Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Вилпена фунт ("Икара" адняматана тілінде) – Оңтүстік Австралиядағы Аделаиданың солтүстігінде, Австралиядағы Икара Флиндерс таулары ұлттық паркінің ортасында орналасқан табиғи тау амфитеатры. Оның шетіне Хокер қаласынан оңтүстіске және солтүстік Флиндерс тауларындағы Блинман қаласынан солтүстікке қарай салынған жолмен жетуге болады. XIX ғасырдың ортасынан XX ғасырдың ортасына дейін мал жаюға, ал XX ғасырдың басында егін өсіруге пайдаланылды. Оның туризмдік әлеуеті 1949 жылы анықталды.
Wilpena Pound ("Ikara" in the Adnyamathanha language) is a natural amphitheatre of mountains located north of Adelaide, South Australia, Australia in the heart of the Ikara Flinders Ranges National Park. Its fringe is accessible by a sealed road between the towns of Hawker to the south and Blinman in the northern Flinders Ranges. It was used for grazing from the mid nineteenth century to the mid twentieth century and for cropping in the early twentieth century. Its tourism potential was recognised in 1949.
Геоморфология
Бұл аймақ Аделаида геосинклиналының бір бөлігі болып табылады. Ертедегі әуесқой теориялар Вильпена Паунды ежелгі жанартау деп жаңылыстырған. Паун – бұл синклинальді алап, оның бүктелу осі солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Эдеоуи шатқалы арқылы солтүстік жағында және Раунслидің Блафты оңтүстік жағында өтеді. Сәйкес антиклин көршілес Моралана шатқалында орналасқан, ал батыс қанатында Елдер жотасы жатыр. Бұл аймақ геосинклинаның жас шөгінділерін құрайтын шөгінді тау жыныстарынан тұратын Уилпена тобына атын берді, ал одан әрі бөлінулердің атаулары да осы аймақтан шыққан, әсіресе Раунсли кварциті мен Бонни құмтасынан тұратын Паун субтобы. Осы топтан Эдиакар кезеңінің Ikaria wariootia сияқты қазбалары табылды. Сырттан қарағанда Паун бір тау тізбегі сияқты көрінсе де, шындығында ол екі тау тізбегінен тұрады: біреуі батыс жағында, екіншісі шығыс жағында, оңтүстіктегі ұзын Раунслидің Блафтымен қосылған. Шығыс жақта Уилпена шатқалы деп аталатын шатқал кесілген, ал Паунның ішкі бөлігінің көп бөлігі Уилпена өзеніне құйылады, ол шатқал арқылы шығады. Паунның биік солтүстік беткейлерінің шағын бөлігі Эдеоуи өзеніне құяды, ол су тасқыны кезінде солтүстікке қарай Эдеоуи шатқалындағы тік жартастар мен сарқырамалар арқылы ағып шығады. Флиндерс тауларының ең биік шыңы – солтүстік-шығыс жағында орналасқан Сент-Мэри шыңы (1171 м). Шатқалдың оңтүстігінде, шығыс жағында ең биік шың Бони нүктесі (1133 м) орналасқан. Паунның солтүстік-батыс жағында ең биік нүкте Помпей бағанасы (1165 м) болып табылады. Оңтүстіктегі Раунслидің Блаф (950 м) – екінші ірі шың. Таулардың қабырғасы Паунның ішкі бөлігін толығымен қоршап тұрады, жалғыз үзілістер – Уилпена шатқалындағы шатқал және оңтүстік-батыс жақтағы биік қырат, үстінен Хейсен жолы өтеді. Бұл соңғы қырат Бридл-Гап деп аталады, себебі бұл – шатқалдан басқа, тәжірибелі шабандоздар Паунға кіре алатын жалғыз орын. Паунның ішкі бөлігі солтүстік жиегінде биікке көтерілмейді, керісінше, бірнеше тік шатқалдар арқылы төменгі жазыққа өте тік құлайды.
The area is part of the Adelaide Geosyncline. Early amateur theories mistakenly suggested Wilpena Pound was an ancient volcano. The Pound is a synclinal basin with the fold axis running NNW SSE through Edeowie Gorge at the northern end and Rawnsley's Bluff at the southern. A corresponding anticline is located in the adjacent Moralana Gorge with the Elder Range on the downturned western limb. The area has given its name to the Wilpena Group of sedimentary rocks which make up the younger sediments of the geosyncline and names of further subdivisions also originate from the area particularly the Pound Subgroup made up of Rawnsley Quartzite and Bonney Sandstone which were laid down during the Ediacaran Period. Ediacaran fossils, such as Ikaria wariootia, have been found in this subgroup. Although from the outside the Pound appears as a single range of mountains, it is actually two: one on the western edge and one on the eastern, joined by the long Rawnsley's Bluff at the south. A gorge called Wilpena Gap has been cut in the eastern range and most of the inside of the Pound drains into Wilpena Creek which exits through the Gap. A small part of the high northern slopes of the Pound drains into Edeowie Creek, which drains in time of flood over steep cliffs and waterfalls in Edeowie Gorge to the north. The highest peak in the Pound, which is also the highest of the Flinders Ranges, is St Mary Peak (1171m), on the north eastern side. To the south of the Gap, on the eastern side, the highest peak is Point Bonney (1133m). On the north western side of the Pound, the highest point is Pompey's Pillar (1165m). Rawnsley's Bluff (950m) at the southern end is the other major summit. The wall of mountains almost completely encircles the gently sloping interior of the Pound, with the only breaks being the gorge at Wilpena Gap and a high saddle in the south western range over which the Heysen Trail passes. This latter saddle is called Bridle Gap, supposedly because it is the only place other than the gorge where a skilled horseman might ride into the Pound. The interior of the Pound does not rise to a height at the northern edge, but instead simply drops off very steeply to the plain below in a series of steep gullies.
Адняматханның құрылуы туралы мәлімет
Аднаматхан халқының тілі мен мәдениеті (Юра Муда) Вильпена шыңдарының екі арман жыланының (Акурра) әрекетінен қалай пайда болғанын баяндайды. Олар тойға жиналған көптеген адамдарды жеп қойғандықтан, жыландар жеген жерлерінен қозғала алмай қалды. Ата және ана жыланның бастары тиісінше Сент-Мэри шыңы мен Беатрис төбесін құрады.
The Adnyamathanha people's language and culture (Yura Muda) passed down their tale of how the Wilpena peaks were formed by two dreaming serpents (Akurras) which ate a large number of people gathered for a celebration which caused the serpents to be unable to move from their eating grounds. The head of the male and female serpents formed St. Mary Peak and Beatrice Hill respectively.
Тарих
Аднаматханха халқы британдық отарлау кезінде Уилпена Пунды қоса алғанда, осы аймақта мекен еткен. Эдвард Эйр 1839 жылы Торренс көліне жасаған алғашқы сапарында, Пундтың алысқа жатқан шыңдарын көруі мүмкін, бірақ ол бұл жоталарға бармады. Мэтью Флиндерстің ботанигі Роберт Браун 1802 жылдың наурыз айында Оңтүстік Флиндерс тауларының ең биік шыңдарының біріне көтерілді, бірақ Вильпена көкжиеңнен сәл жоғарыда болған. Еуропалықтар алғаш рет бұл аймақты зерттегеннен кейін, Пундты және оның мал шаруашылығы үшін перспективаларын анықтағаннан кейін, кім алғаш тапқандығы туралы пікірталас туды. 1850 жылы оны тапқан адам – шабандоз Уильям Чейс болды, оның жұмыс берушілері, дәрігер ағайынды Уильям Браун мен Джон Браун 1850 жылы мұнда мал өсіруге жер жалға алу үшін өтініш берген. Басты талапкер – мал өсіруші К.Н. Баго, ол 1851 жылдың маусымында газетте бұл жер туралы баяндама жасады, жалға алуға өтініш бергеннен кейін және өзін ашқан адам деп мәлімдеді. Багоның ашылу туралы мәлімдемесінен бір апта өткен соң, Браунның Чейске деген талабымен оның сөзі жоққа шығарылды. Пасторальдық жерді жалға алу құқығы туралы қарама-қайшылықты таластарды реттеу үшін Корольдік жер комиссары Чарльз Бонни және геодезия басқармасының бастығы Генри Фрилинг солтүстікке барып, аймақты зерттеу үшін Х. Раунслиді жұмысқа алды. Раунсли Пундтың оңтүстік жиегіне ғана жетті, ал Браун үшін Томас Берр мен Фредерик Синнетт бұл жерді бір-екі ай бұрын жеке зерттеген. Раунсли келген кезде, жергілікті тұрғындар Блефтің оның құрметіне аталғанын білді. Ақырында Браун ағайындылары Баготтан Вильпена үшін жеңіске жетті. Браун ағайындылары Генри Стронг Прайсты 40 000 гектарлық Уилпена шаруашылығын ашуға және басқаруға алды. 1861 жылы Прайс Брауннан Уилпена жерін сатып алды. 1863 жылы Уилпена 200 000 гектардан астам жерді құрады, бірақ сол онжылдықтағы құрғақшылықтан қиындық көріп, жайлай алмады. Бір дереккөз бойынша, Пундтың табиғи қоршауы жылқыларды сақтау үшін пайдаланылған. Wilpena Eating House 1862 жылы салынды, ол 1880 жылдарға дейін саудагерлерге қызмет көрсетті, содан кейін тасталды. Бұл құрылыс жергілікті қарағайдан жасалған тақталармен және шөптен жасалған шатырмен салынған. Прайс 1889 жылы қайтыс болғаннан кейін, Пундтың 8000 гектарлық бөлігі негізгі жерден бөлініп, жеке жалға берілді. Хилл отбасы 1901 жылы бұл жерді жалға алғаннан кейін, солтүстікке қарай ешқашан жасалмаған шаруашылықпен айналысуға бел буды. Гойдер сызығы 1880 жылдардағы үлкен құрғақшылық кезінде ауыл шаруашылығының кеңеюіне өте дұрыс екенін дәлелдеді, ал Уилпена бұл сызықтың солтүстігінде орналасқан. Алайда, Флиндерс тауларының ең биік тауларының көлеңкесінде болғандықтан, Пундтағы жауын-шашын аздап көп, тіпті Сент-Мэри шыңында сирек қар жауады. Уилпена Gap арқылы жол салу үшін көп еңбек жұмсалды, содан кейін Хиллдер Пундтың ішінде кішкентай үй салды (бүгінде де тұр) және ішкі жақтағы қалың бұталарды тазартты. Бірнеше жыл бойы Хилл отбасы Пундтың ішінде егін өсіруде орташа табысқа жетті, бірақ 1914 жылы үлкен су тасқыны болды және шатқал арқылы өтетін жол қирады. Олар жаңадан бастауға батыл болмады, сондықтан үйлерін үкіметке сатты. Содан кейін Пунд мал жаюға жалға берілген орман қоры болды. 1945 жылы ауданның туристік әлеуеті танылды және "Ұлттық демалыс орны" деп жарияланды. Шатқалдың сыртында, ағынның оңтүстік жағында Wilpena Chalet деп аталатын қонақ үй ашылды және содан бері әртүрлі жеке компаниялар басқарып келеді. Кевин Рашид, кейін оның ұлы Кит, Шалетті 50 жылдан астам уақыт бойы басқарды. Кейіннен Пунд Флиндерс-Рейнджес ұлттық паркінің құрамына кірді.
The Adnyamathanha people inhabited an area including Wilpena Pound at the time of British colonisation. Edward Eyre was almost certainly the first European to sight the distant peaks of the Pound, while on his first 1839 expedition to the vicinity of Lake Torrens but he did not visit these ranges. Matthew Flinder's botanist Robert Brown had climbed one of the highest peaks of the southern Flinders in March 1802 but Wilpena would have been just over the horizon. Immediately after Europeans first explored the ranges, discovering the Pound and its prospects for pastoralism, there was debate as to who was first. The likely discoverer, in 1850, was bushman William Chace, whose employers, the pastoralist brothers William Browne and John Browne, both medical doctors, had applied in 1850 for a pastoral lease there. The rival claimant was pastoralist C. N. Bagot, who described the country in June 1851 in a newspaper report, after having applied for a lease and claiming to be the discoverer. Within a week of Bagot's discovery claim appearing, it was indignantly refuted by the Browne's claim in favour of Chace. In an attempt to sort out theses conflicting claims over the pastoral lease, Crown Commissioner of Lands, Charles Bonney and Surveyor General Henry Freeling employed H. C. Rawnsley to go north and survey the area. Rawnsley only made it to the southern end of the Pound, which had been privately surveyed for the Brownes by Thomas Burr and Frederick Sinnett only a month or two earlier. On his arrival, Rawnsley found that the Bluff was already named after him by the locals. The Browne brothers eventually won the claim for Wilpena over Bagot. The Brownes employed Henry Strong Price to open up and run the 40,000 hectare Wilpena Station for them. In 1861, Price purchased the Wilpena lease from the Brownes. By 1863 Wilpena consisted of well over 200,000 hectares but was nearly ruined by the drought of that decade. According to one account, the natural enclosure of the Pound was used for keeping horses. Wilpena Eating House was built in 1862 to service passing traders until the structure was abandoned in the 1880s. The structure was built with local pine slabs and a roof made from grass. After Price died in 1889, the immediate 8,000 hectare area of the Pound was separated from the main run and leased separately. When the Hill family obtained this lease in 1901, they decided to try farming, something never before attempted so far north. Goyder's Line had proven rather accurate with regard to agricultural expansion in the great drought of the 1880s and Wilpena is some north of the line. However, being in the shadow of some of the highest mountains of the Flinders, rainfall in the Pound is a little higher with snow even being very rarely known on St Mary Peak. After immense labour to construct a road through the torturous Wilpena Gap, the Hills built a small homestead inside the Pound (which still stands today) and cleared open patches in the thick scrub of the interior. For several years, the Hill family had moderate success growing crops inside the Pound but, in 1914, there was a major flood and the road through the gorge was destroyed. They could not bear to start all over and sold their homestead to the government. The Pound then became a forest reserve leased for grazing. In 1945 the tourist potential of the area was recognised when a "National Pleasure Resort" was proclaimed. A hotel called the Wilpena Chalet was opened on the southern side of the creek just outside the gorge and it has been run by various private companies ever since. Kevin Rasheed and later his son, Keith, ran the Chalet for over 50 years. Later, the Pound became part of the Flinders Ranges National Park.
Номенклатура
Вильпенаның атауының түпнұсқадағы абориген тілінен "қисайған саусақтар орны" деген мағынаны білдіретіні күмәнді, және бұл таулардың иілген қолға немесе қыстағы суыққа ұқсауымен байланысты болуы мүмкін. Алайда, Адняматхана халқының тілінде мұндай сөз жоқ, ал "Pound" (Қоршалған аймақ) үшін олардың берген аты – Икара, яғни "кездесу орны". Адняматхана халқы "Pound" сөзін өз тілінде "кездесу" немесе "бастау орны" деп аударады. Нгарри Мудланханың кімдер Сент-Мэри шыңы деп атағаны белгісіз. Ғасыр басындағы бірнеше сенімсіз мәліметтерге сәйкес, 1856 жылы геодезист Б. Х. Бэббидж оны Сент-Мэри шыңы деп атаған, бірақ көбінесе осы аймақта 1851 жылы болған мал өсіруші Джордж Марчант осы атауды ұсынған деген болжам бар. Бони нүктесі Корольдік жер комиссары Чарльз Бонидің құрметіне аталған. Раунслидің Блафты геодезист Х. С. Раунслидің есімімен атады. Вильпена аңғарының оңтүстігіндегі шың 20 ғасырдың соңына дейін Джон тауы деп бейресми түрде танылған, себебі автобус жүргізушілері туристердің оның атын сұрауынан шаршап, оны солай атаған. Дегенмен, 1851 жылы жеке зерттеуде ол геодезисттің серігі болған Ольсен тауы деп белгіленген. Соңғы жылдары бұл атау қайтадан қолданысқа енді. Аделаида Бушвокерлері 1959 жылы "Pound" аймағының егжей-тегжейлі картасын жасады, онда олар шығысқа қарайғы көптеген шыңдарға аборигендік атаулар берді: Атунга Блаф ("биік жер"), Тандерра Саддл ("демалыс орны"), Тимбурру шыңы ("тік"), және Вангара төбесі (Вильпена аңғарының солтүстігіндегі танымал қарау орны) – осы картада келтірілген. Батыс тау жоталары 1895 жылы Моралананың жүзін зерттеу кезінде аталды. Геодезист Уильям Грейг Эванс олардың барлығына өзінің отбасы мен достарының есімдерін берді: Дороти шыңы, Беатрис төбесі, Мэдж төбесі, Гарольд төбесі – оның балалары, Реджи Ноб – оның інісі, Грейг шыңы – өзі, ал Дик Ноб, Уолтер төбесі және Фред Ноб – оның геодезиялық тобының мүшелері. Бимборнина төбесі Бридл-Гапқа қарап тұрған Дик Нобтың атауы ретінде соңғы кезде қолданысқа енді. 1851 жылы Дороти шыңына арналған атау Орапаринна станциясының негізін қалаушысының құрметіне Борд тауы деп аталған, бірақ бұл атау қайта қолданылмады.
Wilpena is dubiously claimed to be an Aboriginal word meaning "place of bent fingers" and it has been suggested this may be a reference to either the mountains resembling the shape of a gently cupped hand or the freezing cold of the ranges in winter. However, the Adnyamathanha people have no such word in their language and their name for the Pound is Ikara which means "meeting place". The Adnyamathanha translate Pound to mean 'meeting' or 'initiation place' in their language. It's not clear who re named Ngarri Mudlanha as St. Mary's Peak. A somewhat discredited turn of the century account has the surveyor B. H. Babbage naming it St Mary's Peak in 1856 but a more likely account is that the pastoralist George Marchant suggested the name while in the area in 1851. Point Bonney was named after the Crown Commissioner of Lands Charles Bonney. Rawnsley's Bluff is named after the surveyor H. C. Rawnsley. The peak directly to the south of Wilpena Gap was known informally through much of the later 20th century as Mount John, reportedly because bus drivers became so tired of tourists asking its name they dubbed it as such. However, it had been marked on a private survey in 1851 as Mount Ohlssen Bagge after a business partner of the surveyor. In recent years the latter name has regained pre eminence. The Adelaide Bushwalkers produced a detailed map of the Pound in 1959 in which they gave generic aboriginal names to many of the eastern peaks: Attunga Bluff ("high place"), Tanderra Saddle ("resting place"), Timburru Peak ("steep"), and Wangara Hill (a popular lookout to the north of Wilpena Gap) date from this map. The peaks on the western range were named as part of a detailed survey for the Hundred of Moralana in 1895. The surveyor William Greig Evans named them all after his family and associates: Dorothy's Peak, Beatrice Hill, Madge's Hill, Harold's Hill are after his children, Reggie's Nob his brother, Greig's Peak himself, and Dick's Nob, Walter's Hill and Fred's Nob are after members of his surveying party. Bimbornina Hill has recently gained some usage as a name for Dick's Nob, which overlooks Bridle Gap. The 1851 name for Dorothy's Peak was Mount Boord, after the pioneer of Oraparinna station but this name has not regained any usage.
Климат
Уилпена Паундтың жартылай құрғақ климаты бар. Бір күндегі жауын-шашынның ең көп мөлшері 173 мм. Жазда ыстық болады. Желтоқсан мен ақпан аралығында күндізгі температура орташа есеппен 31,8–33,8 °C (89,24–92,84 °F) аралығында, ал түнгі ең төменгі температура 16–18 °C (60,8–64,4 °F) аралығында болады. Қыста салқын немесе суық болады. Маусым мен тамыз аралығында күндізгі температура орташа есеппен 15,9–17,7 °C (60,62–63,86 °F) аралығында, ал түнгі ең төменгі температура 3,7–4,6 °C (38,6–40,3 °F) аралығында болады.
Wilpena Pound has a semi arid climate. The record rainfall in a single day is 173 mm. Summers are hot. Between December and February, daytime temperatures average between 31.8(89.24 °F) and 33.8 °C(92.84 °F) with night minimums averaging between 16 °C(60.8 °F) and 18 °C(64.4 °F). Winters are cool to cold. Between June and August, daytime temperatures average between 15.9 °C(60.62 °F) and 17.7 °C(63.86 °F) with night minimums averaging between 3.7 °C(38.6 °F) and 4.6 °C(40.3 °F).
Туризм
Уилпена фунты – Флиндерс тауларының ең көп таңдалатын аралықтарының бірі. Уилпена Паунд курорты Уилпена фунтының сыртында, ал Раунсли Парк станциясы батыс жағында орналасқан. Хокердің солтүстік-шығысындағы Раунсли паркі мен Уилпена Паунд курортындағы топырақты ұшу-қону жолақтарынан панорамалық ұшуларға мүмкіндік бар. Тауға өрмелеу де тартымды, әсіресе Мұнарьи – шамамен 120 метрлік кварцит тік жар, таушылардың сүйікті орны. Аркару тасында Флиндерс тауларындағы оқиғаларды, мысалы, Уилпена фунтының қалыптасуын бейнелейтін ежелгі суреттер сақталған. Харольд Казноу Уилпена фунтының шұғыл жартылай шөлді климатында тіршілік ететін жалғыз ағаштың әйгілі суретін түсірген.
Wilpena Pound is one of the most visited sites in the Flinders Ranges. Wilpena Pound Resort is just outside Wilpena Pound and Rawnsley Park Station is on the western side. Scenic flights are available from unsealed airstrips at Wilpena Pound resort and Rawnsley Park north east of Hawker. Rock climbing is an attraction, with the Moonarie, a quartzite cliff of about 120m located on the upper rim, being a hotspot for rock climbers. Arkaroo rock has aboriginal paintings depicting events in Flinders Ranges, such as the formation of Wilpena Pound. Harold Cazneaux took his famous picture of a lonely tree surviving in the harsh semi arid climate of Wilpena Pound.
Бұталық жүру
Паунд бұталар арасында серуендеуге танымал орын. Басты жолдан көп алыс емес жерде бірнеше сағаттық, салыстырмалы түрде оңай серуендеуге болады. Күннің көп бөлігін алып, Сент-Мэри шыңына дейін қиын жол жасауға болады. Соңғы жылдары кейбір адняматханха халқы адамдарды шыңға жетпей тоқтауды сұрады және ол қасиетті екенін көрсетті. Реджи Нобтан Абрпт тауына дейінгі шыңдарды аралауға бірнеше күн қажет болатын қиын жол. Шыңдар өте тік және Паундтың ішіндегі қалың бұталар мен ағаштар бағыт табуды қиындатады. 1959 жылы 12 жасар Николас Джордж Бэннон Паундтың ішінде сегіз адамнан тұратын топтан айырылып, жоғалып кетті және іздеу жұмыстарына қарамастан қайтыс болды. Оның денесі 18 айдан кейін ғана табылған. Сент-Мэри шыңының жоғарғы беткейіндегі өткел оның құрметіне аталған. Оның ағасы Джон Бэннон кейін Оңтүстік Австралияның премьер-министрі болды.
The Pound is popular for bushwalking. Short relatively easy walks of a few hours can be made not far off the main road. More difficult walks, taking the best part of a day, can be made up to St Mary Peak. In recent years, some Adnyamathanha people have asked that people stop short of the peak and indicated it is sacred. The traverse of the peaks from Reggie's Nob to Mount Abrupt is a difficult walk requiring several days. The peaks are very rugged and thick scrub and timber inside the pound can make navigation difficult. In 1959, 12 year old Nicholas George Bannon became separated and lost from a group of eight walking inside the Pound and, despite search efforts, died. His remains were not located until 18 months later. A pass on the upper slopes of St Mary Peak is named after him. His brother, John Bannon, later became the Premier of South Australia.