Кіріспе

Ұлыбританиядағы Мемлекеттік жоғары лауазым иесі – Лорд-канцлер, ресми түрде Ұлыбританияның Лорд-олы канцлері деп аталады, Ұлыбританиядағы Шотландия мен Англиядағы Мемлекеттік жоғары лауазым иелерінің арасындағы ең жоғары дәрежелі дәстүрлі министр, номиналды түрде премьер-министрден жоғары тұрады. Лорд-канцлерді премьер-министрдің кеңесі бойынша монарх тағайындайды. Англия мен Шотландия Ұлыбритания Корольдігіне біріккенге дейін Англия Корольдігінде (Уэльсті қоса алғанда) және Шотландия Корольдігінде жеке-жеке лорд-канцлерлер болған. 1922 жылға дейін Ирландияның Лорд-канцлерлері болды. Лорд-канцлер – Кабинет мүшесі және заң бойынша соттардың тиімді жұмыс істеуінен және тәуелсіздігінен жауапты. 2005 жылы заң жүйесіне және лорд-канцлер лауазымына бірқатар өзгерістер енгізілді. Бұрын лорд-канцлер сонымен қатар Лордтар палатасының төрағасы, Англия мен Уэльс сот жүйесінің басшысы және Жоғары Соттың Канцелярия бөлімінің төрағасы болды. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заң осы функцияларды тиісінше лорд-спикерге, лорд-бас судьяға және Жоғары Сот канцлеріне берді. Лорд-канцлердің міндеттерінің бірі – Мемлекеттік мөрдің сақтаушысы ретінде әрекет ету, ол тарихи түрде Лорд-канцлердің сөмкесінде сақталады. Лорд-канцлердің орнына Мемлекеттік мөрдің Лорд-қараушысы тағайындалуы мүмкін. Екі лауазым да бірдей міндеттерді атқарады; жалғыз айырмашылық – тағайындалу тәсілінде. Сонымен қатар, лорд-канцлер лауазымын Мемлекеттік мөрдің лорд-комиссарлары деп аталатын адамдардан құралған комиссия атқара алады, әдетте, канцлер кеткеннен кейін жаңасы тағайындалғанға дейін уақыт болатын жағдайда. Лауазым комиссияда деп есептеледі. Алайда, 19 ғасырдан бері тек лорд-канцлерлер тағайындалып келеді, ал басқа лауазымдар қолданыстан шығып қалды.

Тарих

Лорд-канцлер кеңсесінің тарихы Каролингтер монархиясына дейін жетеді, онда канцлер патшалық мөрдің сақтаушысы болып қызмет еткен. Англияда бұл лауазым кемінде нормандық жаулап алуға (1066 жыл) дейін, мүмкін тіпті одан да ертерекке дейін бар. Кейбір дереккөздер Англияның алғашқы канцлері болып 605 жылы Ангмендусты атайды. Басқа мәліметтерге сәйкес, канцлерді алғаш рет тағайындаған Эдуард Исповедник болған. Ол құжаттарға қол қоюдың орнына мөр басуды қабылдаған деседі. Эдуардтың кеңсе қызметкерінің бірі, Регенбальд, Эдуардтың билік кезеңіндегі кейбір құжаттарда "канцлер" деп аталған. Қалай болғанда да, кеңсе нормандық жаулап алудан бері үздірілмей жұмыс істеп келеді. Өсіп келе жатқан кеңсе штаты Генрих III тұсында корольдік үйден бөлініп, 14 ғасырда Канцелярия көшесінде орналасқан. Канцлер кеңсеге (жазу кеңсесіне) басшылық еткен, ол "канцлерлік" сөзінің қысқартылған түрі болып табылады. Бұрын лорд-канцлер көбінесе дін қызметкері болған, себебі орта ғасырларда дін қызметкерлері патшалықтағы сауатты адамдардың санатында болған. Лорд-канцлер көптеген функцияларды атқарған – ол Ұлы мөрдің сақтаушысы, патшаның бас капелланы және рухани және дүниелік мәселелерде кеңесші болған. Осылайша, бұл лауазым үкіметтегі ең маңызды лауазымдардың біріне айналды. Оның билігінде тек Justiciar (қазір қолданылмайтын) ғана жоғары тұрған. Патшаның министрлерінің бірі ретінде лорд-канцлер корольдік кеңеске (патшалық сарайға) қатысқан. Егер ол епископ болса, лорд-канцлер шақыру қағазы алған; егер ол төмен дәрежелі дін қызметкері болса немесе жай адам болса, ол шақырусыз қатысқан. Корольдік кеңес кейін Парламентке айналды, ал лорд-канцлер оның жоғарғы палатасының, Лордтар палатасының пролокуторы болды. Генрих VIII билік кезінде қабылданған заң бойынша лорд-канцлердің өзі лорд болмаса да, Лордтар палатасына төрағалық етуге құқығы болған. Лорд-канцлердің сот функциялары да корольдік кеңестегі рөлі арқылы дамыған. Заң әділетсіз нәтиже беретін жағдайларда (қазіргі тілмен айтқанда, әділ сот төрелігін жүзеге асыру үшін) заң соттарына шағымдар әдетте патшаға (1215 жылғы Магна Картодан кейін Парламентте) жолданған, бірақ бұл өте тез қиындыққа тап болды, себебі 1) Парламент сол кезде жыл бойына бірнеше күн ғана жиналатын және патша шақырғанда ғана кездесетін тұрақсыз орган болды, ол сол кезде сот өткізіп жатқан жерде және 2) патшалықтың өсіп келе жатқан байлығы адамдардың санының көбеюіне осындай өтініштерді сол кездегі көшпелі кеңеске жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл мәселені жеңілдету үшін 1280 жылы Парламент және Эдуард I өзінің жоғары министрлеріне мұндай шағымдарды өздері қарауға тапсырма берді. Мұндай шағымдар тиісті жоғары министрге, көбінесе лорд-канцлерге жолданған. Әсіресе қиын немесе маңызды істерді министр өз құзырындағы істер бойынша патшаның назарына тікелей жеткізген, бірақ бұл ерекше жағдай болатыны түсінілген. Біраз уақыттан кейін, параллель билік жүзеге асырған жалғыз жоғары министр – Қазынашылық канцлері (Қазынашылық арқылы) болды, ал оның құзыреті бастапқыда кірістер мен шығыстарға қатысты мәселелермен шектелген. Лорд-канцлерге шағымдану құқығы болмаған; ол мәселені патшаға сотқа жіберуге құқылы болған, бірақ бұл лорд-канцлердің жеке қалауына байланысты болды. Эдуард III билік кезінде бұл сот функциясы лорд-канцлер үшін жеке сотқа айналды, өйткені іс жүгі өсе берді. Билік алдымен Роллдердің шеберіне берілді, ол ағылшын сот жүйесіндегі екінші жоғары лауазымды лауазымды адам болып қала берді, содан кейін оның басқа қызметкерлеріне берілді. Бұл орган, Жоғары канцлерлік сот деп аталды, лорд-канцлер (немесе көбінесе оның қызметкерлері) істерді әділдік (немесе "теңдік") бойынша, ортақ құқықтың қатаң қағидаларына сәйкес емес, қарады, бірақ өтініш берушілер алдымен ортақ құқық соттарында тиісті өтемақы ала алмайтынын көрсетуі керек болды. Нәтижесінде лорд-канцлер "патшаның ар-ұжданының сақтаушысы" деп аталды. 16 ғасырға дейін шіркеу басшылары канцлерлік лауазымында басымдық танытты. 1529 жылы лорд-канцлер және Йорк архиепискобы болған кардинал Томас Уолси Генрих VIII-нің Екатерина Арагонмен некесін бұзуға тырыспағаны үшін қызметінен босатылғаннан кейін, лауазымға тағайындалу үшін жай адамдар көбірек ұнады. Мария I билік кезінде дін қызметкерлері қысқа уақытқа оралды, бірақ одан кейін лорд-канцлерлердің барлығы дерлік жай адамдар болды. Энтони Эшли Купер, Шафтсберидің 1-ші графы (1672-73) 2012 жылы Крис Грейлинг тағайындалғанға дейін заңгер емес соңғы лорд-канцлер болды. Келесі үш лауазым иесі, Майкл Гоув (2015-2016), Лиз Трасс (2016-2017) және Дэвид Лидингтон (2017-2018) да заңгер емес. Алайда, 2018 жылдың қаңтарында Дэвид Гоук тағайындалуымен лорд-канцлер қайтадан заңгер болды. Англия мен Шотландияның бірігуі кезінде Англияның Ұлы мөрдің сақтаушысы Ұлыбританияның алғашқы лорд-канцлері болды, бірақ лорд Сифилд 1708 жылға дейін Шотландияның лорд-канцлері болып қалды; 1713 жылы қайта тағайындалды; және 1730 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда сессияның ерекше лорды ретінде отырды, одан бері Шотландияның лорд-канцлері кеңсесі тоқтап тұр.

Кеңсе

Бұрын, бұл лауазым дін қызметкерлеріне берілген кезде, лорд-канцлер болмаған жағдайда «Ұлы мөрді сақтаушы» қызмет атқарған. Лорд-канцлер лауазымы бос қалғанда да сақтаушылар тағайындалып, лайықты ізбасар табылғанға дейін кеңсе міндеттерін орындаған. Елизавета I патша болған кезде Парламент Ұлы мөрді ұстаушы лордқа лорд-канцлер сияқты «орын, мәртебе, сот юрисдикциясы, заңдарды орындау және барлық басқа да дәстүрлер, игіліктер мен артықшылықтар» беруге құқылы заң қабылдады. Екі лауазымның арасындағы жалғыз айырмашылық – тағайындалу тәсілі: лорд-канцлер ресми патенттермен тағайындалады, ал лорд-сақтаушы Ұлы мөрді олардың сеніміне тапсыру арқылы тағайындалады. Бұрын лорд-сақтаушы лауазымына қарапайым адамдарды, ал лорд-канцлер лауазымына теңдерді тағайындау қалыпты жағдай болған. Теңдік дәрежесіне ие болған лорд-сақтаушы кейіннен лорд-канцлер болып тағайындалатын. Соңғы лорд-сақтаушы Роберт Хенли болды, ол 1760 жылы барон атанды және 1761 жылы лорд-канцлер болып тағайындалды. Содан бері лорд-канцлер лауазымына қарапайым адамдар да, теңдер де тағайындалды; алайда, 21-ғасырдағы лауазымға енгізілген өзгерістерге дейін, қарапайым адам тағайындалғаннан кейін көп ұзамай тең атанған. Сондай-ақ, лорд-канцлер кеңсесін комиссияға тапсыруға болады (яғни, бір адамға емес, топқа тапсыруға). Осы кеңседегі адамдар Ұлы мөрдің лорд комиссарлары деп аталды. Ұлы мөрдің лорд комиссарлары 1850 жылдан бері тағайындалмаған. Бұрын Англия, Шотландия және Ирландияның жеке-жеке канцлерлері болған. Англия Корольдігі мен Шотландия Корольдігі 1707 жылғы Одақ туралы заң бойынша Ұлыбритания Корольдігін құру үшін біріккенде, Англия канцлері мен Шотландия лорд-канцлері лауазымдары жаңа мемлекет үшін лорд-канцлер лауазымын құру үшін біріктірілді. Ұлыбритания мен Ирландия 1800 жылғы Одақ туралы заң бойынша Біріккен Корольдікке біріккенде осындай ережелер қабылданбады. Осылайша, Ирландия лорд-канцлері лауазымы 1922 жылы Ирландия еркін мемлекеті құрылғанға дейін дербес сақталды. Ирландия лорд-канцлері лауазымы жойылды және оның міндеттері Солтүстік Ирландияның губернаторына, кейін Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысына жүктелді. Осылайша, лорд-канцлер «Ұлыбританияның лорд-канцлері» болып қалады, «Біріккен Корольдіктің лорд-канцлері» емес.

Атқарушылық функциялар

Лорд-канцлер – Тайлық кеңес пен Кабинет мүшесі. Лорд-канцлер басқаратын министрлік департамент 1885 және 1971 жылдар аралығында Лорд-канцлер кеңсесі, ал 1971 және 2003 жылдар аралығында Лорд-канцлер департаменті деп аталды. 2003 жылы департамент Конституциялық істер департаменті болып қайта аталды, ал лорд-канцлер Конституциялық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. 2007 жылы бұл лауазым Әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы болып өзгертілді және департамент Әділет министрлігіне айналды. Заң бойынша лорд-канцлер Англия мен Уэльстегі сот жүйесінің және заңдық көмектің басқаруына жауапты Корольдік министрі болып табылады. Әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы ретінде лорд-канцлер Англия мен Уэльстегі түрме жүйесі мен бақылау-пробация қызметін де басқарады. Лорд-канцлер Англия, Уэльс және Ұлыбританиядағы соттар мен трибуналдарға судьяларды тағайындауды ұсынады. 2005 жылдан бері жоғары дәрежелі судьялар – яғни Ұлыбритания Жоғарғы Сотының судьялары, Апелляциялық сот Лордтары және Жоғары Соттың бөлімдерінің төрағалары – лорд-канцлердің кеңесінен кейін Егемендікпен тағайындалады, ол өз кезегінде тәуелсіз Сот тағайындау комиссиясымен кеңеседі. 2013 жылдан бастап қалған барлық ағылшын және уэльстік судьялар мен сот қызметкерлері де Сот тағайындау комиссиясымен келіссөздер жүргізу арқылы лорд-канцлердің кеңесі бойынша Егемендікпен тағайындалады. Сот тағайындаулары бойынша лорд-канцлердің дискрециясы 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңмен және 2013 жылғы Қылмыс және соттар туралы заңмен шектеледі. Дегенмен, Сот тағайындау комиссиясымен кеңескен кезде лорд-канцлер судьялық үміткерлерді қарау ауқымын белгілей алады және оның ұсыныстарын қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Сол сияқты лорд-канцлер қай адвокаттың Корольдің кеңесшісі дәрежесіне көтерілетінін анықтамайды. Оның орнына лорд-канцлер тәуелсіз комиссия жүргізетін іріктеу процесін қадағалайды – тағайындамалар тиісті процедура, әділдік және тиімділік принциптеріне сәйкес келетініне көз жеткізу үшін – және Егемендікке үміткерлерді тағайындау туралы кеңес береді. Бұған қоса, лорд-канцлер заң жылының басында барлық судьялардың алдында Вестминстер аббаттығында ресми шара өткізеді. Шарадан кейін Вестминстер залында лорд-канцлердің таңғы асы деп аталатын қабылдау ұйымдастырылады. Жеке, Ұлы мөрді сақтау құқығы лорд-канцлерге жүктелген, бұл мың жылға жуық уақыттан бері сақталып келеді; бұл 1884 жылғы Ұлы мөр туралы заңмен расталды және 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңмен қайта расталды. Ұлы мөрмен бекітілген құжаттарға патенттік хаттар, шақыру қағаздары, сайлау туралы қаулылар, патшалық жарлықтар, патшалық хаттар және патшалық жарияланымдар, сондай-ақ көптеген басқа құжаттар жатады. Құжаттарды бекіту лорд-канцлердің бұйрығымен Әділет министрлігінің тұрақты хатшысының қадағалауымен жүзеге асырылады, ол Канцеляриядағы Король кеңсесінің хатшысы болып табылады және осылайша Король кеңсесінің басшысы болып есептеледі. Лорд-канцлер Шотландияның Ұлы мөрінің, Солтүстік Ирландияның Ұлы мөрінің немесе Уэльс мөрінің сақтаушысы емес. Керісінше, Шотландияның бірінші министрі, Солтүстік Ирландияның мемлекеттік хатшысы және Уэльстің бірінші министрі заңды қамқоршылар болып табылады.

Заң шығару функциялары

Патша өз атынан белгілі бір іс-әрекеттерді орындау үшін лорд комиссарларын тағайындағанда (мысалы, парламентте патшалық келісімге қол қойылғанын ресми түрде жариялау немесе парламентті жабылуға немесе таратуға шақыру), лорд-канцлер әдетте басты немесе аға лорд комиссар болып табылады. Басқа лорд комиссарлары, дәстүр бойынша, Лордтар палатасының мүшелері болып табылады, олар құпия кеңесшілер (әдетте үш негізгі партияның лидерлері және кроссбенчтердің үйлестірушісі). Осы қызметінде лорд-канцлер парламенттік киім киеді – толық ұзындығындағы қызыл жүннен жасалған, минивермен әшекейленген халат. Лорд-канцлер үшбұрыш пішілі бас киім (трикорн) тағады, ал басқа лорд комиссарлары екібұрыш пішілі бас киім (бикорн) тағады. Жек Строу, парламент депутаты, лорд-канцлер болған кезде, ол ресми түрде лорд комиссарларының бірі болып тағайындалды, бірақ патшалық келісімге қол қою және парламентті жабылуға шақыру рәсімдеріне қатыспады. Лорд спикері лорд комиссар болып тағайындалды және рәсімдерге қатысады. Осы кезеңде басты лорд комиссардың рөлін Лордтар палатасының басшысы атқарды. Бір ерекшелік бар: 2009 жылы Джон Беркоу Палата спикері лауазымына патшаның бекітуі үшін ұсынылғанда, және 2019 жылы Беркоудың ізбасары сэр Линдсей Хойл бекітуге ұсынылғанда, лорд-канцлер (Строу және Бакланд) басты лорд комиссар болды, ал лорд спикері комиссия құрамына кірмеді. Осыдан кейін бұл үрдіс жалғасып келеді. Егер болашақта лорд-канцлер Лордтар палатасынан тағайындалса, осы шаралар қалай өзгеретіні әлі белгісіз.

Діндік қызмет

Лорд-канцлер Англия шіркеуіне қатысты түрлі функцияларды атқарады. Заң бойынша, шіркеу соттарына тағайындаулар жасау алдында лорд-канцлермен кеңесу міндетті. Расында да, Консисториялық соттардың, Кентерберидің Арк сотының, Йорктың Канцелярия сотының және Емтиханға берілген шіркеу істерінің сотының судьялары тек лорд-канцлермен кеңескеннен кейін ғана тағайындалады. Сонымен қатар, лорд-канцлер, лауазымы бойынша, Англия шіркеуінің активтерін басқаратын отыз үш шіркеу комиссарының бірі болып табылады. Бұдан өзге, лорд-канцлер, Корольдік қамқорлықтағы және жылдық кірісі 20 фунт стерлингтен кем деп ресми тізімделген шіркеу қызметтеріне дін қызметкерлерін тағайындайды. Лорд-канцлерлер Корнуолл герцогтігінде, Корнуолл герцогы болмаған жағдайда немесе герцог кәмелетке толмаған кезде, құндылығы төмен тұрғын үйлерге қатысты осы құқықты пайдаланады. (Патшаның ең үлкен ұлы, мұрагері ретінде, автоматты түрде Корнуолл герцогы болады.) Соңында, лорд-канцлер кейбір жағдайларда өзінің құқығымен шіркеу қызметінің қамқоршысы болып табылады. Барлығында, лорд-канцлер төрт жүзден астам приходта және он кафедральдық канонияда дін қызметкерлерін тағайындайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, католиктер лорд-канцлер лауазымына үміткер бола алмайтындықтары айтылған, себебі бұл лауазым Англия шіркеуіне қатысты функцияларды қамтиды. Католиктерге қатысты көптеген заңдық шектеулер 1829 жылғы Рим католиктеріне көмек көрсету туралы заңмен алынып тасталды, бірақ онда: «осы заңда қамтылған ештеңе, қазіргі заңмен рұқсат етілгеннен басқа, ешбір адамға Лорд Жоғары Канцлер, Лорд Қамқоршы немесе Ұлы Мөрдің Лорд Комиссары лауазымын иеленуге немесе пайдалануға мүмкіндік бермейді» делінген. Алайда, «қазіргі заңмен рұқсат етілген» деген сөздер көптеген күмәндарга орын берді, себебі католиктердің бұл лауазымға ие болуына тыйым салынған ба, белгісіз болды. Барлық күмәнді жою үшін Парламент 1974 жылғы Лорд-канцлер (лауазымды иелену және шіркеу функцияларын орындау) туралы заңды қабылдады (c. 25), католикті тағайындауға ешқандай кедергі болмағанын жариялады. Дегенмен, егер католик тағайындалса, онда монарх лорд-канцлердің шіркеу функцияларын уақытша премьер-министрге немесе басқа министрге беруге құқылы.

Басқа функциялар

1937 жылғы Регенттік заңға сәйкес лорд-канцлер – монархтың өзінің функцияларын орындау қабілеттілігін анықтауға қатысатын бес адамның бірі. Басқа да уәкілетті тұлғалар – монархтың жұбайы, Өкілдер палатасының спикері, Англия мен Уэльстің Лорд-бас судьясы және роллдердің шебері. Егер осы тұлғалардың үш немесе одан да көп бөлігі, заң талап ететіндей, дәрігерлер ұсынған дәлелдерді қоса алғанда, жеке кеңеске ұсынылған жазбаша құжат арқылы монархтың мемлекет басшысының міндеттерін жеке орындауына кедеріс келтіретін психикалық немесе физикалық кемшілікке ұшырағанын анықтаса және жарияласа, патшалық функциялар монархтың атынан және оның тапсырмасымен оларды орындайтын регентке беріледі. Лорд-канцлер сондай-ақ Корольдің санасының сақшысы болып табылады. Осы ретте, лорд-канцлер бұрын Лондондағы Канцлер сотының бас судьясы болған, ол заңның қаталдығын жұмсарту үшін әділдікті таратып берген. Лорд-канцлер Ұлыбританиядағы көптеген университеттердің, колледждердің, мектептердің, ауруханалардың және басқа да қайырымдастық ұйымдардың қонағы ретінде әрекет етеді. Егер ұйымның қағидалары қонақты белгілемесе немесе кеңседе бос орын туса, монарх қонақ ретінде қызмет етеді, бірақ функцияларын лорд-канцлерге жүктейді. Сонымен қатар, кейбір ұйымдар лорд-канцлердің қонақ ретінде әрекет етуін нақты көрсетеді; осындай органдарға Сент-Джордж шіркеуі (Виндзор), Корольдік институты, Ньюкасл университеті және Оксфорд университетінің үш колледжі (атап айтқанда, Сент-Энтони колледжі, Вустер колледжі және Университет колледжі) кіреді. Белгілі бір ұйымдардың мүшелерін тағайындау құқығы лорд-канцлерге берілген. Бұл ұйымдар Харроу мектебінің, Рагби мектебінің және Чартерхаус мектебінің басқару органдарын қамтиды. Лорд-канцлер әр жылдың шілде айында Лорд-мэрдің кешкі асында сөз сөйлеп, Лорд-мэрге тост көтеріп құттықтау айтады.

Сот жүйесінің басшысы

Лорд-канцлер ағылшын және уэльстік сот жүйесінің басшысы ретінде бірнеше түрлі рөлдерді атқарды. Ол Лордтар палатасының апелляциялық комитетіне (Ұлыбританиядағы ең жоғары ішкі сот) судья ретінде қатысты және Тайлық кеңестің сот комитетінің мүшесі болды (Британ империясының (Ұлыбританиядан басқа) және кейіннен Ұлттар Достастығының (Commonwealth) кейбір бөліктері). Ол Англия мен Уэльстің Жоғарғы Сотының президенті болды, сондықтан Англия мен Уэльстің апелляциялық сотын, Англия мен Уэльстің Жоғары Сот сотын және Англия мен Уэльстің Корольдік сотын қадағалады. Ол сонымен қатар, экс-официо, апелляциялық соттың судьясы және Канцелярия бөлімінің президенті болды. Қазіргі заманда бұл сот функциялары өте сирек орындалды. Лордтар палатасы және Тайлық кеңестің сот комитетіне қатысты функциялар көбінесе апелляциялық кеңестің ең жоғары судьясына жүктелді. Канцелярия бөлімін басқару міндеті вице-канцлерге, жоғары дәрежелі судьяға (қазіргі Жоғарғы соттың канцлері деп аталады) тапсырылды. ХХ ғасырдың соңында көптеген лорд-канцлерлер Лордтар палатасына жеткен істерде ғана сот шешімі шығарды. Сотқа төрағалық еткен соңғы лорд-канцлер Лорд Ирвин Лэрг (1997–2003 жылдары қызмет еткен), ол Лордтар палатасының апелляциялық комитетінің мүшесі ретінде төрағалық етті. Алайда, кәсіби судья ретінде кабинет министрінің отыруының дұрыстығына қатысты, соның ішінде соттан алаңдаушылық білдірілді, ал оның ізбасары лорд Фальконер, тіпті оның осы құқығы жойылғанға дейін мұндай рөлді ешқашан атқарған жоқ. Егер пэрлер (теңдер) Лордтар палатасында басқа пэрлердің (теңдердің) алдында қылмыстық құқық бұзушылықтар немесе мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін сотталуға құқылы болса (қазылар алқасындағы қарапайым адамдардың орнына), лорд-канцлердің орнына лорд-аудитор төрағалық етер еді. Бұл импичмент процестерінде де орын алды. Лорд-аудитор лауазымы 1421 жылдан бері көбінесе бос болып келеді. Пэрдің ісі Лордтар палатасында қаралатын болса, лорд-аудитор осы мәселе бойынша арнайы тағайындалатын (pro hac vice). Көп жағдайда лорд-канцлер уақытша лорд-аудитор лауазымына көтерілетін. Лордтар палатасындағы пэрлердің сот процестері 1948 жылы жойылды, ал импичмент қазіргі уақытта қолданылмайды, сондықтан мұндай жағдай қайта орын алуы екіталай. Лорд-канцлердің сот функциялары (сот жүйесін басқарудағы рөлінен өзгеше) 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңмен алынып тасталды.

Лордтар палатасының төрағасы

Лорд-канцлер бұрынғыда дәстүр бойынша Лордтар палатасының төрағасы болып тағайындалатын. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заң осы функцияны жойды, Лордтар палатасына өз төрағасын сайлау құқығын берді. Нәтижесінде, Лордтар палатасы Лордтар палатасының спикерін сайлады, бұл атау бұрыннан қабылданған регламентте қолданылып келген.

Басымдық және артықшылықтар

Лорд-канцлердің мәртебесі 15-ші ғасырдан бері бос тұрған Лорд-жоғарғы судьяны қоспағанда, барлық басқа мемлекеттік жоғары лауазымды қызметкерлердің мәртебесінен жоғары. Қазіргі заманғы қағидалар бойынша, Лорд-жоғарғы судья лауазымы жаңа монархтың тәж кию күні ғана толтырылады; демек, қалған уақытта Лорд-канцлер ең жоғары дәрежедегі жоғары лауазымды қызметкер болып қалады. Офистің маңыздылығы 1351 жылғы Еліккендер туралы заңында көрініс тапқан, ол Лорд-канцлерді өлтіруді мемлекетке қарсы қылмыс деп жариялайды. Лорд-жоғарғы қазынашы да сол қорғауға құқылы болар еді – бірақ бұл лауазым қазір комиссияда жүзеге асырылады – сотта іс қарап отырған судья сияқты. Лорд-канцлердің қазіргі заманғы басымдық ретіндегі орны өте жоғары, әдетте тек патшалық отбасы мен жоғары дін қызметкерлері ғана одан жоғары тұрады. Англияда Лорд-канцлер Кентербери архиепискобынан басқа барлық патша емес тұлғалардан бұрын тұрады. Шотландияда олар Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының Лорд-жоғарғы комиссарынан басқа барлық патша емес тұлғалардан бұрын тұрады. Лорд-канцлер «Ұлыбританияның» лорд-канцлері болғанымен, Солтүстік Ирландияда да басымдыққа ие; онда олар Армағдың англикандық және рим-католик архиепископтарынан, Дублиннің англикандық және рим-католик архиепископтарынан және Ирландиядағы Пресвитериан шіркеуінің модераторынан басқа барлық патша емес тұлғалардан жоғары тұрады. Бүкіл Ұлыбританияда Лорд-канцлер премьер-министрден жоғары тұрады, бірақ соңғысы көбінесе күштірек өкілеттіктерге ие. Ұлы мөрді сақтаушы Лордтың басымдығы Лорд-канцлердің басымдығымен тең. Ұлы мөрдің Лорд комиссарларының басымдығы әлдеқайда төмен (Ұлыбританияның басымдық ретін қараңыз). Лорд-канцлер жыл сайын 227 736 фунт стерлинг еңбекақы және 106 868 фунт стерлинг зейнетақы алуға құқылы. Лорд-канцлердің жалақысы кез келген басқа мемлекеттік лауазымды тұлғадан, тіпті премьер-министрден де жоғары, бірақ кейде лауазым иелері өз еркімен жалақыны төмендетуге шешім қабылдауы мүмкін (жақындағы иелері мемлекеттік хатшының жалақысын алды).

Ресми киім

Лорд-канцлер, парламенттің мемлекеттік ашылуы сияқты ресми мемлекеттік шараларда, қара жібек барқыттан тілінген, матамен қапталған түймелері бар күрмеуі, жилет және шалбар, ақ көйлек, кружевті мойындық және манжеттер, қара жібек шұлық және кесілген болатпен бекітілген жылтыр сот аяқ киімінен тұратын заңдық сот киімін киеді. Мұның үстіне алтын өрнекпен және жағамен безендірілген ұзын сүйрегіш, артқы жағындағы жағаға бекітілген қара жібек "перука сөмкесі" киіледі. Толық түбі бар перука тағылады, ал бұрын қара үшбұрышты шляпа киілген. Лорд-канцлер Лордтар палатасында отырғанда, сот киімінің қарапайым нұсқасын киеді, ол сот киімінен тұрады, бірақ жібек барқытынан гөрі қара суперфин матадан жасалған, ал оның үстіне перука сөмкесі бар қара жібек шапан жабылады. Перука мен трикорн да тағылған. Енді лорд-канцлер Лордтар емес, Өкілдер палатасынан тағайындалғандықтан, ол әдеттегі іскерлік костюм киеді және толық салтанатты киімді тек мемлекеттік шараларда ғана киеді. Заңгерлік білімі жоқ лорд-канцлерлер перука кимейтіні туралы ресми емес үрдіс бар. Джек Стро (білікті адвокат) бастапқыда кимеген, бірақ кейін киді, оның тікелей ізбасары Кеннет Кларк (адвокат және Корольдің кеңесшісі) де солай істеді; Крис Грейлинг, Майкл Гоув және Лиз Трасс (олардың ешқайсысының заңгерлік білімі жоқ) олай істемеді. Роберт Бакланд, QC MP, ол адвокат болғандықтан, толық түбі бар перукамен бірге толық сот киімін кию дәстүрін жалғастырды. 2019 жылы Өкілдер палатасының жаңа спикері сэр Линдсей Хойлдің бекітілуі кезінде ол толық түбі бар перукамен және трикорнмен бірге толық сот киімін киді.

Таңба

Лорд-канцлердің тарихи белгісі – Ұлы мөрі мен машаты бар әмиян. Елизавета заманындағы "Сэр Томас Мор" пьесасы екінші көрінісін былай ашады: "Челси. Мордың үйіндегі бөлме. Үстел көк кілеммен жабылған, үстінде мемлекеттік жастық, ал оның үстінде әмиян мен маша жатыр, Сэр Томас Мор кіреді".

Реформа

ХХІ ғасырдың басында Лейбористік үкімет барлық үш саяси функцияны (атқарушы, заңнамалық және сот) лорд-канцлер лауазымында жалғастыруды мүмкін емес деп санады. Үкімет пікірінше, бұл Монтескье билік бөліну қағидасын бұзады, онда ешбір адам үш саяси функцияның барлығына ие болмауы керек делінген. Лорд-канцлер үш өкілеттілікті де қолдана алатын, ал кейбіреулері, мысалы, Квинтин, Лорд Хейлшем, осылай істеген. Лейборист үкіметі сондай-ақ бұл өкілеттіктердің Еуропалық адам құқықтары конвенциясына қайшы келетінін тұжырымдады. Алайда, Блэр үкіметінің осы лауазымды жою туралы ұсыныстары, мұндай лауазымды адамның сот жүйесі атынан Кабинетте сөйлеуі қажет деп санайтындардан, сондай-ақ осындай көне лауазымды кенеттен жоюға қарсы болған көптеген адамдардан қарсылық көтерді. 2003 жылы Тони Блэр өзінің жақын досы және бұрынғы пәтерлесі лорд Фальконерді лорд-канцлер және Конституциялық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы етіп тағайындады. Сонымен қатар, ол лорд-канцлер лауазымын жою және көптеген басқа конституциялық реформаларды жүргізу ниеті туралы мәлімдеді. Көптеген күдік пен шатасудан кейін, лорд-канцлер лауазымын Парламент актісіз жою мүмкін емес екені анық болды. Осылайша, лорд Фальконер келесі күні Лордтар палатасына Woolsack-тен өз міндеттерін орындау үшін келді. Алайда, Лорд-канцлер департаменті Конституциялық істер департаменті деп қайта аталды. 2004 жылдың қаңтар айында Конституциялық істер департаменті лорд-канцлер мен лорд-бас судья арасындағы өкілеттіктерді бөлуді сипаттайтын конкордат жариялады, бұл реформаның негізі ретінде қарастырылды. Үкімет 2004 жылдың ақпан айында Лордтар палатасына Конституциялық реформа туралы заң жобасын ұсынды. Заң жобасы лорд-канцлер лауазымын жоюға және оның функцияларын басқа лауазымды тұлғаларға беруге бағытталды: заң шығару функцияларын Лордтар палатасының спикеріне, атқарушы функцияларын конституциялық істер жөніндегі мемлекеттік хатшыға және сот функцияларын лорд-бас судьяға. Заң жобасы сонымен қатар басқа да конституциялық реформаларды енгізді, мысалы, Лордтар палатасының сот функцияларын Жоғарғы сотқа беруді. Алайда, басқа мемлекеттік хатшылардың міндеттерінен айырмашылығы, олар бір ведомстводан екіншісіне кеңес бұйрығымен ауыстырылуы мүмкін, лорд-канцлердің бірнеше функциясы заң бойынша лорд-канцлер лауазымымен байланысты. Лорд-канцлердің осы "қорғалған функциялары" Парламент актісі арқылы ғана басқа министрлерге берілуі мүмкін. Осының салдарынан лорд-канцлер лауазымын "жою" өте қиын екені анық болды. Алайда, 2004 жылдың наурыз айында Лордтар үкіметтің жоспарларын бұзып, заң жобасын арнайы комитетке жіберді. Бұл бастапқыда заң жобасын жоюға бағытталған әрекет ретінде қарастырылса да, Үкімет пен Оппозиция заң жобасын парламенттік процедура арқылы өткізуге келісті, комитет енгізген түзетулерге байланысты. 2004 жылдың 13 шілдесінде Палата Конституциялық реформа туралы заңға түзету енгізді, соның салдарынан лорд-канцлер атағы сақталады, бірақ үкімет ұсынған басқа реформалар өзгеріссіз қалды. Содан кейін, 2004 жылдың қарашасында Үкімет Лордтар палатасында конституциялық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы туралы сілтемелерді алып тастап, оларды лорд-канцлер туралы сөздермен ауыстырды, мемлекеттік хатшы және лорд-канцлер лауазымдары бір адамның қолында болуы көзделді. Конституциялық реформа туралы соңғы заң 2005 жылдың 24 наурызында патшаның келісімін алды, ал лорд-канцлердің тарихи функцияларын басқаларға (мысалы, Лорд-бас судья және Лордтар палатасының спикері) беру 2006 жылдың ортасына дейін аяқталды. Алайда, лорд-канцлер және конституциялық істер жөніндегі мемлекеттік хатшы Премьер-министр кабинетінің мүшесі болып қала берді, лауазымның бастапқы заңдық функцияларының көп бөлігін сақтап қалды. 2007 жылдың мамыр айында Конституциялық істер департаменті таратылды, ал оның функциялары жаңадан құрылған Әділет министрлігіне берілді, ол сонымен қатар Ішкі істер министрлігінен берілген кейбір міндеттерді де өз мойнына алды. Лорд Фальконер лорд-канцлер атағын, жалақысын және лауазымын сақтап қалды, сонымен қатар ол әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. Тони Блэрдің премьер-министрі болуына дейін, егер адам лорд-канцлер лауазымына тағайындалса, ол тағайындалғаннан кейін жұртына көтерілетін, бірақ 1539 жылы мемлекеттік қызметкерлер емес адамдар үшін палатадағы орындықтардың арасында отыру мүмкіндігі қарастырылған. 2005 жылғы Конституциялық реформа туралы заңның қабылдануымен және лорд-канцлер мен Лордтар палатасы спикерінің рөлдерінің бөлінуімен, лорд-канцлердің жұрт болуы немесе құқықтық білімі болуы қажет емес. 2007 жылдың маусымында Джек Строу депутат лорд-канцлер және әділет жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалды, осылайша 1587 жылдан бері Лордтар палатасының немесе оның алдағысы, Курия Регис емес, Коммуналар мүшесі болған алғашқы лорд-канцлер атанды. Строу және оның тікелей ізбасары Кен Кларк екеуі де адвокаттар болды. 2012 жылы Крис Грейлинг құқықтық білімі жоқ алғашқы әділет министрі болды, одан кейін үш тікелей ізбасары да осы жолды ұстанды. Олардың бірі, Лиз Трасс 2016 жылы Ұлыбританияның лорд-канцлері қызметін атқарган алғашқы әйел болды (королева Элеонора Прованс 1253-54 жылдары Ұлыбританияның үлкен мөрдің сақтаушысы болған, сондықтан да лорд-канцлер болған деп саналады). Кейіннен, бұл лауазымды Дэвид Гоук және Доминик Рааб сияқты адвокаттар алғаш рет иеленді.

Шығармалық бейнелер

Лорд-канцлер туралы ойдан шығарылған бейнелеу В. С. Гилберт пен Артур Салливанның жиі қайта қойылатын комедиялық операсы «Иолантеде» кездеседі. Лорд-канцлер – бұл туындыдағы басты кейіпкер, бірақ ол тек лауазымымен ғана танылады. АҚШ-тың бұрынғы бас судьясы Уильям Ренквист «Иоланта» операсының қойылымында лорд-канцлердің костюмін көргеннен кейін сот киімінің жеңіне төрт алтын жолақ қосуға шабыланды. Қазіргі бас судья Джон Робертс бұл дәстүрді жалғастырмады. Чарльз Диккенстің «Блеак Хаус» романында (ол да тек лауазымымен ғана танылады) ойдан шығарылған лорд-канцлер де кездеседі, ол Джарндайс және Джарндайстың аяқталмайтын канцлерлік ісін қарастырады. Энтони Троллоптың Паллизер романдары ойдан шығарылған лорд-канцлерлерге қатысты бірнеше сілтемелерді қамтиды. Либерал лорд Уизелинг «Финес Финн» және «Финес Редукс» романдарының либералдық үкіметтерінде Милдмей мен Грешемнің кабинетінде қызмет етеді; консерватив лорд Рамсден Омниум герцогының коалициялық үкіметінде премьер-министрлік қызметін атқарады. Грешемнің «Премьер-министр» романының соңындағы соңғы үкіметінде бұрынғы либерал бас прокуроры сэр Грегори Грограм, ол көптен бері армандаған лауазымға ие болады. А. А. Милннің «Хилари патша және тікесақал» атты балалар өлеңі «Горды лорд Уиллоуби» атты ойдан шығарылған лорд-жоғарғы канцлердің тарихын баяндайды, ол патшаның бұйрығына бағынбағаны үшін қызметтен босатылады. Дэвид Гуррдің 1977 жылғы «Сцилла есімді әйел» триллеріндегі басты жау – өте қатал және адал емес лорд-канцлер, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасаған опасыздығын жасыру және премьер-министр болу үшін өзінің көптеген функциялары мен өкілеттіктерін осырады. Автор нақты айтқандай, бұл жазу кезінде немесе басқа кез келген уақытта лауазымның нақты иесіне сілтеме жасау мақсаты емес еді. Лорд-канцлер «Румпол және кранның соңы» эпизодында «Бэйли» телесериалында Престон Локвудтың рөлін сомдайды. Ол судья Федерстоунды сөгіп жатқанда, түрлі түсті қағаз қыстырғыштарынан өзіне алқа немесе тізбек жасап отырады.