Кіріспе

Вилпена фунт ("Икара" адняматана тілінде) – Оңтүстік Австралиядағы Аделаиданың солтүстігінде, Австралиядағы Икара Флиндерс таулары ұлттық паркінің ортасында орналасқан табиғи тау амфитеатры. Оның шетіне Хокер қаласынан оңтүстіске және солтүстік Флиндерс тауларындағы Блинман қаласынан солтүстікке қарай салынған жолмен жетуге болады. XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың ортасына дейін мал жаюға, ал XX ғасырдың басында егін өсіруге пайдаланылды. Оның туризмдік әлеуеті 1949 жылы анықталды.

Геоморфология

Бұл аймақ Аделаида геосинклиналының бір бөлігі болып табылады. Ертедегі әуесқой теориялар Вильпена Паунды ежелгі жанартау деп жаңылыстырған. Паун – бұл синклинальді алап, оның бүктелу осі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Эдеоуи шатқалы арқылы солтүстік жағында және Раунслидің Блафты оңтүстік жағында өтеді. Сәйкес антиклин көршілес Моралана шатқалында орналасқан, ал батыс қанатында Елдер жотасы жатыр. Бұл аймақ геосинклинаның жас шөгінділерін құрайтын шөгінді тау жыныстарынан тұратын Уилпена тобына атын берді, ал одан әрі бөлінулердің атаулары да осы аймақтан шыққан, әсіресе Раунсли кварциті мен Бонни құмтасынан тұратын Паун субтобы. Осы топтан Эдиакар кезеңінің Ikaria wariootia сияқты қазбалары табылды. Сырттан қарағанда Паун бір тау тізбегі сияқты көрінсе де, шындығында ол екі тау тізбегінен тұрады: біреуі батыс жағында, екіншісі шығыс жағында, оңтүстіктегі ұзын Раунслидің Блафтымен қосылған. Шығыс жақта Уилпена шатқалы деп аталатын шатқал кесілген, ал Паунның ішкі бөлігінің көп бөлігі Уилпена өзеніне құйылады, ол шатқал арқылы шығады. Паунның биік солтүстік беткейлерінің шағын бөлігі Эдеоуи өзеніне құяды, ол су тасқыны кезінде солтүстікке қарай Эдеоуи шатқалындағы тік жартастар мен сарқырамалар арқылы ағып шығады. Флиндерс тауларының ең биік шыңы – солтүстік-шығыс жағында орналасқан Сент-Мэри шыңы (1171 м). Шатқалдың оңтүстігінде, шығыс жағында ең биік шың Бони нүктесі (1133 м) орналасқан. Паунның солтүстік-батыс жағында ең биік нүкте Помпей бағанасы (1165 м) болып табылады. Оңтүстіктегі Раунслидің Блаф (950 м) – екінші ірі шың. Таулардың қабырғасы Паунның ішкі бөлігін толығымен қоршап тұрады, жалғыз үзілістер – Уилпена шатқалындағы шатқал және оңтүстік-батыс жақтағы биік қырат, үстінен Хейсен жолы өтеді. Бұл соңғы қырат Бридл-Гап деп аталады, себебі бұл – шатқалдан басқа, тәжірибелі шабандоздар Паунға кіре алатын жалғыз орын. Паунның ішкі бөлігі солтүстік жиегінде биікке көтерілмейді, керісінше, бірнеше тік шатқалдар арқылы төменгі жазыққа өте тік құлайды.

Адняматханның құрылуы туралы мәлімет

Аднаматхан халқының тілі мен мәдениеті (Юра Муда) Вильпена шыңдарының екі арман жыланының (Акурра) әрекетінен қалай пайда болғанын баяндайды. Олар тойға жиналған көптеген адамдарды жеп қойғандықтан, жыландар жеген жерлерінен қозғала алмай қалды. Ата және ана жыланның бастары тиісінше Сент-Мэри шыңы мен Беатрис төбесін құрады.

Тарих

Аднаматханха халқы британдық отарлау кезінде Уилпена Пунды қоса алғанда, осы аймақта мекен еткен. Эдвард Эйр 1839 жылы Торренс көліне жасаған алғашқы сапарында, Пундтың алысқа жатқан шыңдарын көруі мүмкін, бірақ ол бұл жоталарға бармады. Мэтью Флиндерстің ботанигі Роберт Браун 1802 жылдың наурыз айында Оңтүстік Флиндерс тауларының ең биік шыңдарының біріне көтерілді, бірақ Вильпена көкжиеңнен сәл жоғарыда болған. Еуропалықтар алғаш рет бұл аймақты зерттегеннен кейін, Пундты және оның мал шаруашылығы үшін перспективаларын анықтағаннан кейін, кім алғаш тапқандығы туралы пікірталас туды. 1850 жылы оны тапқан адам – шабандоз Уильям Чейс болды, оның жұмыс берушілері, дәрігер ағайынды Уильям Браун мен Джон Браун 1850 жылы мұнда мал өсіруге жер жалға алу үшін өтініш берген. Басты талапкер – мал өсіруші К.Н. Баго, ол 1851 жылдың маусымында газетте бұл жер туралы баяндама жасады, жалға алуға өтініш бергеннен кейін және өзін ашқан адам деп мәлімдеді. Багоның ашылу туралы мәлімдемесінен бір апта өткен соң, Браунның Чейске деген талабымен оның сөзі жоққа шығарылды. Пасторальдық жерді жалға алу құқығы туралы қарама-қайшылықты таластарды реттеу үшін Корольдік жер комиссары Чарльз Бонни және геодезия басқармасының бастығы Генри Фрилинг солтүстікке барып, аймақты зерттеу үшін Х. Раунслиді жұмысқа алды. Раунсли Пундтың оңтүстік жиегіне ғана жетті, ал Браун үшін Томас Берр мен Фредерик Синнетт бұл жерді бір-екі ай бұрын жеке зерттеген. Раунсли келген кезде, жергілікті тұрғындар Блефтің оның құрметіне аталғанын білді. Ақырында Браун ағайындылары Баготтан Вильпена үшін жеңіске жетті. Браун ағайындылары Генри Стронг Прайсты 40 000 гектарлық Уилпена шаруашылығын ашуға және басқаруға алды. 1861 жылы Прайс Брауннан Уилпена жерін сатып алды. 1863 жылы Уилпена 200 000 гектардан астам жерді құрады, бірақ сол онжылдықтағы құрғақшылықтан қиындық көріп, жайлай алмады. Бір дереккөз бойынша, Пундтың табиғи қоршауы жылқыларды сақтау үшін пайдаланылған. Wilpena Eating House 1862 жылы салынды, ол 1880 жылдарға дейін саудагерлерге қызмет көрсетті, содан кейін тасталды. Бұл құрылыс жергілікті қарағайдан жасалған тақталармен және шөптен жасалған шатырмен салынған. Прайс 1889 жылы қайтыс болғаннан кейін, Пундтың 8000 гектарлық бөлігі негізгі жерден бөлініп, жеке жалға берілді. Хилл отбасы 1901 жылы бұл жерді жалға алғаннан кейін, солтүстікке қарай ешқашан жасалмаған шаруашылықпен айналысуға бел буды. Гойдер сызығы 1880 жылдардағы үлкен құрғақшылық кезінде ауыл шаруашылығының кеңеюіне өте дұрыс екенін дәлелдеді, ал Уилпена бұл сызықтың солтүстігінде орналасқан. Алайда, Флиндерс тауларының ең биік тауларының көлеңкесінде болғандықтан, Пундтағы жауын-шашын аздап көп, тіпті Сент-Мэри шыңында сирек қар жауады. Уилпена Gap арқылы жол салу үшін көп еңбек жұмсалды, содан кейін Хиллдер Пундтың ішінде кішкентай үй салды (бүгінде де тұр) және ішкі жақтағы қалың бұталарды тазартты. Бірнеше жыл бойы Хилл отбасы Пундтың ішінде егін өсіруде орташа табысқа жетті, бірақ 1914 жылы үлкен су тасқыны болды және шатқал арқылы өтетін жол қирады. Олар жаңадан бастауға батыл болмады, сондықтан үйлерін үкіметке сатты. Содан кейін Пунд мал жаюға жалға берілген орман қоры болды. 1945 жылы ауданның туристік әлеуеті танылды және "Ұлттық демалыс орны" деп жарияланды. Шатқалдың сыртында, ағынның оңтүстік жағында Wilpena Chalet деп аталатын қонақ үй ашылды және содан бері әртүрлі жеке компаниялар басқарып келеді. Кевин Рашид, кейін оның ұлы Кит, Шалетті 50 жылдан астам уақыт бойы басқарды. Кейіннен Пунд Флиндерс-Рейнджес ұлттық паркінің құрамына кірді.

Номенклатура

Вильпенаның атауының түпнұсқадағы абориген тілінен "қисайған саусақтар орны" деген мағынаны білдіретіні күмәнді, және бұл таулардың иілген қолға немесе қыстағы суыққа ұқсауымен байланысты болуы мүмкін. Алайда, Адняматхана халқының тілінде мұндай сөз жоқ, ал "Pound" (Қоршалған аймақ) үшін олардың берген аты – Икара, яғни "кездесу орны". Адняматхана халқы "Pound" сөзін өз тілінде "кездесу" немесе "бастау орны" деп аударады. Нгарри Мудланханың кімдер Сент-Мэри шыңы деп атағаны белгісіз. Ғасыр басындағы бірнеше сенімсіз мәліметтерге сәйкес, 1856 жылы геодезист Б. Х. Бэббидж оны Сент-Мэри шыңы деп атаған, бірақ көбінесе осы аймақта 1851 жылы болған мал өсіруші Джордж Марчант осы атауды ұсынған деген болжам бар. Бони нүктесі Корольдік жер комиссары Чарльз Бонидің құрметіне аталған. Раунслидің Блафты геодезист Х. С. Раунслидің есімімен атады. Вильпена аңғарының оңтүстігіндегі шың 20 ғасырдың соңына дейін Джон тауы деп бейресми түрде танылған, себебі автобус жүргізушілері туристердің оның атын сұрауынан шаршап, оны солай атаған. Дегенмен, 1851 жылы жеке зерттеуде ол геодезисттің серігі болған Ольсен тауы деп белгіленген. Соңғы жылдары бұл атау қайтадан қолданысқа енді. Аделаида Бушвокерлері 1959 жылы "Pound" аймағының егжей-тегжейлі картасын жасады, онда олар шығысқа қарайғы көптеген шыңдарға аборигендік атаулар берді: Атунга Блаф ("биік жер"), Тандерра Саддл ("демалыс орны"), Тимбурру шыңы ("тік"), және Вангара төбесі (Вильпена аңғарының солтүстігіндегі танымал қарау орны) – осы картада келтірілген. Батыс тау жоталары 1895 жылы Моралананың жүзін зерттеу кезінде аталды. Геодезист Уильям Грейг Эванс олардың барлығына өзінің отбасы мен достарының есімдерін берді: Дороти шыңы, Беатрис төбесі, Мэдж төбесі, Гарольд төбесі – оның балалары, Реджи Ноб – оның інісі, Грейг шыңы – өзі, ал Дик Ноб, Уолтер төбесі және Фред Ноб – оның геодезиялық тобының мүшелері. Бимборнина төбесі Бридл-Гапқа қарап тұрған Дик Нобтың атауы ретінде соңғы кезде қолданысқа енді. 1851 жылы Дороти шыңына арналған атау Орапаринна станциясының негізін қалаушысының құрметіне Борд тауы деп аталған, бірақ бұл атау қайта қолданылмады.

Климат

Уилпена Паундтың жартылай құрғақ климаты бар. Бір күндегі жауын-шашынның ең көп мөлшері 173 мм. Жазда ыстық болады. Желтоқсан мен ақпан аралығында күндізгі температура орташа есеппен 31,8–33,8 °C (89,24–92,84 °F) аралығында, ал түнгі ең төменгі температура 16–18 °C (60,8–64,4 °F) аралығында болады. Қыста салқын немесе суық болады. Маусым мен тамыз аралығында күндізгі температура орташа есеппен 15,9–17,7 °C (60,62–63,86 °F) аралығында, ал түнгі ең төменгі температура 3,7–4,6 °C (38,6–40,3 °F) аралығында болады.

Туризм

Уилпена фунты – Флиндерс тауларының ең көп таңдалатын аралықтарының бірі. Уилпена Паунд курорты Уилпена фунтының сыртында, ал Раунсли Парк станциясы батыс жағында орналасқан. Хокердің солтүстік-шығысындағы Раунсли паркі мен Уилпена Паунд курортындағы топырақты ұшу-қону жолақтарынан панорамалық ұшуларға мүмкіндік бар. Тауға өрмелеу де тартымды, әсіресе Мұнарьи – шамамен 120 метрлік кварцит тік жар, таушылардың сүйікті орны. Аркару тасында Флиндерс тауларындағы оқиғаларды, мысалы, Уилпена фунтының қалыптасуын бейнелейтін ежелгі суреттер сақталған. Харольд Казноу Уилпена фунтының шұғыл жартылай шөлді климатында тіршілік ететін жалғыз ағаштың әйгілі суретін түсірген.

Бұталық жүру

Паунд бұталар арасында серуендеуге танымал орын. Басты жолдан көп алыс емес жерде бірнеше сағаттық, салыстырмалы түрде оңай серуендеуге болады. Күннің көп бөлігін алып, Сент-Мэри шыңына дейін қиын жол жасауға болады. Соңғы жылдары кейбір адняматханха халқы адамдарды шыңға жетпей тоқтауды сұрады және ол қасиетті екенін көрсетті. Реджи Нобтан Абрпт тауына дейінгі шыңдарды аралауға бірнеше күн қажет болатын қиын жол. Шыңдар өте тік және Паундтың ішіндегі қалың бұталар мен ағаштар бағыт табуды қиындатады. 1959 жылы 12 жасар Николас Джордж Бэннон Паундтың ішінде сегіз адамнан тұратын топтан айырылып, жоғалып кетті және іздеу жұмыстарына қарамастан қайтыс болды. Оның денесі 18 айдан кейін ғана табылған. Сент-Мэри шыңының жоғарғы беткейіндегі өткел оның құрметіне аталған. Оның ағасы Джон Бэннон кейін Оңтүстік Австралияның премьер-министрі болды.