Кіріспе

Жеке тұлғаның өлімін растау және куәландыруға уәкілетті мемлекеттік қызметкер.

Коронер – өлімнің жағдайы мен себебін зерттеуге немесе зерттеу тапсыруға құқықтары бар мемлекеттік немесе сот өкілі. Бұл лауазым иесі өз құзыреті шегінде табылған белгісіз кісінің жеке басын анықтауға немесе растауға да қатысуы мүмкін. Орта ғасырларда ағылшын коронерлері корольдік шенеуніктер болып, қаржылық билікке ие болды және шерифтер мен сот өкілдерінің билігін теңгерлеу үшін сот тергеулерін жүргізді. Әр құқық саласына байланысты, коронер өлім себебін жеке анықтауы немесе арнайы соттың төрағасы ("коронерлер алқасы") ретінде жұмыс істеуі мүмкін. "Коронер" термині "crown" сөзімен ортақ түбірге ие.

Міндеттері мен функциялары

Сот сарапшысының міндеттеріне, оның құзырында болған ірі апаттарға байланысты өлім-жітімдерді тергеуді және олардың куәландырылуын қадағалау кіруі мүмкін. Сот сарапшысының кеңсесі әдетте оның құзырында қайтыс болғандардың өлім туралы тіркемелерін сақтайды. Сот тергеуінде сот сарапшысының қадағалайтын қосымша міндеттері, тиісті заң және медициналық біліктілік деңгейіне байланысты болуы мүмкін. Сот сарапшысының талаптары әртүрлі юрисдикцияларда айтарлықтай өзгешеленеді және әр юрисдикция бойынша төменде сипатталған. Сот сарапшылары, сот-медициналық сарапшылар және сот патологтары – әртүрлі мамандықтар. Олардың міндеттері мен жауапкершіліктері де әртүрлі.

Этимологиясы мен тарихы

Сот тергеушісінің лауазымы ортағасырлық Англияда пайда болды және көптеген елдерде қабылданды, олардың құқықтық жүйелері бір кезде ағылшын немесе Ұлыбритания заңдарының ықпалында болды. Орта ағылшын тілінде "coroner" сөзі тәждің шенеунігін білдірген, ол француз тіліндегі couronne және латын тіліндегі corona, яғни "тәж" сөзінен шыққан. Сот тергеушісінің лауазымы шамамен 11 ғасырда, 1066 жылы нормандар Англияны басып алғаннан кейін аздан соң құрылды. Коронер лауазымы Ричард I Англиясында жазба заң арқылы бекітілді. 1194 жылдың қыркүйегінде "Айр ережелерінің" 20-бабында custos placitorum coronae (латынша "тәждің істерін сақтаушы") лауазымын құру туралы шешім қабылданды, осыдан "coroner" сөзі шықты. Бұл лауазымның негізгі міндеті қылмыстық істерде тәждің қаржылық мүддесін қорғау үшін жергілікті округтік шенеунікке жүктелді. Коронер лауазымы "көп жағдайда қажетті ауыстыру болып табылады: егер шерифке іс қызығушылық тудырса немесе ол іс тарапының бірімен туыс болса, коронер сот процесін орындап, нәтижесін қайтаруы тиіс". Бұл лауазым 1215 жылғы Магна Хартаның 24-тарауында нақтыланды, онда былай делінген: "Ешбір шериф, констебль, коронер немесе сот орындаушысы біздің тәждің істерін қарамайды". "Істерді сақтау" – әкімшілік міндет болса, "істерді ұстау" – сот міндеті еді, ол жергілікті коронерге емес, елді аралап, сот отырыстарын өткізетін судьяларға жүктелді. Округтік жазбаларды сақтаушының (custos rotulorum) лауазымы тәуелсіз лауазымға айналды, оны 1836 жылдан кейін әр округтің лорд-лейтенанты атқарды. Кенеттен немесе табиғи емес деп саналған өлімнен кейін дене тапқан адам "дабыл қағуды" көтеріп, коронерге хабар беруге міндетті болды. Коронерлер 1282 жылы Англияның Эдуард I-і Уэльсті әскери жолмен басып алғаннан кейін 1284 жылғы Рудлан заңы арқылы Уэльске енгізілді. Тарихқа көшсек, бұл терминнің тамыры антикалық дәуірге дейін жетеді, атап айтқанда, қайтыс болған адамды коронаторға тапсырған кезде, ол мәйітті дәстүр бойынша дайындап, оның басына лавр немесе мирт гүлдерінен жасалған тәж (лат. corona немесе serta) қоятын, осылайша ол ақыретте даналықпен қабылдансын деген ниетпен. Бұл әдет ежелгі Грецияда қолданылған, мысалы, Теофил Кристофор Харлес (Bionis smyrnaei және Moschi syracusani quae supersunt және т.б. 40-бет. Эрланген, 1780) Еврипид, Александриялық Климент, Гераклеялық Хион және басқалардың осыған қатысты сөздерін келтіреді; сондай-ақ Джеймс Клод Апшоу Даунс: "Ресми өлімді зерттеудің бастауы кем дегенде б.з.д. 44 жылға дейін грек дәрігері Антистийдің Юлий Цезарьды тексеруімен байланысты (Фишер 1993; Гаванде 2001). Коронер лауазымының тарихы мың жылдан астамды қамтиды және оның эволюциясы зор болды" (Coroner and Medical Examiner in Handbook of Death and Dying еңбегінде қарастырылған). Клифтон Д. Брайант жазған. 1-том, 909-бет. 2003 жыл).

Австралия

Австралиялық коронерлер оларға хабарланған жағдайлар бойынша өлімнің себебін тергеуге және анықтауға жауапты. Барлық штаттар мен аумақтарда коронер – заң білімі бар судья және ол жергілікті сотқа бекітілген. Төрт штат – Жаңа Оңтүстік Уэльс, Оңтүстік Австралия, Виктория және Батыс Австралия – мемлекеттік коронерлер мен арнайы коронерлік соттарға да ие. Тасманияда бас судья сонымен қатар мемлекеттік коронердің міндетін атқарады.

Бразилия

Бразилияда коронерлер (Médicos Legistas) бірінші кезекте сот-медицина сарапшылары, демек полиция қызметкерлері болып табылады. Федералды полиция департаментінде, Федералды криминалдық сарапшылардың ұлттық қауымдастығы (Associação Nacional dos Peritos Criminais Federais APCF) мәліметінше, "Федералды криминалдық сарапшы – әділет қызметінде техникалық және ғылыми білімі бар полиция қызметкері және қылмыстар жасалған кезде пайда болған және қалған іздерді ғылыми талдау арқылы материалдық дәлелдерді табуға немесе ұсынуға маманданған маман", бұл аталған мансапқа енген коронерлерге қатысты, аса күрделі федералдық қылмыстарды қарастыру кезінде, олар Ұлттық криминалистика институтының құрамындағы Сот медицинасы және стоматология секторымен тексерілуі тиіс. Федеративтік бірліктерде Азаматтық полиция (Федералды округте және тағы 6 штатта) немесе Ғылыми полиция (қалған 20 штаттың барлығында) өздерінің Заңгерлік медицина институттарына ие (олар негізінен адамдарға немесе олардың денелеріне қатысты құқық бұзушылықтардың авторлығын, динамикасын және материалдық жағдайларын анықтауға жауапты) және Парана штатынан басқа, коронерлер өздерінің жеке полиция мансабын құрайды.

Канада

Statistics Canada мәліметінше, олар азаматтық немесе қылмыстық жауапкершілікті анықтамайды, керісінше, осыған ұқсас жағдайларда қоғамдық қауіпсіздікті жақсарту және өлімнің алдын алу бойынша ұсыныстар береді. Сот-медициналық сараптама қызметтері провинциялық немесе аумақтық үкіметтердің қарауында болады және қазіргі Канадада көбінесе қоғамдық қауіпсіздік және қауіпсіздік немесе әділет министрлігінің құзырында жұмыс істейді. Бұл қызметтерге бас коронер (немесе бас медициналық сарапшы) жетекшілік етеді және атқарушы кеңес тағайындаған коронерлер немесе медициналық сарапшылардан құралады. Альберта, Манитоба, Новая Шотландия және Ньюфаундленд және Лабрадор провинцияларында қазір медициналық сараптама жүйесі бар, яғни барлық өлімнің себептерін анықтау сот патологиясы бойынша оқытылған мамандар-дәрігерлер басқа медициналық және құқық қорғау органдарының көмегімен жүргізеді. Қалған провинциялар коронерлік жүйе бойынша жұмыс істейді. Принс-Эдвард аралы мен Онтариодағы барлық коронерлер заң бойынша дәрігерлер болып табылады. Британ Колумбиясы, Саскачеван, Квебек, Нью-Брансуик, Солтүстік-Батыс Аймақтар, Нунавут және Юкон сияқты коронерлік жүйесі бар басқа провинциялар мен аумақтарда коронерлер міндетті түрде дәрігерлер емес, бірақ көбінесе заң, медицина немесе тергеу саласында білімі бар.

Ирландия

Coroners Service – Ирландияның аймақтарында орналасқан, әдетте Ирландияның дәстүрлі округтеріне сәйкес келетін аймақтарды қамтитын коронерлер желісі. Олар жергілікті билік органдарымен тәуелсіз сарапшылар ретінде тағайындалады және медициналық білімі бар дәрігерлер немесе заңгерлер болуы керек. Олардың басты міндеті – өлім куәлігін беру үшін кез келген күрт, түсініксіз, зорлықты немесе табиғи емес өлімді тергеу. Егер өлім табиғи емес себептерден туындаса, міндетті түрде сот отырысы (тергеу) өткізілуі тиіс.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада Әділет министрлігі Қылмыстық іс жүргізу кодексіне сәйкес, кенеттен, күтпеген және күмәнді жағдайларда болатын өлімдерді тергеу үшін кенеттен өлімді тергеушілерді тағайындайды. Коломбо және Канди сияқты ірі қалаларда негізгі қалалық аурухана жанында қалалық сот-дәрігерінің соты бар, онда сот-дәрігері және қосымша сот-дәрігері жұмыс істейді.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльстегі коронерлік қызметті Лорд-канцлермен кеңескеннен кейін Лорд-бас судья тағайындайтын судья – бас коронер бақылайды. Бас коронер коронерлерге кеңес, нұсқаулық және оқыту береді және Англия мен Уэльс бойынша тәжірибенің біркелкілігін қамтамасыз етуді мақсат етеді. Қазіргі уақытта бұл лауазым толық емес жұмыспен қамтылған. Қазіргі бас коронер – судья Томас Тиг. Англия мен Уэльс Лорд-канцлермен белгіленген коронерлік округтерге бөлінген, әр округ бір немесе бірнеше жергілікті билік органдарының аумағынан тұрады. Тиісті жергілікті билік, Бас коронер мен Лорд-канцлердің келісімімен, аудан үшін аға коронерді тағайындауы тиіс. Ол сондай-ақ аймақтық коронерлерді (фактически аға коронердің орынбасарлары) және коронерлердің көмекшілерін, лорд-канцлер ауданның географиялық ерекшеліктері мен халқына байланысты қажет деп санайтын сандарда тағайындауы тиіс. Аудандық коронерлік қызметтің шығындары жергілікті билік органдарына, ал содан кейін жергілікті тұрғындарға жүктеледі. Англия мен Уэльсте 109 жергілікті билік аумағын қамтитын 98 коронер бар. Англия мен Уэльсте коронер болу үшін үміткер білікті заңгер, адвокат немесе кем дегенде бес жыл тәжірибесі бар Chartered Institute of Legal Executives (CILEx) мүшесі болуы керек. Бұл коронердің рөлін көрсетеді: кенеттен, күтпеген жағдайда, шетелде болған кезде, күдікті жағдайларда немесе адам орталық биліктің бақылауында болған кезде (мысалы, полиция күзетінен) қайтыс болған адамның өлім себебін анықтау. 2013 жылға дейін білікті медицина қызметкерін тағайындауға болар еді, бірақ қазір бұл мүмкін емес. Қазіргі кезде медициналық коронерлердің барлығы 2013 жылға дейін тағайындалған немесе ерекше жағдайларда медициналық және заңгерлік білімі бар болады. Бұрын Жоғары соттың әр судьясы Англия мен Уэльстің барлық аудандарында экс-официо коронер болып саналған. Қазір бұлай емес, экс-официо коронерлер жоқ. Кейде жоғары беделді істер бойынша тергеу жүргізу үшін аға судьялар уақытша орынбасар коронерлер ретінде тағайындалады, мысалы, Уэльс принцессасы Диананың және 2005 жылғы Лондон жарылысының құрбандарының өліміне қатысты істерде.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландиядағы сот-медициналық қызметтер Англия мен Уэльстегілерге ұқсас, оның ішінде 1996 жылғы Қазына туралы заң бойынша қазыналық заттарды қараумен айналысады. Солтүстік Ирландияда үш коронер бар, олар бүкіл провинцияны қадағалайды. Оларға коронерлердің байланыс өкілдері және медициналық қызметкер көмек көрсетеді.

Америка Құрама Штаттары

2004 жылғы деректер бойынша, АҚШ-тағы 2342 өлімді тергеу бюросының 1590-ы – сот-медициналық бюролар, олардың 82-сі 250 мыңнан астам халқы бар аумақтарда қызмет етеді. Сот-медициналық бюро қызметкерлерінің біліктілігі АҚШ-тың әр штаты мен округінде белгіленеді және кең ауқымда өзгереді. Көптеген аумақтарда, тіпті сот-медициналық сарапшының өлім себебін анықтауын жоққа шығаруға құқығы болса да, аз немесе ешқандай оқыту талап етілмейді. Кейбір сот-медициналық бюро қызметкерлері сайланады, ал кейбіреулері тағайындалады. Бірқатар сот-медициналық бюро қызметкерлері басқа лауазымды атқаруының нәтижесінде қызмет етеді. Мысалы, Небраска штатында округ прокуроры сонымен қатар округтің сот-медициналық бюро қызметкері болып табылады. Сол сияқты, Техас штатының көптеген округтерінде әділет судьясы өлімді тергеуге жауапты болуы мүмкін. Тағы да басқа жерлерде шериф заңмен белгіленген сот-медициналық бюро қызметкері болып табылады. Әртүрлі аумақтарда «сот-медициналық бюро қызметкері» және «медициналық сарапшы» терминдері әртүрлі анықталады. Кейбір жерлерде қатаң талаптар бойынша медициналық сарапшы міндетті түрде сот-медициналық сарапшы болуы керек. Басқаларында медициналық сарапшы дәрігер болуы керек, бірақ міндетті түрде патолог немесе одан артық мамандандырылған сот-медициналық сарапшы болмауы керек; сот медицинасында тәжірибесі жоқ дәрігерлер медициналық сарапшы болып жұмыс істеген. Висконсин сияқты басқа аумақтарда әр округ стандарттарды белгілейді, ал кейбіреулерінде медициналық сарапшыға медициналық немесе білім беру талаптары қойылмайды. АҚШ-тың барлық аумақтары медициналық-құқықтық өлімді тергеу үшін сот-медициналық бюро жүйесін пайдаланбайды – кейбіреулері тек медициналық сарапшы жүйесімен жұмыс істейді, ал басқалары аралас сот-медициналық бюро – медициналық сарапшы жүйесін пайдаланады. АҚШ-та «сот-медициналық бюро қызметкері» және «медициналық сарапшы» терминдерінің мағынасы аумаққа қарай өте әртүрлі, сондай-ақ осы бюролардың біліктілігі мен міндеттері де әртүрлі. Жергілікті заңдар сот-медициналық бюро қызметкерінің қай өлімдерді тергеуі керектігін анықтайды. Заң бойынша ең көп талап етілетін тергеулер – күтпеген немесе қалыпты емес өлімдер, сондай-ақ қасында дәрігер болмаған өлімдер. Бұған қоса, заң көбінесе күдікті (аумақтың анықтамасына сәйкес) немесе зорлық-зомбылықпен болған өлімдерді тергеуді талап етеді. АҚШ-тың кейбір аймақтарында сот-медициналық бюро қызметкерінің округ шерифін қамауға алу сияқты басқа да ерекше өкілеттіктері бар.

Міндеттер

Орындалатын міндеттерге өлімнің себебін, уақытын және жағдайын анықтау кіреді. Сот-медициналық сарапшы әдетте полиция детективінің сияқты тергеу дағдыларын қолданады, себебі жауаптар оқиға орнынан, жағдайдан және соңғы медициналық құжаттардан алынады. АҚШ-тың көптеген юрисдикцияларында, қатысушы дәрігердің куәлігі жоқ кез келген өлім оқиғасы, өлім болған жерге жататын сот-медициналық сарапшыға жіберуді талап етеді. Өлімнің уақытын, себебін және жағдайын анықтау үшін тек өлімдердің шағын бөлігіне ғана аутопсия қажет. Кейбір штаттарда сот-медициналық сарапшылардың қосымша өкілеттіктері бар. Мысалы: Луизиана штатында сот-медициналық сарапшылар тірі адамдардың психикалық денсаулығын анықтауға қатысады. Джорджия және Колорадо штаттарында сот-медициналық сарапшының округ шерифінің өкілеттіктерімен бірдей, қамауға алу ордерлерін орындау және сот процесін жүргізу құқығы бар; округ шерифін қамауға алуға өкілетті жалғыз округ лауазымды тұлға, және шериф болмаған жағдайларда сот-медициналық сарапшы округ шерифінің міндетін атқарады. Кентукки штатында Кентукки Қайта қарастырылған Заңдардың 72.415-тармағы сот-медициналық сарапшыларға және олардың орынбасарларына бейбітшілік сақшыларының толық құқықтары мен өкілеттіктерін береді. Бұл қамауға алу және қару-жарақ алып жүру құқығын қамтиды. Солтүстік Каролина штатында сот-медициналық сарапшы институты заң бойынша шамамен 65 округте бар, бірақ кеңселерінің тек ондауы ғана жұмыс істейді; сот-медициналық сарапшылары бар округтерде олар жалпы құқық бойынша бейбітшілік сақшылары ретінде қарастырылады, бірақ округтің сот-медициналық сарапшысы сонымен қатар сот өкілеттіктеріне ие: өлімнің себебі мен жағдайын анықтау, басқа штаттардағыдай, сондай-ақ тергеу жүргізу, сот бұйрықтарын шығару, сот-медициналық сарапшылар қазылар алқасын шақыру және белгілі бір жағдайларда шериф ретінде әрекет ету. Ол дәлелді себептермен шерифті қамауға алуы мүмкін. 2015 жылдан бастап Солтүстік Каролина Бас Сот-медициналық сарапшы кеңсесі (OCME) сот-медициналық сарапшыларға арнайы көмекші сот-медициналық сарапшы тергеушілері болу үшін (NC CH130A & 152) ерікті оқытуды бастады. Индиана штатында сот-медициналық сарапшы округ шерифін қамауға алуға, түрмеге қамауға және округтік түрмеге басшылық етуге өкілетті жалғыз құқық қорғау органы болып табылады. Сот-медициналық сарапшы сонымен қатар шерифке азаматтық процестік құжаттарды табыс ете алатын жалғыз лауазымды тұлға болып табылады. Нью-Йорк қаласында 1915 жылы сот-медициналық сарапшы лауазымы жойылды, себебі бұрын медициналық білім талап етілмегендіктен, бұл лауазымды теріс пайдалануға әкелді. Калифорния штатында 58 округтің 48-і округтік шериф кеңсесі мен округтік сот-медициналық сарапшы кеңсесін біріктірді. Бұл округтерде шериф сонымен қатар сот-медициналық сарапшы болып қызмет етеді.

Фильм

"Оз елінің сиқыршысы" атты 1939 жылғы классикалық фильмдегі "Динг-Донг! Зұлым сиқыршы өлді" әнінде Мунчинландияның коронері Шығыс елінің зұлым сиқыршысының қаза тапқанын растайды.

Теледидар

Полициялық драмаларда тергеушілер ақпарат көзі ретінде сот-медициналық сарапшыларды жиі көрсетеді, бірақ телеарналарда ерекше назар аударған көптеген көркем сот-медициналық сарапшылар бар. Доктор Камил Сароян – федералдық сот-медициналық сарапшы және "Bones" телесериалындағы Джефферсон институтының сот-медициналық бөлімінің басшысы. Британдық теледрама "Coroner" өзінің басты кейіпкері ретінде Девон қаласындағы ойдан шығарылған сот-медициналық сарапшыны көрсетеді. "Crossing Jordan" сериалында Джилл Хеннесси Джордан Кавано рөлінде, ол Массачусетс штатының бас медициналық сарапшысы кеңсесінде жұмыс істейтін қылмыстық сот-медициналық патологы. Сот-медициналық сарапшылар – "CSI: Қылмыс орны", сондай-ақ оның тармақтары "CSI: Майами" және "CSI: Нью-Йорк" сериалдарындағы маңызды кейіпкерлер және басты актерлік құрамның мүшелері. "Да Винчидің тергеуі" телесериалының басты кейіпкері – сот-медициналық сарапшы. Американдық полициялық драмалық сериал "Hawaii Five 0" доктор Макс Бергман атты сот-медициналық сарапшыны көрсетеді, оны жапон-американдық актер Маси Ока ойнайды. 2016 жылғы жапондық телесериал "Kamen Rider Ex Aid" бойынша Куджо Кирия – сот-медициналық сарапшы. Курт Фуллер американдық детективтік-комедиялық драма "Psych" сериалындағы Вуди рөлін ойнайды, ол сот-медициналық сарапшы. "Quincy, M. E." телесериалының атау кейіпкері (медициналық сарапшы) округтік сот-медициналық сарапшының билігінде. "Wojeck" телесериалы (Quincy, M. E.-нің канадалық түбірі) Мортон Шульманнан шабыттанған сот-медициналық сарапшыны көрсетеді. "Заң мен тәртіп: арнайы құрбандар бөлімі" сериалында детективтерге үнемі сот-медициналық сарапшы Мелинда Уорнер көмектеседі.