Кіріспе

Grushin MKB Fakel (ракета жасаушы), Lavochkin OKB.
| жобалау күні = 1953–1957
| өндіруші =
| бірлік құны =
| өндіріс күні = 1957
| саны = Шамамен 4600 ұшқыш құрылғы өндірілді
| түрлері = SA 75 Dvina, S 75 Desna, S 75M Volkhov/Volga
| техникалық белгі = V 750 Бұл жетістік сол кездегі қытайдың әскери авиациясына жатқызылды, S 75 бағдарламасын құпия ұстау үшін. Бұл жүйе алғаш рет 1960 жылғы U-2 оқиғасында халықаралық даңққа ие болды, жаңа, ұзын қашықтықты, жоғары биіктіктегі V 750VN (13D) зымыранын қолданатын S 75 батареясы 1960 жылдың 1 мамырында Фрэнсис Гэри Пауэрстің Кеңес Одағының үстінен ұшып бара жатқан U-2 ұшағын атып түсірді. Бұл жүйе Кубалық зымыран дағдарысы кезінде де Кубада орналастырылды, 1962 жылдың 27 қазанында Кубаның үстінен ұшып келе жатқан тағы бір U-2 ұшағын (ұшқышы Рудольф Андерсон) атып түсіріп, ядролық соғысқа жақын әкелді. Солтүстік Вьетнамдық күштер Вьетнам соғысы кезінде S 75-ті АҚШ бомбалауынан Ханой мен Хайфонды сәтті қорғауда кеңінен пайдаланды. Қытай Халық Республикасында лицензия бойынша HQ 1 және өзгертілген HQ 2 (FT 2000A деп аталды) аттарымен өндірілді. Мысыр инженерлері кері инженериялық S 75-ті "Тайр" деп аталатын "Сабах" түрінде жасады.

Даму

1950 жылдардың басында АҚШ Әскери-әуе күштері ядролық қару-жарақпен жабдықталған, ұзақ қашықтыққа ұшатын реактивтік бомбалаушыларды қарқынды дамыта бастады. АҚШ Әскери-әуе күштерінің бағдарламасы нәтижесінде Boeing B-47 Stratоjet ұшақтары пайда болды, олардың ұшу радиусын кеңейту үшін әуеде жанармай құю ұшақтары қолданысқа енгізілді. Бұл ұшақтар Кеңес Одағының тереңіне ұшуға мүмкіндік берді. АҚШ Әскери-әуе күштері B-47-ге Boeing B-52 Stratofortress ұшағын дамытумен жауап берді, ол B-47-ге қарағанда ұшу радиусы мен жүк көтергіштігі жағынан артықшылықтарға ие болды. Осы бомбалаушы ұшақтардың қашықтығы, жылдамдығы және жүк көтергіштігі екі ел арасында соғыс болған жағдайда Кеңес Одағы үшін маңызды қауіп-қатер құрады. Осыған байланысты Кеңес Одағы әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйелерін жетілдіруге кірісті. Совет Әуе қорғанысы күштерінде радарлық басқарудағы батареяларды қоса алғанда, көптеген зениттік артиллерия (ЗЗА) болғанымен, жоғары биіктіктегі реактивтік бомбалаушыларға қарсы олардың тиімділігі шектеулі еді. Сондықтан Совет Әуе қорғанысы күштері екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінен қалған зениттік артиллерияны алмастыру үшін зымырандық жүйелерді әзірлеуді бастады. 1953 жылы Пётр Грушиннің басшылығымен КБ-2 S-75 зымыранын жасауға кірісті. Бұл бағдарлама үлкен, маневр жасай алмайтын, жоғары биіктікте ұшатын ұшақты құлатуға қабілетті зымыранды жасауға бағытталған. Сондықтан, оның жоғары маневрлі болуы қажет емес еді, тек жылдам және ұшақтардың қарсы шараларына төтеп бере алуы керек болды. Осындай жаңа жүйе үшін әзірлеу жұмыстары қарқынды жүргізіліп, бірнеше жылдан кейін сынақтар басталды. 1957 жылы S-75 зымыраны Мәскеуде өткен 1 мамыр мерекелік шеруде көрсетілгеннен кейін ол туралы халық кеңінен білді.

Бастапқы пайдалану

1957 жылы кең ауқымды қолданысқа енгізілу басталды, ал келесі бірнеше жылда түрлі жаңартулар жасалды. S-75 ешқашан S-25 «Беркут» жер-әуе қорғаныс кешендерін алмастыруға арналмаған, бірақ ол 130 мм KS-30 және 100 мм KS-19 сияқты жоғары биіктіктегі зениттік артиллерияны алмастырды. 1958 жылдың ортасынан 1964 жылға дейін АҚШ барлау органдары КСРО-да 600-дан астам S-75 нысанын анықтады. Бұл нысандар көбінесе халық тығыз қоныстанған аймақтардың, өнеркәсіптік кешендердің және үкіметтік басқару орталықтарының маңында орналасқан. Сонымен қатар, бомбалаушылардың ықтимал бағыттарында да нысандар орналастырылды. 1960 жылдардың ортасына қарай Кеңес Одағы S-75-тің шамамен 1000 операциялық нысанымен жабдықтауды аяқтады. Кеңес Одағынан басқа, 1960 жылдары Шығыс Германияда кеңес әскерлерін қорғау үшін бірнеше S-75 батареясы орналастырылды. Кейіннен бұл жүйе Варшава шартының көптеген елдеріне сатылды және Қытай, Солтүстік Корея және, ақырында, Солтүстік Вьетнамға жеткізілді. Куба зымырандық дағдарысы кезінде 1962 жылдың қазан айында U-2 ұшағын, оны АҚШ Әуе күштерінің майоры Рудольф Андерсон басқарған, Куба үстінде S-75 зымыраны атып түсірді. 1965 жылы Солтүстік Вьетнам өз әуе қорғаныс жүйесінің жоғары биіктікте ұшатын ұшақтарды атып түсіруге қабілетсіздігіне байланысты американдық әуе күштеріне қарсы көмек сұрады. Біраз талқыдан кейін ПАВН-ге S-75 жеткізуге келісім берілді. Бұл шешім оңайға соқпады, өйткені ол зымыранның АҚШ-тың қолына түсіп, зерттелу мүмкіндігін арттырды. Нысанды дайындау жыл басында басталды, ал АҚШ бағдарламаны 1965 жылдың 5 сәуірінде дерлік бірден анықтады. 1965 жылдың 24 шілдесінде АҚШ Әуе күштерінің F-4C ұшағы S-75 зымырасымен атып түсірілді. Үш күннен кейін АҚШ басқа нысандарды олар толыққанды жұмыс істеуге үлкермес бұрын шабуылдау үшін «Темір қол» операциясын бастады. S-75 зымыраларының көп бөлігі Ханой-Хайфонг аймағында орналастырылды және саяси себептерге байланысты шабуылдан қорғалды (жергілікті әуежайлар сияқты). 1965 жылдың 8 қыркүйегінде, 1965 жылғы Үнді-Пәкістан соғысы кезінде, үндістандық S-75 «Двина» Дели маңындағы Газиябадтың үстінде түнгі миссияда болған деп саналатын белгісіз нысанаға атылды. Кейінгі жаңалықтарда Делидің батысындағы пакистандық C-130 ұшағының жойылғаны туралы хабарланды, ал ұшақтың қираған қалдықтарының суреті ұшақтың қирауының дәлелі ретінде көрсетілді. Үндістандық дереккөздердің мәліметінше, ешбір пакистандық ұшақ Үндістан аумағына осы деңгейде терең енген жоқ. Бұл зымырандық жүйе әлемнің көптеген аймақтарында, әсіресе Таяу Шығыста кеңінен қолданылды, мұнда Мысыр мен Сирия оны Израиль әуе күштеріне қарсы қорғану үшін пайдаланды, ал әуе қорғаныс желісі Израильдің көптеген ұшақтарының атып түсірілуіне себеп болды. Соңғы табыс 1992-1993 жылдардағы Абхазия соғысы кезінде болған сияқты, 1993 жылдың 19 наурызында Гудаута маңында грузин зымыранымен ресейлік Су-27 истребителі атып түсірілді. Босния соғысы (1992-1995) кезінде Бихачты қоршау кезінде Кражинадан келген серб күштері Боснияның Казин қаласына жерден-жерге үш S-75 зымырасын атты. Йемендегі азаматтық соғыста (2015 жылдан қазірге дейін) хуситтер өздерінің S-75 зымыраларының бір бөлігін Сауд Арабиясының базаларына шабуыл жасау үшін жерден-жерге баллистикалық зымырандарға түрлендірді.

Радар

S 75 әдетте P 12 ерте ескерту радиолокаторын қолданады (НАТО-ның "Spoon Rest" коднамымен де белгілі), оның қашықтығы шамамен 12 км. P 12 келіп жатқан ұшақтарды ерте анықтауды қамтамасыз етеді, содан кейін ақпаратты Fan Song радарына жібереді. Бұл радарлар, шамамен радиусы , жау ұшағының орналасуын, биіктігін және жылдамдығын нақтылау үшін қолданылады. Fan Song жүйесі әртүрлі жиіліктерде жұмыс істейтін екі антеннадан тұрады, біреуі биіктік (көтерілу) туралы, екіншісі азимут (бағыт) туралы ақпарат береді. Полк штабында Spoon Rest, сондай-ақ Flat Face ұзақ қашықтықты C диапазонындағы радары және Side Net биіктік анықтағышы да бар. Осы радарлардан алынған ақпарат полктен батальонның Spoon Rest операторларына жіберіледі, олар іздеуді үйлестіруге мүмкіндік береді. S 75-тің алғашқы нұсқаларында Knife Rest деп аталатын нысанаға бағыттау радары қолданылған, ол кеңестік әскерде жаңартылған, бірақ әлі де ескі орналымдарда кездеседі.

DF-7

DF 7/Dongfeng 7/M 7/Project 8610/CSS 8: Қытайдың жер бетінен жер бетіне ұшырылатын тактикалық баллистикалық зымырасы, HQ 1/2/3/4-тен түрлендірілген. М-7 зымырасы – қытай баллистикалық зымырандарының арасында еңіс бұрышпен ұшырыла алатын жалғыз зымыра. Оның соққылық бөлігі 500 кг, ал максималды ұшу қашықтығы 180 км. 1989 жылы Иран 200 М7 зымырасын және оларға арналған ұшыру қондырғыларын сатып алып, оларды ресми түрде "Тондар 69" деп қабылдады.

Қаһер-1

Қаһер 1 (قاهر 1, "Бағындырушы 1" деген мағынаны білдіреді) – бастапқыда кеңестік S-75 зымыраны, хуситтер тарапынан жер-жерге соққы беруге қабілетті, екі сатылы, сұйық және қатты отынмен жұмыс істейтін ракета ретінде жергілікті түрде жетілдірілген. Ол 2015 жылдың желтоқсан айында таныстырылды. Йемен азаматтық соғысы барысында хуситтер Сауд Арабиясына көптеген Қаһер 1 зымыраларын ұшырды.