз еркек ашкөздікпен жеп жатыр, өте семіз ұлының жалбарынуын ескермейді, ал әйелі оларға ашуланып түйеқұс әкеліп береді. Жалқаулық (acedia): Жалқау адам от алдында ұйықтап жатыр, ал Сенім оған түсте, монах қыз кейпінде, дұғаларын айтуды еске түсіреді. Ылқым (luxuria): Екі жұп екі клоунмен (оң жақта) бірге қызғылт шатырда пикникке шығады. Мақтаныш (superbia): Көрініп тұрған адамға арқасын бұрып, әйел бір демон ұстаған айнадағы өз бейнесіне қарайды. Ашу (ira): Бір әйел екі маскүнем шаруаның төбелесін тоқтатуға тырысады. Қызғаныш (invidia): Есіктің алдында тұрған ерлі-зайыптылар билегінде соколы бар және ауыр жүгін көтеріп жүретін қызметшісі бар байға қызғанышпен қарайды, ал қызы терезе алдында тұрған еркекпен сөйлесіп, оның беліне ілген толған әмиянға көз тігіп тұрады. Иттер фламандтық мақалдың "Екі ит пен бір сүйек, келісім жоқ" деген сөзін бейнелейді. Ашкөздік (avaricia): Сыбайлас жемқор судья бір тараптың ісін тыңдаймын деп жүріп, екінші тараптан пара алып жатыр.