Борис Лятошинский: өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Советтік украин композиторы, дирижер және педагог (1895–1968)

Борис Миколайович Лятошинський (Бори́с Миколáйович Лятоши́нський), сондай-ақ Борис Николаевич Лятошинский (Бори́с Николаевич Лятоши́нский) деп те белгілі, (3 қаңтар 1895 – 15 сәуір 1968) – украин композиторы, дирижер және мұғалім. 20 ғасырдың жаңа буын украин композиторларының жетекші өкілі, ол көптеген наградаларға ие болды, оның ішінде Украина КСР-інің Халық әртісі құрметті атағы және екі Сталин сыйлығы. Алғашқы білімін үйде алған, онда поляк әдебиеті мен тарихы жоғары бағаланған. 1913 жылы мектепті бітіргеннен кейін Киев университетінің құқық факультетіне түсіп, бітірген соң Киев консерваториясында музыка сабақтарын оқытумен жұмыс істеді. 1910 жылдары Лятошинский әртүрлі музыкалық жанрларда 31 туынды жазды. 1930 жылдары ол Тәжікстанға халық музыкасын зерттеу және жергілікті халықтың өмірі туралы балет жазу үшін сапарлады. 1935 жылдан 1938 жылға дейін және 1941 жылдан 1944 жылға дейін Мәскеу консерваториясында оркестрлеу пәнінен сабақ берді. Соғыс жылдары Лятошинский эвакуацияланып, Саратовтағы консерваторияның филиалында сабақ берді, онда украин әндерін аранжировкалады және украин музыкалық қолжазбаларын қауіпсіз жерге көшіруді ұйымдастырды. Лятошинскийдің негізгі туындылары – "Алтын сақина" (1929) және "Шхорс" (1937) опералары, бес симфония, "Төрт украин халық тақырыбына увертюра" (1926), "Тарас Шевченко" (1952) және "Ромео мен Джульетта" (1955) сюиталары, "Гражина" симфониялық поэмасы (1955), "Славян" фортепиано концерті (1953) және Рейнхольд Глиердің скрипка концертін аяқтау және оркестрлеуі (1956). Оның көптеген шығармалары өмірінде сирек орындалды немесе мүлдем орындалмады. 1993 жылы оның симфонияларын жаздыру арқылы музыкасы әлемдік тыңдарманға танылды. Музыкасы Совет билігі тарапынан сынға ұшырағанымен, оның Екінші симфониясы сияқты туындыларына ресми түрде тыйым салынды, Лятошинский социалистік реализм стиліне ешқашан мойын бұрған жоқ. Оның музыкасы қазіргі еуропалық стильде жазылған және украиндық мотивтерді шеберлікпен қамтиды. Оның алғашқы музыкалық стиліне отбасы, оның ұстаздары (Глиердің ішінде) және Маргарита Царевич әсер етті. Лятошинский отбасының поляк тарихының болуы оның көптеген шығармаларында поляк мотивтерінің маңызды орын алуына себеп болды. Ол алғашқы туындылары үшін Чайковский, Глазунов және Скрябиннен де шабыт алды. Кейіннен оның музыкалық стилі Шостакович ұстанған бағытқа қарай дамыды. Лятошинскийдің шәкірттері және оның ықпалына түскен совет және украин композиторларының арасында Мирослав Скорик және Валентин Сильвестров бар.

Borys Mykolaiovych Lyatoshynsky (Бори́с Миколáйович Лятоши́нський ), also known as Boris Nikolayevich Lyatoshinsky (Бори́с Николаевич Лятоши́нский), (3 January 189515 April 1968) was a Ukrainian composer, conductor, and teacher. A leading member of the new generation of 20th century Ukrainian composers, he was awarded a number of accolades, including the honorary title of People's Artist of the Ukrainian SSR and two Stalin Prizes. He received his primary education at home, where Polish literature and history was held in high esteem. After completing school in 1913, he entered the Faculty of Law at Kyiv University, and as a graduate was employed to teach music at the Kyiv Conservatory. During the 1910s, Lyatoshynsky wrote 31 works of various musical genres. During the 1930s he travelled to Tajikistan to study folk music and compose a ballet about the life of local people. From 1935 to 1938, and from 1941 to 1944, he taught orchestration at the Moscow Conservatory. During the war, Lyatoshynsky was evacuated and taught at the Conservatory's branch in Saratov, where he worked on arrangements of Ukrainian songs, and organised the transportation of Ukrainian musical manuscripts away to safety. Lyatoshynsky's main works are his operas The Golden Ring (1929) and Shchors (1937), the five symphonies, the Overture on Four Ukrainian Folk Themes (1926), the suites Taras Shevchenko (1952) and Romeo and Juliet (1955), the symphonic poem Grazhyna (1955), his "Slavic" piano concerto (1953), and the completion and orchestration of Reinhold Glière's violin concerto (1956). Many of his compositions were rarely or never performed during his lifetime. A 1993 recording of his symphonies first brought his music to worldwide audiences. Despite his music being criticised by the Soviet authorities, who officially banned such compositions as his Second Symphony, Lyatoshynsky never adhered to a style of socialist realism. His music was written with a modern European style, and skilfully includes Ukrainian themes. His early musical style was influenced by his family, his teachers (including Glière), and by Margarita Tsarevich. The existence of a Polish side to Lyatoshynsky's family resulted in Polish themes being central for many of his works. He also drew inspiration for his early compositions from Tchaikovsky, Glazunov, and Scriabin. His musical style later developed in a direction favoured by Shostakovich. Soviet and Ukrainian composers who studied under Lyatoshynsky, and were influenced by him, include Myroslav Skoryk and Valentyn Sylvestrov.

Отбасы және ерте өмірі

Борис Лятошинский 1895 жылғы 3 қаңтарда Украинаның Житомир қаласында (сол кезде Ресей империясының құрамында) дүниеге келген. Оның ата-анасы музыкаға құмар және білімді болғандықтан, баласын үйде оқытты. Борис өскен кезінде Лятошинский отбасы Украинаның түрлі қалаларында тұрған. Оның әкесі тарих пәнінің мұғалімі болды және мансабы барысында Житомир, Немиров, Киев қалаларындағы, сондай-ақ 1908-1911 жылдары Златополь қаласындағы орта мектептердің директоры қызметін атқарды. 1920 жылдары коммунистер империялық үстемдік деп саналған нәрсені жою мақсатында жергілікті мәдениетті дамытуға бағытталған «коренизация» («тамыр өршіту») саясатын енгізді. Коренизация Лятошинский мен оның құрбыларын жаңашылдық пен тәжірибелік ізденістерге ынталандырған мәдени орта жасады. Онжылдықтың бірінші жартысында Лятошинский көбінесе скрипка мен фортепианоға арналған камералық музыка жазуға, атап айтқанда, №2 саз квартеті, фортепиано, скрипка және виолончельге арналған трио, екі фортепиано сонатасын жазды. Ол сонымен қатар әндер де жазды, олардың кейбіреулері ежелгі қытай ақындарының сөздеріне жазылған. Ол украин халық музыкасына негізделген увертюра – «Украин тақырыптарына увертюра» шығармасын жазды, бұл оның жеке музыкалық стилін халық әуендерімен үйлестірудегі алғашқы қадамы болды. Сол жылдың маусым айында Глиер концерт бағдарламасында Лятошинскийдің Бірінші симфониясының тұсаукесерін өткізді. Екінші симфония (Фа бемоль тонында) 1933 жылы Кеңес композиторлары одағының ұйымдастыру бюросының тапсырысымен жазылды және украин композиторларының басқа да шығармаларымен бірге Мәскеуде көрсетілуі тиіс болды. Лятошинский 1934 жылы алты ай бойы симфонияны жазды. Шығарма әлі орындалмастан бұрын-ақ сынға ұшырады, бір сыншы былай деп жазды: «Сыртқы күрделілігі мен әсерлі дыбысымен Екінші симфония өте бос әрі қиынға соққан туынды есімді қалдырады». Сол кезде кеңестік саясаткер Серго Орджоникидзенің қайтысына байланысты аза тұру кезеңі болғандықтан, тұсаукесер жойылды. Үшінші симфония көп жыл бойын жұртшылыққа таныстырылмады. Дирижер Натан Рахлин оны күндізгі концерттік залға толы тыңшылар алдында орындауға батылдық танытты. Лятошинский Глиерге «залдың барлық көрермендері тұрып шапалақ соқты» деп хабарлады. Алайда композитор «бейбітшілік үшін күресті абстрактілі түсінуде» айыпталып, билік өкілдері симфония «нағыз кеңестік шындықты көрсетпейді» деді. Ол 1968 жылғы 15 сәуірде қайтыс болды және Киевтегі Байков зиратына жерленді; кейіннен қабіріне бюст орнатылды.

Borys Lyatoshynsky was born on 3 January 1895, in Zhytomyr, Ukraine (then part of the Russian Empire). His parents were both musical and well educated, and their son received his primary education at home. The Lyatoshynsky family lived in towns and cities throughout Ukraine during Borys's childhood. His father was a history teacher, who during his career was the head teacher of high schools in Zhytomyr, Nemyriv, Kyiv, and—from 1908 to 1911—in Zlatopil. During the 1920s, the Communists introduced a policy of korenizatsiia ('growing roots'), designed to foster indigenous cultures as a way to undermine what was perceived as imperial domination. Korenizatsia produced a cultural climate that encouraged Lyatoshynsky and his contemporaries to be experimental and innovative. During the first half of the decade, Lyatoshynsky concentrated mainly on composing chamber music for the violin and the piano, writing pieces such as his String Quartet No 2, the Trio for piano, violin and cello, and two piano sonatas. He also composed songs, some of them set to the lyrics of the Chinese ancient poets. the year he composed an overture based on Ukrainian folk music—the Overture on Four Ukrainian Themes, his first attempt at integrating his own musical style with original folk tunes. In June that year, Glière performed the premiere of Lyatoshynsky's First Symphony in a concert programme. The Second Symphony in B flat was commissioned in 1933 by the Organizing Bureau of the Union of Soviet Composers, to be premiered in Moscow along with a number of other works by Ukrainian composers. Lyatoshynsky worked on the symphony for six months during 1934. The work was criticised in the press, even though it had yet to be performed, with one critic writing: "The second symphony, with its external complexity and imposing sound, leaves the impression of an extremely empty, far fetched work”. Due to the national mourning at the time for the Soviet politician Sergo Ordzhonikidze, the premiere was cancelled. The Third Symphony was not heard by the public for several years. The conductor Natan Rakhlin was brave enough to perform it to a packed concert hall during a daytime performance. Lyatoshynsky wrote to Glière that "the crowded hall literally gave me a standing ovation". However, the composer was accused of "abstract understanding of the struggle for peace", and told by the authorities that the symphony did not "reveal the true Soviet reality". He died on 15 April 1968, and was buried in the Baikove Cemetery in Kyiv; a bust has since been added to the grave.

Шығармалары

Лятошинский көптеген шығармалар жазды, соның ішінде бес симфония, симфониялық поэмалар, бірнеше қысқа оркестрлік және вокалдық шығармалар, екі опера, камералық музыка және соло фортепианоға арналған бірқатар шығармалар. Ол шамамен 50 ән жазған. Лятошинский музыканы заманауи еуропалық стиль және техникамен жазды, оны украиндық мотивтермен шебер үйлестірді. 1940 жылы Дмитрий Шостакович Киевте Кеңес композиторлары одағының пленумына қатысты. Ол Лятошинский мен Левко Ревуцкийдің музыкасын «жоғары шеберлік деңгейімен» ерекше атап өтті, бұл оны «қатты таң қалдырды». Соғыстан кейін Лятошинский формализм мен дегенеративті өнер жасады деген айып тақты. Лятошинскийдің маңызды шығармалары – «Алтын сақина» және «Шхорс» опералары, бес симфония, «Төрт украин халық әуеніне увертюра» (1926), «Тарас Шевченко» (1952) және «Ромео мен Джульетта» (1955) сюиталары, «Гражина» симфониялық поэмасы (1955), фортепиано мен оркестрге арналған «Славян» концерті (1953) және Глиэрдің скрипка концертін аяқтау және оркестрлеу (1956). Оның басқа төрт симфониясымен салыстырғанда, Бірінші симфониясы көбірек әуенді және Скрябинге жақын, 1999 жылғы The Penguin Guide to Compact Discs басылымында «жақсы жасалған, сенімді партитура» деп сипатталған, ол «контрапункттік әзірлемелерге және мол оркестрлік риторикаға толы». Симфонияда Николай Мясковскийдің №5 симфониясындағыдай соғыстың көрінісі бейнеленген. Ойлы екінші бөлім, музыка тарихшысы Феррусио Таммароның сөзіне сәйкес, «тек динамикалық ғана емес, тіпті батырлыққа толы, жаңадан пайда болған кеңес симфониясының талғамына сай». Екінші симфонияның (1935–1936) музыкасын жиі советтік өмірдің шындығын бейнелейтін, көбінесе атональдықпен сипатталатын суреттер ретінде түсіндіруге болады. Үш бөлімнен тұратын симфония қарама-қарсы көңіл-күйлерге және драматикалық контрастқа толы. Ең ұзын және ең танымал симфониясы, ол Бірінші симфония сияқты лирикалық, бірақ одан да аз алынған және сенімді. Музыка зерттеушілерінің пікірінше, олар украиналықтардың қазіргі украин музыкалық мәдениетінің шыңы ретінде танылған. Өзінің Бесінші симфониясында («Славян», До мажор, 1965–1966), онда православие шіркеуінің литургиялық әуендері бар, композитордың мансабындағы осы кезеңде жазылған басқа шығармаларға қарағанда музыкасы пост-ұлттық сипатқа ие. Лятошинский орыс халық әнін басты тақырып ретінде, ал Югославия әнін қосымша тақырып ретінде енгізді. Глиэрдің №3 симфониясындай, ол орыс батыры Илья Муромец туралы айтады.

Lyatoshynsky wrote a variety of works, including five symphonies, symphonic poems, and several shorter orchestral and vocal works, two operas, chamber music, and a number of works for solo piano. He wrote nearly 50 songs. Lyatoshynsky wrote music with a modern European style and technique, skillfully combining it with Ukrainian themes. In 1940, Dmitri Shostakovich visited a plenum of the Union of Soviet Composers in Kyiv. There he singled out the music of both Lyatoshynsky and Levko Revutsky for their "high level of craftsmanship" which "pleasantly amazed" him. After the war, Lyatoshynsky was accused of formalism and creation of degenerative art. Lyatoshynsky's main works are his operas The Golden Ring and Shchors, the five symphonies, the Overture on Four Ukrainian Folk Themes (1926), the suites Taras Shevchenko (1952) and Romeo and Juliet (1955), the symphonic poem Grazhyna (1955), his "Slavic" concerto for piano and orchestra (1953), and the completion and orchestration of Glière's violin concerto (1956). More tuneful and Scriabinesque in comparison with his four other symphonies, The First Symphony is described in the 1999 edition of The Penguin Guide to Compact Discs as "a well crafted, confident score" that "abounds in contrapuntal elaboration and abundant orchestral rhetoric". A vision of the war similar to that in Nikolai Myaskovsky's Symphony No. 5 was expressed in the symphony. The reflective second movement is balanced by a finale that is, according to the music historian Ferrucio Tammaro, "not only dynamic, but even heroic, in close conformity with the tastes of emerging Soviet symphonism". The music for the Second Symphony (19351936) can be interpreted as depicting images of the reality of Soviet life, often using atonality. Written in the conventional three movement form, the symphony is full of contrasting moods and dramatic contrasts. The longest and perhaps his most popular symphony, it is as lyrical sounding as the First, but less derivative and more assured. According to the musicologist , they have become regarded by Ukrainians as the pinnacle of modern Ukrainian musical culture. In his Fifth Symphony (the 'Slavonic', in C major, (1965–1966)), which includes liturgical melodies from the Orthodox Church, the music is more post Nationalist in nature than other works composed during this period in the composer's career, Lyatoshynsky included a Russian folk song as the main theme and a song from Yugoslavia as a secondary theme. Like Gliere's Symphony No. 3, it alludes to Ilya Muromets, a legendary Russian warrior.

Басқа жұмыстар

Сыншылар Лятошинскийдің шағын көлемді туындыларын жоғары бағалады. Оларға 1960 жылдардың басында оркестрленген Екінші скрипкалық квартеттен (op.4, 1922) интермеццо және Глиердің естелігіне арналған Лирикалық поэма (1964) кіреді. Британдық классикалық музыка журналисі Майкл Оливердің сөзіне сәйкес, интермеццоның оркестрлік нұсқасы "назды мелодиялардың, біркелкі қозғалыста әдемі тербеліп тұратыны" үшін мақталады және ол оны "сиқырлы" деп атайды. Лятошинский – украин музыкасының қазіргі мектебінің көрнекті өкілі, оның туындылары композиция және оркестрлеудегі шеберлігін тұрақты түрде көрсетеді. Ворзельде Лятошинскийге арналған тұрақты көрме бар.