Кіріспе

Менеджер, бақылаушы немесе қамқоршы

Сот орындаушысы – белгілі бір дәрежеде билік немесе құзырет берілген басқарушы, қадағалаушы немесе күзетші. Сот орындаушыларының түрлері әртүрлі, олардың лауазымдары мен міндеттері де кең ауқымды. Тағы бір лауазымды тұлға, кейде сот орындаушысы деп аталатын, – Вогт. Киелі Рим империясында осыған ұқсас функцияны Амтман атқарды. Олар көбінесе сотта тәртіп сақтап, дауласушыларды ант беруге шақыратын лауазым иесі ретінде танымал.

Тарихи сот орындаушылары

Сот орындаушысы – нормандықтардың сакстар "рев" деп атаған лауазымға қолданған термині: сот шешімдерін орындауға жауапты лауазым иесі. Сондықтан сот орындаушысының міндеттеріне шақыру қағаздарын және бұйрықтарды табыс ету, сондай-ақ тиісті соттан шығарылған барлық қаулыларды орындау кіреді. Сот орындаушысының қызмет ететін ауданы оның сот округі деп аталды, және бұл атау бүгінгі күнге дейін қолданылады. Сот орындаушылары сырттан келген, еркін адамдар болған, яғни олар көбінесе өздері жауапты болған сот округінен емес еді. Нормандық Англияда саксон және нормандық халықтар біртіндеп араласып, "рев" лауазымы графтық деңгейдегі соттармен шектелді (содан кейін "шир рев" сөзінен "шериф" деген қысқартылған сөз пайда болды), ал сот орындаушысы төменгі деңгейдегі соттарда қолданылды. Аса маңыздысы, сот орындаушысы – хандық соттарының және жүздік соттарының шешімдерін орындайтын лауазым иесі. Сол сияқты, Шотландияда барондыққа басшылық еткен лауазым иесі "байли" (барондық байли) деп аталды, ал Канал аралдарында олар негізгі азаматтық лауазым иелері болды. Бейбіт судьялардың (магистраттардың) енгізілуімен, магистраттар соттарының өз сот орындаушылары болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, соттар заңдық мәселелермен ғана айналыспаған, сонымен қатар өз құзыретіне кіретін әкімшілік мәселелерді де шешкен. Сондықтан, ерліктің сот орындаушысы ерлік жерлерін және ғимараттарын қадағалап, жалдау ақысын жинап, есептерін жүргізіп, шаруашылықтарын басқарған (Уолтер Хенлидің еңбектерін қараңыз). 2023 жылдың ақпан және наурыз айлары аралығында жүргізілген сараптамада Англия мен Уэльсте сот орындаушыларымен байланысқа түскен 6274 ересек адамнан сұрақ алынды.

Сертификат алған орындаушылар

Сертификатталған сот орындаушылары жергілікті билік органдары, Ұлыбритания Корольдік соттары мен трибуналдары және үй иелері салықтарды өндіріп алу, жол қозғалысы қарыздары және коммерциялық жалдау төлемдері бойынша берешектер сияқты түрлі мақсаттар үшін қолданылады.

Облыстық соттың сот орындаушылары

Округ сотының сот орындаушылары HM Courts Service қызметінде тікелей жұмыс істейді және Округ сотының атқарушылық ісін жүзеге асырады. Қазіргі кездегі түрлі істердің көптігі олардың басым бөлігінің Округ сотының төленбеген үкімдері бойынша төлемді өндіріп алумен айналысатынын көрсетеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, мүлікке әдетте зал немесе мырза үйі, сот орындаушысы басқаратын үй шаруашылық фермасы, жалдамаға алынған бірнеше шағын фермалар және, мүмкін, шағын ауыл (кішкентай үйлер жиынтығы), онда шаруалар тұрған кіретін.

Эппинг орманының сот орындаушылары

Еппинг орман туралы 1878 жылғы заң орман қорғаушыларына орман күзетушілерін, ривтерді және сот орындаушыларын тағайындауға рұқсат береді. Бұл адамдар констебль дәрежесінде де аттестатталуы мүмкін, бірақ қазіргі уақытта тек орман күзетушілері ғана ант етеді. Орман қазіргі уақытта ерікті балық аулау сот орындаушыларына ие, олар орман күзетушілеріне көмектеседі. Еппинг орман туралы заңда осы лауазымның атауы бар болғандықтан, бұл адамдар заңмен бекітілген сот орындаушылары болып табылады және атауның мәні тек тарихи емес.

Сот орындаушылары

Қазылар алқасының күзетшілері – қазылар алқасының шешім шығару кезінде және түндеме кезінде оларды қадағалайтын сот төрешілері.

Сөздің ортақ қолданысы

Көптеген адамдар сот орындаушыларымен қарызды өндіру үшін мүлікті алып кеткен кезде ғана танысады, сондықтан қоғамдық пікірде сот орындаушылары мен қарыз жинаушылар арасындағы айырмашылық көбінесе байқалмайды. Шындысынан, көптеген қарыз жинаушылар өздерін сот орындаушылары деп таныстырады. Дегенмен, егер олар сот бұйрығымен әрекет ететін мамандығы бар лауазымды тұлға болмаса, қарыз жинаушының өзін сот орындаушысы деп атауы заңсыз. Қарыз жинаушылар сот орындаушысының құқықтары мен өкілеттіктеріне ие емес. Шериф тағайындаған қызметкер де, оның міндеттері ұқсас болғандықтан, кейде шерифтің сот орындаушысы деп аталды. Алайда, олар бір емес, ал Жоғары соттың орындаушыларына көбірек өкілеттіктер берілген. Бұрынғы уақытта, Шығыс Англияның Фенс аймағында, қарыз өндірумен байланысты жағымсыз пікірлердің салдарынан, Ұлы Уз өзенінің құйылысындағы қиратушы су тасқынына Бедфорд сот орындаушысы деген сленгтік атау жиі қолданылды.

Мэн аралы

Жоғары сот орындаушысы – Мэн аралының бас айып тағайындаушы судьясы.

Шотландия

Шотландиялық бұл лауазымның түрі – bailie. Бейлилер 1975 жылға дейін Шотландиядағы жергілікті басқару жүйесінде бург магистраттары қызметін атқарды, ол кезде бургтар мен округтер жүйесі екі деңгейлі аймақтық кеңестер мен округтік кеңестер жүйесімен алмастырылды. Екі деңгейлі жүйе кейіннен бірыңғай билік жүйесімен ауыстырылды. Жаңа тәртіп бойынша бейлилер жойылып, олардың орнына Шотландияның аудандық соттарында қызмет ететін бейбіт судьялар тағайындалды, бұл лауазымдар енді жергілікті билік органдарында әкімшілік орган ретінде ешқандай билікке ие емес. Алайда, bailie термині әлі де Глазго қалалық кеңесімен лорд-провосттың орнын басатын бірқатар аға кеңесшілер үшін құрметті атақ ретінде қолданылады. Шотландиялық шерифтің сот орындаушысы немесе жоғары сот орындаушысы – шериф офицері (шериф соты үшін) немесе қарудағы хабаршы (сессия соты үшін). Бұл лауазымдар Банкроттық және абайлылық туралы (Шотландия) 2007 жылғы заңның 60-бабымен жойылуы тиіс еді және сол заңның 57(1)-бабына сәйкес сот қызметкерінің лауазымымен алмастырылу жоспарланған. Алайда, бұл заң күшіне енген жоқ және 2010 жылғы Мемлекеттік қызметтер реформасы (Шотландия) заңының 4-қосымшасымен жойылды. Шотландияда су сот орындаушысы лауазымы бар, ол лосось және форельді заңсыз балық аулауға қатысты заңнаманы сақтауға өкілеттік берілген.

Ирландия Республикасы

Ирландия Республикасында сот орындаушысы (báille) – кіріс салық қызметі (Revenue Commissioners) тағайындаған, сот үкімдерін орындауға, соның ішінде шығарып жіберуге және мүлікті қайтаруға, сондай-ақ төленбеген салықты жинауға қатысатын лауазымды тұлға. Сот орындаушысы шерифке бағынады.

Австралия

Австралияда сот орындаушысы – азаматтық құқық юрисдикциясын жүзеге асыратын соттың лауазымды адамы, оған соттың азаматтық юрисдикциясының бұйрықтарын орындау міндеті мен жауапкершілігі жүктеледі. Бұл бұйрықтарға әдетте жеке және жылжымайтын мүлікті тәркілеу мен сату, жалға алушыларды үйден шығару, шақыруды орындамаған адамдарды тұтқындау және сол сотқа жеткізу, сондай-ақ соттың бұйрықтарын орындамаған адамдарды тұтқындау және түрмеге жіберу кіреді. Қылмыстық құқық юрисдикциясын жүзеге асыратындар – полиция және полиция органдары. Мемлекет немесе территорияның Жоғарғы сотының осы міндеттерді орындайтын лауазымды адамы – мемлекет немесе территорияның шерифі, көбінесе "<мемлекеттің немесе территорияның> Жоғарғы сотының шерифі" деп аталады. Дегенмен, шерифтің рөлі мен жауапкершілігі сот орындаушысынан әлдеқайда кең және осы жерде қарастырылмайды. Дәстүрлі түрде шериф пен әртүрлі соттардың сот орындаушылары тәуелсіз патшалық лауазымды тұлғалары болған, бірақ заңдық әкімшіліктегі қазіргі үрдіс – тиісті Бас прокурор департаментіндегі мемлекеттік қызметкерді шериф етіп тағайындау және ол төменгі соттардың шериф орынбасарларын, шериф офицерлерін және сот орындаушыларын жұмысқа алуға, тағайындауға немесе келісімшарт жасауға құқылы. Сот орындаушысы белгілі бір географиялық аймақта (немесе аймақтарда) жұмыс істейді, әдетте соттың юрисдикциясы шегінде, сондықтан олар сол аймақтың сот орындаушылары деп танылады. Әдетте сот орындаушылары өз соты шығарған басқа да сот процестерін табыс етуге немесе табыс етуге тырысуға міндетті, бірақ бұл сот орындаушысының ғана міндеті емес, басқа сот процестерін табыс етуді даулы тараптар, олардың заңды өкілдері немесе процессуалды қызметпен айналысатын тұлғалар жүзеге асыра алады. Сот орындаушылары қарыз жинаушылар емес, бірақ олардың кейбіреулері қарыз жинау лицензиясына ие болуы мүмкін, ал бірқатар юрисдикцияларда үкімет бұрын немесе қазіргі уақытта қарыз жинаушылар және/немесе процессуалды қызметпен айналысатын тұлғалар немесе корпорациялармен сот орындаушысы ретінде келісімшарт жасасқан. Сот орындаушылары, әдетте, сот отырысына қатысып, сот тәртіп сақтаушылары немесе ушёрлер ретінде қызмет етуі керек еді. Қазіргі үрдіс соттағы қауіпсіздіктің барлық аспектілерін қамтамасыз ететін мамандандырылған қауіпсіздік компанияларын пайдалануға басымдық береді. Дегенмен, осылай тағайындалған сот тәртіп сақтаушылары (немесе ушёрлер) кейде сот орындаушылары деп аталуы мүмкін. Өздерін сот орындаушысы, шериф немесе полиция деп атаған тұлғалар мен корпорацияларға, сондай-ақ осы терминдерді бизнес немесе корпорация атауларында пайдалануға заңмен шектеулер қойылған. Сот орындаушылары мен шерифтерге қатысты заңдар мен тәжірибелер тікелей британдық заң мен құқықтық прецеденттерден мұра етілген және үлгіленген, бірақ кейіннен әрбір штаттың немесе территориялық юрисдикцияда қабылданған заңнамалармен және қалыптасқан прецеденттермен өзгертілген.

Канада

Канаданың кейбір аймақтарында сот орындаушылары заңдық процестерді табыстау үшін жауапты. Кейбір юрисдикцияларда сот орындаушысының міндеттеріне заңды құжаттарды табыстау, сот шешімдеріне сәйкес мүлікті қайтарып алу және адамдарды үйден шығару, көліктерге құлып салу, сондай-ақ қамау ордерлерін орындау кіреді. Кейбір юрисдикциялар сот орындаушысы болу үшін үміткерлердің арнайы оқудан өтуін және параюристтік технологиялар саласындағы білімі болуын талап етеді.

Онтарио

Онтариода провинциялық сот орындаушылары түрмелер мен қамау орындары сияқты түзеу мекемелері арасында тұтқындарды тасымалдауды негізгі қызмет ретінде атқарады. Қылмыстық-атқару қызметі туралы заңға сәйкес, тұтқындарды тасымалдау кезінде сот орындаушылары полиция қызметкерлерінің өкілеттіктеріне ие. Қажет болған жағдайда, провинциялық түзеу қызметкерлері қысқа және ұзақ мерзімді тапсырмалар үшін сот орындаушыларының міндетін атқарады, ал толық уақытты сот орындаушылары көбінесе түзеу қызметкерлерінің қатарынан іріктеледі. Провинциялық сот орындаушылары кеңейтілетін таяқшалармен және бұрышпен қаруланған және провинциялық Бас прокурор министрлігінің қарауында жұмыс істейді. Басқа юрисдикцияларда сот орындаушыларына тән басқа да міндеттер, мысалы, тұрғын үйден шығару, мүлікті тәркілеу және сот шешімімен жүзеге асырылатын басқа да процестерді Онтарио Бас прокуроры кеңсесінің шерифтері немесе сот шешімісіз басталатын "жеке" сот орындаушылары орындайды.

Жеке сот орындаушылары

Жеке сот орындаушылары Мемлекеттік және іскерлік қызмет көрсету министрлігінен Сот орындаушылары туралы заңға сәйкес лицензия алады. Сот орындаушыларының көмекшілері де сондай лицензия алады, бірақ олар толық сот орындаушысының бақылауында жұмыс істеуі тиіс. Сот орындаушылары өздігінен көмек көрсету құқығы бар тұлғаларға мүлікті қайтаруға немесе тәркілеуге, сондай-ақ коммерциялық (тұрғын емес) жалдау шарты бойынша үйден шығаруға көмектеседі. Сот орындаушылары мемлекеттік қызметкерлер немесе құқық қорғау органының қызметкерлері емес, оларға қызмет көрсету шарты бойынша шақырылған адамдардың өкілдері болып табылады және оларға қару алып жүруге немесе мүлікті тәркілеуге немесе жалдаушыларды күшпен шығаруға тыйым салынған.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында "сот орындаушысы" деген сөз жалпы тілде сот отырысы кезінде сот залында тәртіп сақтайтын кез келген лауазым иесін білдіреді. Сот орындаушысы физикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, тұтқындарды қадағалайды, қазылар алқасын күзетіп, көптеген ежелгі дәстүрлі міндеттерді орындайды (мысалы, судья кірген кезде "Тұрыңыздар!" деп бұйрық беру, куәларды куәгер тағына қадағалау және т.б.). "Сот орындаушысы" лауазымын атқаратын қызметкерлер штаттан штатқа өзгереді. Кейбір штаттарда бұл лауазымды сот жүйесінде жұмыс істейтін сот қызметкерлері атқарады. Басқа штаттарда бұл лауазымды сотқа тағайындалған округтік шерифтің орынбасарлары, штаттық полиция қызметкерлері, маршалдар, түзеу мекемелерінің қызметкерлері немесе констебльдер атқарады. Терминология штаттар арасында (кейде штаттар ішінде де) әртүрлі болады. Әдетте, сот орындаушысы ретінде қызмет ететін бірден-бір қызметкерлер сот ғимаратында және оның маңында басқа да міндеттерді орындайды, мысалы, жалпы қауіпсіздікті қамтамасыз ету, сот ғимаратындағы тұтқындарды күзету және т.б. Дегенмен, кейбір штаттарда сот орындаушысының лауазымы көбінесе рәсімдік сипатта болады (бірақ "қарулы сержантқа" ұқсас) және оны судьяның кеңсе меңгерушісі (судьяның бақылауымен оқытылатын жас заңгер) атқаруы мүмкін. Мұндай жағдайларда физикалық қауіпсіздік пен тұтқындарды қадағалау басқа қызметкерлердің құзыретіне жатады. Қолданылатын атауына қарамастан, сот қауіпсіздігін қамтамасыз ететін мекеме көбінесе заңдық процестерді табыстау және мүлікті тәркілеу мен сату (мысалы, қайтару немесе кепілдікке алу) үшін жауапты болады. Кейбір жағдайларда міндеттер белгілі бір юрисдикциядағы мекемелер арасында бөлінеді. Мысалы, сот қызметкері сот залының қауіпсіздігін қамтамасыз ете алады, ал шериф немесе констебль процестерді табыстау және тәркілеуді жүзеге асырады. Марта Саймонс Бойс Аткинсон 1870 жылы Вайоминг штатында АҚШ-тағы алғашқы әйел сот орындаушысы атанды.

Франция

Революцияға дейінгі Францияда сот орындаушысы (баджи) ежескі Францияда корольдің әкімшілік өкілі болып табылды, ол өз бальяжында (baillage) әділеттілікті қолдануға және әкімшілік пен жергілікті қаржыны бақылауға жауапты болды. Bailli (12 ғасыр французша bailif, "әкімшілік қызметкер, орынбасар") "қамалға жауапты шенеунік", яғни патшалық кастелян деген мағына беретін *bajulivus латын сөзінен шыққан.

Тарих

12 ғасырдың соңы мен 13 ғасырдың басында француз монархиясының билік жүйесіне негіз болған орталық институттарды құрған қабілетті және тапқыр әкімші Филипп II король, корольдік доменде (корольдік жерлерінде) сот өкілдерін тағайындау арқылы корольдік жер телімінің кеңеюіне дайындалды. Бұл ортағасырлық қаржылық және салықтық бөлініс – «baillie» негізінде жасалған, оны бұрынғы тәуелсіз князьдар, мысалы, Нормандия герцогы қолданған. Фландрияда граф сондай-ақ сот өкілдерін (бальжув) тағайындады. Тулуза графтығын мұраға алғаннан кейін корольдің оңтүстік жерлеріндегі балама агент – сенашкал болды. Норман Англиясындағы жергілікті әкімшіліктен, жергілікті көрнекті отбасылардан тағайындалған шерифтерден өзгеше, француз сот өкілі жалақы алатын мемлекеттік қызметкер болды, оның тағайындалған аймақта желісі болған жоқ, және нағыз бюрократ ретінде оның табысы мен әлеуметтік статусы толығымен ол өкілдік ететін орталық басқаруға байланысты болды. "Ол сондықтан патшаға фанатикалық адал болды", - деп атап көрсетеді Норман Кантор, "және патшалық билікті толыққанды жүзеге асыру туралы ғана ойлады". Кафедралық мектептер мен Париж университеті корольдің сот өкілі қызметін атқарған кеңсе қызметкерлерін және заңгерлерді дайындады.

Ұстаздар, құмдар және ұңғымалардың ұңғымалары

Ортағасырлық Францияда сот орындаушылары дербес болған жоқ, бірақ олардың функцияларын бірнеше сот қызметкерлері атқарды. Уссиер (қазіргі үй күзетшісі), бастапқыда есік күзетшісі болған, сотта тәртіп сақтады. Сомонеор (мод. Семонер), немесе сот жаршысы, сотты жабып, ашты және оның қаулыларын немесе нұсқауларын жариялады. Бедел (мод. bedeau), немесе сот хабаршысы, соттың хабарларын жеткізді және сот процестерін, әсіресе шақыру қағаздарын (sumunse, somonse, mod. semonce) табыстады. Ал соңында сержанттар (мод. сержант), немесе кеңесшілер, сот шешімдерін орындады, мүлікті тәркіледі және қамауға алды. Кеңесшінің билік белгісі – оның ұзындығы шамамен 30 см, мыс немесе азу тісімен әшекейленген, 1560 жылдан бастап міндетті түрде қолданылатын қара ағаштан жасалған таяғы болды. Парламент соттары осы функциялардың көп бөлігін кеңесшісінде (varlet) біріктірді, ал қалған сот жүйесі де солай істеді, кеңесшілерге кең өкілеттіктер берілді. Ренессанс дәуірінде төрт лауазым екіге дейін қысқартылды – үй күзетшісі және сержант, олар осы функциялардың барлығын өз мойнына алды, айырмашылығы үй күзетшісі жоғары соттарда, ал сержант bailie соттарында (sergent royal) және поместье соттарында (sergent de justice) қызмет етті. 1705 жылы екі мамандық патша жарлығымен үй күзетшісі деген бір атаумен біріктірілді.

Төменгі елдер және неміс тілді елдер

Сот орындаушысы лауазымы тарихи түрде Фландрия, Зеландия, Нидерланды, Эно және Солтүстік Францияда қолданылған. Сот орындаушысы – қала және ауылда билеушінің өкілі болған мемлекеттік қызметкер. Фландрияда граф әдетте сот орындаушысын тағайындаған. Төменгі елдер мен неміс тілінде сөйлейтін Еуропада бұл лауазым бальжув (bailli) деп аталған, бірақ басқа да атаулар қолданылған, мысалы, шхут – "дереге, (ортағасырлық) сот орындаушысы" (Голландия, Антверпен, Мехелен, 'с-Гертогенбос, Тернхаут), мейер – "мажордом" (Ассе, Лёвен), дроссате – "көзбенші, сенешал" (Брабанттың басқа аймақтары), амман (Брюссель) және Амтман мен Амман (Германия, Швейцария, Австрия). Амтман – аймақтық билеушінің әкімшілік және сот жүйесін басқару үшін тағайындаған жоғары лауазымды шенеунік.

Бельгия

Ескі голланд тіліндегі терминдермен байланысты көптеген функциялар енді бір ғана лауазымда кездеспейді. Дегенмен, қазіргі бельгиялық терминдер – француз тілінде huissier de justice, ал голланд тілінде gerechtsdeurwaarder – көбінесе, және дәл емес, ағылшын тіліне ‘bailiff’ деп аударылады. Бірақ, англосаксондық құқық жүйесіндегі ‘bailiff’ Наполеон кодексінің ықпалында болған көптеген елдерге тән ‘huissier’ сияқты емес. ‘Bailiff’ – заң бойынша сот процестерін табыстауға, сот шешімдерін орындауға (мысалы, мүлікті тәркілеуге) және оқиғаларды, әрекеттерді, жағдайларды ресми түрде тіркеуге құқылы ант берген лауазым иесі. Бельгияда сот орындаушысы конфискациялау соты тарапынан schuldbemiddelaar (голланд тілінде) немесе médiateur de dettes (француз тілінде) – қарыз келісушісі – болып тағайындалуы мүмкін. Бұл процедура коллективтік қарыз реттеу (CSR) немесе médiation collective de dettes деп аталады, ол Нидерландыдағы Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (WSNP) ережелерімен салыстырылады. ХХ ғасырдың басында Брюссельде жарияланған аукциондық каталогтарда huissier термині аукциондық сатумен байланысты, мысалы, Me Grégoire министрлігі, huissier, 26, rue Josaphat, à Bruxelles. [Жорж Жиру галереясы, 1937 жылдың 27 қарашасы.]

Нидерланды

Орта ғасырлардағы Нидерландыда сот орындаушысы деген термин "бальжув" деп аударылады, ол әртүрлі мағыналарға ие болған. Кейде, сот төрелігіне байланысты, ол дрост немесе дроссаард атағымен бірдей артықшылықтар мен міндеттерді атқарған. Мысалы, Питер Корнелиз Хофт "Муйден дросты" және "Гёйландт бальжувы" атақтарын алған, бұл сол кезде көбінесе құрметті атақтар еді. Екі көршілес аймаққа жергілікті кеңес қызметкерлерін (көбінесе "schout & schepenen" деп аталады) тағайындауды қадағалау үшін кеңсе қажет болды. Олардың ең маңызды қызығушылықтары жолаушылар мен тауарларды су арқылы (Муйден) және құрлық арқылы (Гёйланд) өткізу болды. Нидерландыда waterschappen, сондай-ақ аймақтық қалалық кеңестер билік жүргізді, және екі институттың да бір кезде бальжув немесе дрост деген құрметті атақтары болған. Бүгінде Нидерландыда "сот орындаушысы" термині қолданылмайды, тек Госпитальдік орденнің Нидерландыдағы бөлімшесінің президенті мен кейбір құрметті сот орындаушыларында ғана қолданылады. Сот шешімдерін, мысалы, мүлікті тәркілеуді орындаумен айналысатын адам "дарвозер" деп аталады.

Скандинавия

Шведтің орындау органы, Kronofogdemyndigheten, сөзбе-сөз аударғанда «Crown Bailiff Authority» – Швецияда қарызды өндіріп алу, мүлікті тәркілеу және адамдарды үйден шығарумен айналысатын мемлекеттік орган.