Кіріспе

Орта ғасыр кеңсе иесі – орта ғасырлық функция (әртүрлі атаулар осы мақалаға бағытталған)

Орта ғасырларда адвокат (кейде қазіргі ағылшын тілінде: advocate; неміс тілінде: Vogt; француз тілінде: avoué) – үлкен феодалдық мырзаның немесе аббат сияқты институттың кейбір әлеуметтік жауапкершіліктерін орындауға заңды түрде делегацияланған кеңсе иесі болды. Мұндай лауазымдар, әсіресе Киелі Рим империясында көп болды. Әдетте, бұл ауыл шаруашылығы жерлерін, ауылдарды және қалаларды күнделікті басқарудың аспектілеріне жауапкершілік алу үшін дамыды. Кейбір аймақтарда адвокаттар ірі провинциялардың губернаторлары болды, кейде олар Landvogt (неміс тілінде) сияқты терминдермен ерекшеленеді. Термин ақырында көптеген басқарушылық және адвокаттық түрлерге сілтеме жасау үшін қолданылған болса да, адвокаттың ең алғашқы және маңызды түрлерінің бірі шіркеу адвокаты (advocatus ecclesiae) болды. Бұл ертеде дінге жатпайтын иелер болды, олар дін институттарын зайырлы әлемде қорғауға көмектесіп қана қоймай, сонымен қатар шіркеудің жерлерінде иелік ету жауапкершілігін атқаруға жауапты болды, мысалы, өлім жазасын қолдануды талап ететін заңды істерді қарау. Бұл лауазым иелерінің лауазымдары өздеріне байланысты феодалдық артықшылықтары бар мұрагерлік атақтар ретінде қарастырылды. Адвокат заң сотының қызметкері ретінде алғаш рет 12-13 ғасырларда Рим заңдарының қайта ашылуымен бірге пайда болды.

Номенклатура

Еуропаның әртүрлі тілдерінде қолданылатын терминдер, басқа біреудің атынан шақырылған (ad vocatus) кез келген адамды білдіретін латын тіліндегі жалпы терминнен туындаған. Ағылшын тіліндегі "адвокат" және "адвокатталатын" терминдерінен бөлек, Киелі Рим империясы туралы ағылшынша жазылған тарихтарда неміс тіліндегі терминдер де кездеседі, оларға Вогт (көне жоғары неміс тілінен, сондай-ақ Voigt немесе Fauth; көпше түрі – Vögte) кіреді. Вогттың қарауындағы аумақ немесе жауапкершілік аймағы вогтей деп аталады ([ad]vocatia сөзінен). Осыған байланысты терминдерге (жер) voogd, foged, fogd, fogde, wójt, және voit жатады.

Дін қызметкерлері

Бұл адвокаттар клиенттерінің мүддесін қорғауға арнайы міндеттелген. Олар шіркеу немесе монастырь аумағында азаматтық сот ісін жүзеге асырып, шабуыл болған жағдайда шіркеуді қарумен қорғауға міндетті болды. Соңында, олардың міндеті – шіркеу немесе монастырь атынан қарулы күштерді басқару және соғыс кезінде оларға басшылық ету болды. Осы қызметтер үшін адвокат шіркеудің меншігінен белгілі бір кірістерді алды, олар керек-жарақ немесе қызмет түрінде болуы мүмкін, адвокат талап ете алатын немесе шіркеу мүлкіне кепілдік түрінде берілетін кірістер. Мұндай адвокаттар римдік дәуірде де кездесетін; Карфаген синоды 401 жылы императордан епископтармен бірлесіп, шіркеулерге қорғаушылар тағайындауды сұрауды бұйырды. Сонымен қатар, Италияда бесінші ғасырдың соңында мұндай *defensores ecclesiæ* болғандығының куәліктері бар, бірақ папа Григорий I бұл лауазымды дін қызметкерлерімен шектеді. Бұл қорғаушылардың міндеті кедейлерді қорғау және шіркеудің құқықтары мен мүлкін қорғау болды. Франк мемлекетінде, меровингтер тұсында, шіркеулердің бұл жай өкілдері *agentes*, *defensores* және *advocati* ретінде пайда болды. *Vogt* ұғымы көне герман тіліндегі *Munt* немесе қорғаншы идеясымен байланысты, сонымен қатар физикалық қорғаныс және заңдық өкілдік элементтерін де қамтыды (содан *advocatus* немесе "адвокат" байланысы туды). Каролингтер кезінде шіркеу адвокатының міндеттері кеңейтілді және Шарль Ұлының билігі кезінде қалыптасқан үкімет принциптеріне сәйкес анықталды; осыдан бастап ортағасырлық мағынада *advocatus ecclesiæ*. Шамамен 790 жылғы капитулярда жоғары дін қызметкерлеріне "шіркеудің құрметі үшін және дін қызметкерлеріне тиіс құрмет үшін" (*pro ecclesiastico honore, et pro sacerdotum reverentia*) адвокаттар болуы керек деп бұйрық берілді. Карл Ұлы епископтарды, абаттарды және абатшаларды адвокаттар ұстауға міндеттеді және лауазымға тағайындалатын адамдарды таңдауда үлкен сақтық танытуды бұйырды; олар ақылды, заңмен таныс және сол кезде әлі де әкімшілік болып табылатын графтықта (*Grafschaft*) мүлікке ие болуы керек еді. Шіркеулер, монастырлар мен канониялар, осылайша, жоғарыда анықталған лауазымды біртіндеп қабылдаған адвокаттарды алды. Каролингтер кезінде епископтар, абаттар мен абатшалар олардың мүлігі бар әрбір округте мұндай лауазымды адамдарды тағайындауға міндетті болды. Бастапқыда бұл лауазым мұрагерлік емес, тіпті өмір бойына берілмейтін, адвокатты абат немесе абат пен епископ графпен бірлесіп таңдайтын. Каролингтерден кейінгі кезеңде ол мұрагерлік лауазымға айналды және оны шіркеу немесе монастырьмен байланысты құқықтарын кеңейтуге тырысқан күшті ақсүйектер ұстады. IX ғасырда шіркеулік мекемелерді олардың адвокаттарының шамадан тыс талаптарынан қорғау үшін соборлық жарлықтар қабылданды, олар шын мәнінде шіркеулік клиенттеріне көп жағдайда ауыртпалық болды. Олар өздеріне сеніп тапсырылған мүлікті өздерінікідей қарады, шіркеу мүлкін тонады, оннан бір бөлігін және басқа да кірістерді өздеріне алды және қорғауға тағайындалғандарды көптеген жолдармен қысымға салды. Лауазым көптеген артықшылықтар ұсынғандықтан, оны іздеушілер көп болды. Адвокаттардың шамадан тыс талаптары олар мен шіркеулер мен монастырлар арасында дауларға себеп болды. Өздерінің құқықтары шектеліп қалған епископтар мен абаттар қорғаныш үшін Киелі Рим императоры мен Папаға жүгінді. XII ғасырда Римнен адвокаттардың биік қолды әрекеттерін шектеуге бағытталған ескертулер шықты, оларға қатаң діни жазалар қарастырылған, бірақ бұл құқық бұзушылықтардың барлығына тоқтам бермеді. Кейде императорлар мен князьдер адвокаттық лауазымды атқарды, бұл жағдайда олар өздерін өкілдік ету үшін орынбасар адвокаттарды (*subadvocati*) тағайындады. Шарль Ұлының өзінің графтарының бақылауында емес, шіркеу аумақтарында мұндай лауазымды адамдарды тағайындаған тұсынан бастап, *Vogt* шіркеулік беделді тұлғаларды (мысалы, епископтар мен абаттарды) немесе зайырлы мәселелерде, әсіресе зайырлы соттарда өкілдік ететін мемлекеттік қызметші болды. Мұндай өкілдер шіркеуге ежелгі заманнан бері тағайындалған, өйткені оның осы дүниелік істерде өз атынан әрекет етуіне болмады. Сондықтан, шіркеулік мәртебесіне байланысты жергілікті графтың (*Graf*, бастапқыда аумақты басқаратын және императорға есеп беретін әкімшілік лауазымды адам) зайырлы үкіметінен босатылған (немесе иммунитеті бар) аббаттар мен епископтардың аумақтарында *Vogt* қорғаныш иелігінің қызметін орындады, әдетте мұндай аудандардың әскери контингентіне басшылық етті (*Schirmvogtei*). Бұдан басқа, ол *Vogt* сотынан (*Landgericht (ортағасырлық), Vogtgericht немесе Blutgericht*) графтың орнына жоғары сотты жүзеге асырды. Жеке және отбасылық монастырларда (қараңыз, меншікті шіркеу) иесінің өзі көбінесе *Vogt* лауазымын атқарды, оны меншік реформасынан кейін де жиі сақтап қалды (қараңыз, жалдамалы абат). Ең маңызды аббаттықтардың *Vogt* бақылауы үшін орталық монархия, шіркеу және аймақтық ақсүйектер арасындағы үш тарапты күрес ақсүйектердің құқығы ретінде қалыптасты; 1075 жылғы Хирсау формуляры Кальв графы Адальбертті аббаттың мұрагерлік адвокаты ретінде бекітті, бұл келісім Германияда осылай көшірмеленді, осыдан бастап лауазым жоғары ақсүйектердің мұрагерлік меншігіне айналды, олар оны өздерінің билігі мен аумақтарын кеңейтудің құралы ретінде жиі пайдаланды және кейбір жағдайларда қорғауға міндетті болған шіркеу органдарының мүліктерін өздеріне алды. Австрияда, жеке тұлғалардың шіркеу мүлкіне билік етуіне тыйым салынғаны туралы шіркеунің қағидалары ақсүйектер тарапынан көңілі толмады. XIII және XIV ғасырлардағы аббаттар Бабенберг және ерте Габсбург герцогтарымен одақтасып, адвокатура құқықтарын сатып алды; *Vogt* лауазымын жою (*Entvogtung*) жергілікті зайырлы сот билігін Австрия герцогінің қорғаушылық билігіне алмастырды, кейде герцог бекіткен жарлықтарды жасау арқылы.

Императорлық қорғаушылар

Германияда Вогт (адвокат немесе "қорғаушы") атағы тек шіркеулер мен аббаттардың адвокаттарына ғана емес, сонымен қатар ерте орта ғасырлардан бастап, Киелі Рим императорының тікелей басқаруындағы жерлерді басқаруға тағайындалған лауазымды тұлғаларға берілді. Бұл, графтарға тиесілі және олардың мұрагерлік князьдыққа айналған иеліктерінен өзгеше болды. Вогттың лауазымы немесе оның басқаруындағы аумақ вогтей деп аталды. Вогт басқарған жер вогтланд (terra advocatorum) деп те аталатын, қазіргі кезде Реусс княздықтарымен және Саксония, Пруссия және Баварияның іргелес аймақтарымен шектесетін аймақты білдіреді. Императорлық адвокаттық лауазымы мұрагерлікке айналуға бейім болды. Кейде император өзінің ең жоғары билігіндегі аймақтарға қатысты Вогт атағын қабылдады.

Англияда

Англияда "адвокатус" сөзі ешқашан аббаттың мұрагерлік өкілін көрсету үшін қолданылмаған, бірақ кейбір ірі аббаттықтарда континенттік адвокаттардың функциялары мен құқықтарына ұқсас функциялар мен артықшылықтары бар мұрагерлік басқарушылар болған. Керісінше, Англияда "адвокатус" немесе көбінесе "avowee" сөзі шіркеулік игіліктің меценатын көрсету үшін тұрақты түрде қолданылған, оның жалғыз маңызды құқығы – дін қызметкерін епископқа тағайындауға мұрагерлік құқық болған. Осылайша, игілікке мұрагерлік құқық ағылшын тілінде "advowson" (advocatio) деп аталды.

Ескі Швейцария Конфедерациясы

Ландвогт атағы 1415 жылы Ескі Швейцария Конфедерациясында пайда болды. Ландвогт Ландвогтейді басқарды, ол егеменді кантонның өкілі болып табылды, немесе Конфедерацияның немесе оның бір бөлігінің атынан әрекет етті, немесе бірнеше кантон арасында ортақ басқару құқығына ие кондоминиумды (Gemeine Herrschaft) басқарды. Кондоминиумдар болған жағдайда, кантондар екі жылдық мерзімге кезекпен Ландвогтты тағайындады. Көбінесе, Ландвогтей тұрғындарына өз Ландвогтын сайлауға рұқсат етілді. Бұл әсіресе Берннің бағынышты аумағы болған, бірақ әскери одақтас ретінде ерекше мәртебеге ие болған Оберхаслиге қатысты. Ландвогт лауазымы 1798 жылы Хельветтік Республика құрылған кезде жойылды.

Габсбургтер Нидерланды

Бургундия герцогы атағы француз патшасы 1477 жылы олардың тарихи жерлерін қосып алғаннан кейін жойылды, бірақ Испанияның Габсбург патшалары мен Австрияның эрцгерцогтары Нидерландыдағы өз иеліктеріне сілтеме жасау үшін бұл атақты қолдануды жалғастырды. Мадрид пен Венада билік еткен монархтар оларды «ландвогд» немесе «генерал-губернатор» деп аталатын губернаторлар арқылы басқарды.

Ортағасырлық Англия мен Францияның ұқсастықтары

Дегенмен, Германияда орта ғасырлар бойы дворяндардың иеленгені және жиі теріс пайдаланған шіркеулік жерлерге қатысты қорғаушылық билігінің мәртебесіне тең келетін жағдай табу қиын. Ағылшын тарихында осыған ұқсас бірде-бір институт болған емес. Ревифтік қызмет ауылдық және шаруа деңгейінде ұқсас болса, ал шериф, сот орындаушысы, сенешал және кастелянның қызметтері де басқа жағдайларда соған ұқсас элементтерді қамтыды. Франциядағы кейбір епископтықтардың уақытша басқарушысы – видам лауазымы да белгілі бір байланыс көрсетті. Осыған қатысты ең көп қолданылатын аудармалар – адвокат немесе қорғаушы.

Польша

Ортағасырлық Польшада во́йт – қаланың мұрагерлік басшысы (қала иесі – король, шіркеу немесе ақсүйек билігі астында). Қазіргі Польшада во́йт – ауылдық гминаның сайланған басшысы, ал қалалық гминалардың басшылары бурмистр (бургомастер) немесе президент деп аталады.

Дания

Дания тілінде foged сөзінің әр түрлі мәндік түйіндері бар, олардың бәрі бір нәрсені қорғауға немесе бақылауға қатысты. Қазіргі заманғы Дания заңнамасында fogedret (vogt соты) сот шешімдерінің немесе басқа да қолданыстағы заңдық талаптардың күштеп орындалуын және атқарылуын жүзеге асырады.

Финляндия

Жергілікті сот орындаушысы (дистрайнер) kihlakunnanvouti деп аталады, онда kihlakunta (жүздік) – жергілікті сот ауданы. Олардың міндеті – жергілікті соттардың ақша төлемі туралы үкімдерін күшіне енгізу. Көбінесе vouti көмекші дистрайнерлерден тұратын команданы басқарады, олар көптеген өндіріп алу/еңбекақыдан ұстап қалу ісін жүзеге асырады.

Нидерланды

Қазіргі голланд тілінде "voogd" сөзі заңды қамқоршы деген ұғымды білдіретін басты сөз болып табылады. Тарихи мәтіндерде "Landvoogd" немесе әйел түрінде "Landvoogdes" қолданылады, әсіресе Парманың Маргаретiнiң ресми лауазымы ретінде.