Кіріспе

Ұрықтың қан айналым жүйесі
Адамдарда қан айналым жүйесі туылғанға дейін және туғаннан кейін өзгеше болады. Ұрықтың қан айналымы плацентадан, көбелек бауымен қоршалған көбелек тамырларынан, жүрек пен жүйелік қан тамырларынан құралады. Ұрықтың және туғаннан кейінгі қан айналымы арасындағы маңызды айырмашылық – ұрық даму кезеңінде өкпелер жұмыс істемейді, сондықтан тотыққан қан мен қоректік заттарды плацентадан ұрықтың тіндеріне жеткізу үшін қысқа жолдар (шанттар) пайда болады. Туған кезде тыныс алудың басталуы және көбелек бауының үзілуі түрлі өзгерістерге алып келеді, олар ұрықтың қан айналымын жылдам түрде туғаннан кейінгі қан айналымына өзгертеді.

Плацента

Плацента ана мен ұрықтың арасындағы қан айналымындағы қоректік заттар мен қалдықтардың алмасу ортасы ретінде қызмет етеді. Су, глюкоза, аминқышқылдары, витаминдер және минералды тұздар, оттегімен бірге плацента арқылы еркін өтеді. Екі кіндік артериясы ұрықтан плацентаға деоксигенделген қан мен қалдықтарды тасымалдайды, онда қалдықтар оттегі мен қоректік заттарға алмастырылады. Содан кейін оттегімен толыққан қан кіндік венасы арқылы плацентадан ұрыққа қайта оралады.

Ұрықтағы оттегімен тасымалдау

Гемоглобин – қызыл қан жасушаларының ішінде орналасқан, оттегіні байланыстырып тасымалдайтын құрылым. Ұрықтың гемоглобині плацентадан оттегі алу қабілетін жақсартады. Бұл екі альфа және екі гамма тізбектерден (2α2γ) тұратын гемоглобин молекуласы арқасында мүмкін болады. Оның оттегі-гемоглобин диссоциация қисығы солға қарай жылжиды, яғни ол ересектердің гемоглобиніне қарағанда төменгі концентрацияда оттегіні сіңіре алады. Бұл ұрықтың гемоглобиніне өкпедегіден төмен қысымдағы плацентада ересектердің гемоглобинінен оттегіні сіңіруге мүмкіндік береді. Туғаннан кейін шамамен 6 ай өткен соң гамма тізбектер біртіндеп бета тізбектерге алмасады. Бұл жаңа гемоглобин құрылымы гемоглобин А деп аталады, ол екі альфа және екі бета тізбектерден (2α2β) тұрады. Гемоглобин А ересектерде кең таралған негізгі түрі болып табылады.

Туғанға дейін

Плацентадан оттегімен байытылған қан түйеге көкбездік тамыр арқылы жеткізіледі, ол төменгі қуыс тамырға (IVC) тамыр жолы немесе бауыр арқылы құяды. Оттегімен байытылған қан IVC-ге енгенде, ұрықтың жүйелік тамырларынан келетін оттегісіз қанмен қатар ағып, оң жақ қарыншаға кірер кезде екі қабатты қан ағынын құрайды.

Физиологиясы

Ұрықтың қан айналымының негізгі қағидасы – ұрықтың гемоглобині (HbF) ересектердің гемоглобиніне қарағанда оттегіге күштірек байланысады. Бұл, оттегінің жартылай қысымындағы айырмашылықпен қатар, ананың қан айналымынан ұрыққа оттегінің өтуіне жағдай жасайды.

Қан қысымы

Ұрықтың қан қысымын ұрықтың қанының айналымын қамтамасыз ету үшін ұрықтың жүрегі көтереді, анасының жүрегі емес. Адам ұрығының оң және сол қарыншалары арасындағы интракардиялық қысым бірдей болып қалады. Жүктіліктің 20-шы аптасында ұрықтың аортасындағы қан қысымы шамамен 30 мм рт.с., ал 40-шы аптаға қарай шамамен 45 мм рт.с.-қа дейін көтеріледі. Жүктіліктің 20-шы аптасында ұрықтың импульстік қысымы шамамен 20 мм рт.с., ал 40-шы аптаға қарай шамамен 30 мм рт.с.-қа дейін көтеріледі.

Ағымы

20 аптадағы кіндік шеңбер арқылы қан ағыны шамамен 35 мл/мин, ал 40 аптада – 240 мл/мин құрайды. Ұрықтың салмағына шаққанда, бұл көрсеткіш 20 аптада 115 мл/мин/кг, ал 40 аптада 64 мл/мин/кг-ға тең. Бұл жүктіліктің 10-аптасында ұрықтың жүрек шығысының 17%-ын, ал 20-аптасында 33%-ын құрайды. Эндотелин және простаноидтар плацента артерияларында қан тамырларын тарылтады, ал азот оксиді кеңейтеді. Керісінше, нейрогенді қан тамырларын реттеу болмайды және катехоламиндердің әсері шамалы.