Кіріспе

Констебль – белгілі бір лауазымды атқаратын адам, көбінесе қылмыстық құқық қорғау саласында. Констебль лауазымының мазмұны әртүрлі мемлекеттік аумақтарда едәуір өзгеше болуы мүмкін. Констебль полиция қызметіндегі шеннің бірі болып табылады. Кейбір адамдарға констебль атағын алмай-ақ, констебльдің өкілеттіктері берілуі мүмкін.

Этимология

Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атақ латын тіліндегі stabuli comes (жаяу әскерінің жылқысын күтуші, сөзбе-сөз 'жаяу әскерінің санаушысы') деген сөзден шыққан және Рим империясына дейін барып жетеді; бастапқыда констебль – әміршінің немесе монархтың жылқысын сақтауға жауапты офицер болған. Бұл атақ ортағасырлық Еуропа монархияларына әкелінді және көптеген елдерде жоғары әскери шенге және мемлекеттік жоғары лауазымға айналды (мысалы, Франция констеблі, француз тілінде Connétable de France, ол 1627 жылы премьер-министр кардинал Ришелье бұл лауазымды жойғанға дейін барлық патшалық қарулы күштердің бас қолбасшысы (патшадан кейінгі екінші) болды). Көптеген заманауи юрисдикцияларда констебльдер құқық қорғау органдарының қызметкерлері болып табылады. Ұлыбританияда, Ұлттар Достастығында және кейбір континенттік Еуропа елдерінде констебль – полиция офицерінің ең төменгі шені (ол, «ант еткен» деген сөзбен қолданылғанда, тұтқындау және басқа да өкілеттіктерге ие кез келген полиция офицерін сипаттау үшін де қолданылады), ал АҚШ-та констебль – әдетте шерифке қарағанда қарауы аз сайланған бейбітшілік офицері; алайда, Канал аралдарында констебль – приход деңгейінде сайланған лауазым иесі. Тарихи тұрғыдан констебль кастелянды да білдіруі мүмкін, ол қаланы қорғауға жауапты офицер болған. Бүгінде де Лондон мұнарасының констеблі бар. Бұған тең лауазым – маршал, ол ескі жоғары неміс тіліндегі marah ('ат') және schalh ('қызметші') сөздерінен шыққан, ал бастапқыда 'жаяу әскерінің жылқысын күтуші' дегенді білдірген, оның этимологиясы да ұқсас.

Австралия

Австралияда, Ұлыбританиядағы сияқты, констебль полиция қызметінің ең төменгі шені болып табылады. Ол көбінесе келесідей санаттарға бөлінеді (төменгісінен жоғарысына қарай): сынақ мерзіміндегі констебль; констебль; бірінші сыныпты констебль; аға констебль; жетекші аға констебль. Бұл айырмашылықтар әрбір жеке штаттың немесе аумақтың полиция күштеріне байланысты. Аға констебль – констебльден жоғары шендегі полиция қызметкері, ол екі шевронмен немесе жолақпен белгіленеді. Жаңа Оңтүстік Уэльс полиция күшінде аға констебльдің үш шені бар: аға констебль (екі шеврон), біртекті аға констебль (екі шеврон және көлденең сызық) және жетекші аға констебль (екі шеврон және екі көлденең сызық). Аға констебль констебльден жоғары, бірақ біртекті аға констебльден төмен тұрады. Аға констебль шеніне кемінде бес жыл қызмет еткеннен кейін (оның ішінде бір жыл сынақ мерзіміндегі констебль және төрт жыл констебль болып қызмет ету) және адалдық тексерулерінен және емтиханды сәтті тапсырғаннан кейін көтерілуге болады. Біртекті аға констебль шеніне қызмет еткеніне он жыл толғаннан кейін автоматты түрде ие болады. Жетекші аға констебль шені біліктілік негізінде беріледі, бірақ басқа талаптармен қатар кемінде жеті жыл қызмет етуі керек. Жетекші аға констебль – бұл шектеулі санда бөлімшелерде/бөлімдерде немесе жергілікті аудандық басқарулардағы арнайы лауазым. Егер офицер басқа қызмет түріне немесе станцияға ауыстырылса, ол жетекші аға констебль лауазымынан босатылады: бұл лауазым негізінен тәжірибесіз сынақ мерзіміндегі констебльдер мен констебльдердің оқытылуын және дамуын бақылайтын далалық оқыту офицерлері үшін арналған. Виктория полициясында аға констебль констебльден жоғары, ал жетекші аға констебль аға констебльден жоғары тұрады. Виктория полициясына алғаш енгізілген кезде жетекші аға констебль "детектив" сияқты шен емес, классификация болып саналды; жетекші аға констебльдер жас қызметкерлерді оқытуға және тәлімгерлік етуге арнайы тағайындалды. Алайда, соңғы жалақы келіссөздерінің нәтижесінде жетекші аға констебль өз алдына шенге айналды, көптеген қызметкерлер констебльден сержантқа дейін осы шен арқылы өтеді, бірақ бұл міндетті емес және аға констебльден тікелей сержантқа көтерілуге болады. Аға констебль мен жетекші аға констебльге қаралынатын жалпы тілдесу формасы – «аға», және бұл тіпті сотта да қабылданады.

Финляндия

Фин полициясында полиция қызметкерінің ең төменгі шені nuorempi konstaapeli деп аталады, бұл ағылшын тіліне (кіші) констебль деп аударылады. Келесі шен - vanhempi konstaapeli немесе аға констебль. Одан жоғары шен (ағылшын тілінде сөйлейтін елдердегі полиция сержантына баламалы) - ylikonstaapeli (yli – "басшылық"), сөзбе-сөз "констебльден жоғары".

Үндістан

Полиция констеблі (қысқаша PC) – Үндістандағы ең төменгі полиция шені, бас констебльден төмен. Үндістанда жалпы құқық тәртібі штаттық мәселе болғандықтан, әрбір штат үкіметі полиция констеблін қабылдайды. Полиция констеблінің иық белгісі жоқ, ал бас констебльдің штатқа байланысты бір немесе бірнеше жолағы немесе шевроны болады. Әрбір штатта өз полиция күштері болғандықтан, полиция формасы мен белгілері әртүрлі, бірақ шендік құрылымы бірдей. Керала полициясында констебль және бас констебль шендеріндегі қызметкерлердің атаулары тиісінше Азаматтық Полиция Офицері (CPO) және Аға Азаматтық Полиция Офицері (SCPO) болып табылады. CPO және SCPO екеуі де Керала Азаматтық Полициясының Бағынышты Қызметіне (KCP) жатады және көбінесе жергілікті полицияда жұмыс істейді. Үндістан Үкіметінің Ішкі Істер Министрлігіне қарасты Орталық Қарулы Полиция Күштері (CAPF) де штат полициясымен бірдей шендерді сақтайды, бірақ олардың құзыреттері айтарлықтай ерекшеленеді, сондықтан CAPF-қа қабылданған констебльдер бүкіл Үндістанда қызмет етуге міндетті. Олар ішкі қауіпсіздікті сақтау, шекараны күзету, бүлікшілдікке қарсы операциялар мен тәртіпсіздікті басу сияқты міндеттерді орындайды. Полиция констебльдерінің көпшілігі хаки түсті форма киеді, бұл олардың полиция қызметкері екенін көрсетеді. Жалпы алғанда, Үндістанда констебльдердің үш түрі бар, олардың қызметіне байланысты бөлімше, бөлім, тармақ немесе секцияға бекітіледі. Азаматтық полиция констебльдері полиция бөлімшесіне, жол полиция констебльдері жол қозғалысын реттейді, телекоммуникация констебльдері байланыспен айналысады, ал қарулы полиция констебльдері қарулы полиция бөлімшелеріне қарасты. Констебльдердің түрлері олардың міндеттерінің сипатына негізделген. Үндістан полиция констебльдері патрульдеу, бекеттік жүйе, қылмысты анықтау, тұтқындар мен VIP-ке сүйемелдеу, маңызды кеңселер мен нысандарды күзету, жолдардағы көлік қозғалысын реттеу, тәртіпсіздікті басу, апаттар, эпидемиялар және сайлау кезінде азаматтық әкімшілікке көмектесу сияқты кең ауқымды міндеттерді атқарады. Әдетте полиция констеблі өз құзыретінде жұмыс істейді, бірақ жағдайға немесе қажеттілікке қарай жоғары тұрғандар оны кез келген жерге тағайындауы мүмкін. Үндістан полиция констебльдерінің жұмыс уақыты тұрақсыз, көбінесе апталық демалыс немесе жалақысыз демалыссыз болады. Полицияға қабылдау жазбаша тесттен, сондай-ақ физикалық және медициналық тексерулерден өтеді. Тағайындалғаннан кейін барлық полиция констебльдері міндетті оқудан өтеді, оқу мерзімі штатқа байланысты тоғыз айдан бір жылға дейін болуы мүмкін. Үндістанда полицияның оқуы мен қызметі дене және психикалық тұрғыдан қиын.

Пәкістан

Пәкістанда полиция констеблі мен аға полиция констеблі полиция күштеріндегі ең төмен және екінші ең төмен шендер болып табылады. Пәкістан полициясының констебльдері патруілдеу, қылмысты анықтау, тұтқындар мен өте маңызды тұлғаларды сүйемелдеу, жолдардағы көлік қозғалысын реттеу, тәртіпсіздіктерді басу, апаттар, эпидемиялар, сайлаулар және басқа да жағдайларда азаматтық әкімшілікке көмектесу сияқты кең ауқымды міндеттерді атқарады.

Польша

Польшада констебль (полякша: posterunkowy) – полициядағы ең төмен дәреже. Келесі дәреже – аға констебль (полякша: starszy posterunkowy), одан кейін сержант. Тәртіп бойынша жоғарылау үшін полиция қызметкері бір жыл констебль, ал келесі бір жыл аға констебль болып қызмет етуі тиіс.

Сингапур

Сингапурда полиция констеблі (қысқартылып PC) – Сингапур полиция күшінің ең төменгі шені. Арнайы констебль шені де бар, бірақ ол Сингапурдағы Ерікті арнайы констебль құрамында орталықтандырылған.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада Шри-Ланка полициясында "полиция констеблі" шені бар, және оның төрт сатысы бар.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында констебль терминінің қолданылуы тұрақсыз, тіпті бір штаттың ішінде де қолданылуы әртүрлі болуы мүмкін. Констебль қылмыстық және/немесе азаматтық істер бойынша сотқа келу үшін адамдарды шақыру және сотқа келтіру сияқты процестерді жеткізуге жауапты лауазымды тұлға болуы мүмкін; сонымен қатар, олар толық құқықтармен қамтамасыз етілген құқық қорғау органының қызметкері де болуы мүмкін. Констебльдердің лауазымына тән қосымша, мамандандырылған міндеттері болуы мүмкін. Кейбір штаттарда констебльді губернатор немесе ол қызмет ететін соттың судьясы немесе әкімі тағайындайды; ал басқаларында констебль мемлекеттік немесе жергілікті биліктің жергілікті деңгейінде сайланатын немесе тағайындалатын лауазымы болып табылады. Олардың құзыреті штат заңдарына сәйкес, штат бойынша, округ/приход бойынша және жергілікті қалашықтардың шекараларына дейін өзгеруі мүмкін. Бұл лауазым колониялық кезеңде британдық әріптесінен пайда болды. 19-ғасырдың ортасында құқық қорғау жүйесі жаңғыртылғанға дейін жергілікті құқық қорғауды констебльдер мен күзетшілер жүзеге асырды. Констебльдер жергілікті деңгейде белгілі бір мерзімге тағайындалды немесе сайланды және, Ұлыбританиядағы әріптестері сияқты, приход констебльдері жалақы алмай, форма кимеді. Дегенмен, олар соттан әрбір табыс етілген және орындалған жарлық үшін төлемақы алды. 1829 жылы құрылған британдық Метрополитен полициясының үлгісімен штаттар муниципалитеттерге полиция бөлімдерін құруға рұқсат беретін заңдарды біртіндеп қабылдады. Бұл Ұлыбританиядан ерекшеленеді, себебі ескі жүйе барлық штаттарда біркелкі жойылған жоқ. Көбінесе штаттың заң шығарушы органы полиция офицеріне констебльдің өкілеттіктерін берді, олардың ең маңыздысы – қамауға алудың жалпы құқықтық өкілеттігі болды. Полиция және констебль көптеген юрисдикцияларда бірдей жұмыс істейді. Осы себепті, "констебль" атағы полицияның ешқандай шені үшін қолданылмайды. Полиция ұйымындағы ең төменгі шен офицер, орынбасар, патрульдік, сақшы және тарихи тұрғыдан алғанда, жеке тұлға болып табылады, бұл ұйымның ерекшелігіне байланысты. Көптеген штаттарда констебльдер патрульдік немесе профилактикалық полиция қызметін атқармайды. Мұндай штаттарда бұл лауазым азаматтарға салыстырмалы түрде беймәлім. Констебльге ант берген офицерлер ретінде констебльдің орынбасарлары немесе азаматтық қызметкерлер ретінде констебльдің офицерлері көмектесуі мүмкін, әдетте процестерді жеткізушілер ретінде. Кейбір штаттарда, ауылдарда немесе қалаларда осыған ұқсас міндеттерді атқаратын лауазым – маршал.

Ортағасырлық Армения мен Грузия

Ежелгі ирандық спахбодтан туындаған спарапет және спаспет атақтары орта ғасырлық Армения және Грузия мемлекеттеріндегі қарулы күштердің бас қолбасшысын көрсету үшін пайдаланылған.

Византия империясы

Констебль лауазымы Рим империясынан бастау алды; біздің заманымыздың 5 ғасырында тұтқындарды сақтауға жауапты адам (comes stabuli) император сарайындағы жылқыларды ұстауға жауапты болды. Батыс Еуропалық "констебль" термині нормандар арқылы Комен және Палеолог дәуірлерінде "коностаулос" ретінде қабылданды, ол – жоғары әскери лауазымға ие болды. Карл Ұлы өзінің империясын құру кезінде Түркистанның соңғы әкімшілік атауларын пайдаланды; Констебль лауазымы, маршал лауазымымен бірге, осы кезеңде Батыс Еуропаның жаңа пайда болған мемлекеттеріне тарады.

Қытай

Цинь және Хан әулеттері кезінде тиньчжан, Суй және Тан дәуірлерінде лижэн, Сун әулеті кезінде баожэн, ал Цин әулеті кезінде дибао және шубао деп аталған ауылдық деңгейдегі қытай шенеуніктері, қылмыстарды хабарлау және жергілікті әділеттілік жүргізу функциялары үшін кейде "констебль" деп аударылады. Бірақ олар сонымен қатар салық агенттері және нотариустар болып та қызмет еткен.

Франция

Франция констеблі (Connétable de France) француз монархиясы тұсында Франция Корольдігінің бірінші лауазым иесі болды және бастапқыда әскерге басшылық етуге жауапты болды. Оның лауазым белгісі – бұлттан шыққан қол ұстаған ұзын қылыш, ол корольдік салтанатта корольдің қылышын алып жүруге байланысты констебльдің міндетін көрсетеді. Кейбір зерттеушілер констебльдердің Англияда пайда болуын одан да ертерек мерзімге жатқызады, осы лауазымның құрылуын король Альфредтің (871 ж.) тұсына дейін санайды. Лорд-констебль, Мемлекеттік жоғары лауазымдардың бірі, Англия және Шотландия патшалықтарында Стивен патша (1135–1154) және Дэвид патша (1124–1154) тұсында құрылды және әскерге басшылық етуге жауапты болды. Дегенмен, бұл термин феодалдық жүйеде жергілікті деңгейде де қолданылды, тәртіп сақтауға тағайындалған лауазым иесін сипаттады. Констебльдің заңдық міндеттерінің бірі – дәлелдерді жинау туралы алғашқы сипаттамалардың бірі 1220 және 1250 жылдар аралығында жазған заңгер Брэктоннан келген: Олар қандай жолмен келсе де, қандай күні болса да, констебльдің міндеті – барлығын ретке келтіру, өйткені ол көрген нәрселерді тіркейді; бірақ ол соттама жасай алмайды, себебі Мұнарада сот жоқ, өйткені сот ісінің үшінші қажетті элементі – судья және юрисдикция жоқ. Оның жазбалары фактілерге қатысты, ал сотқа және заңға емес. Брэктон заманында кез келген адам "қылмыс" жасағанды көрсе, оны тұтқындауға құқылы болған. Брэктонның сипаттамасында констебльдің рөлі – соттың "көздері мен құлақтары" болу, дәлелдерді табу және судьялар шешім қабылдай алатын фактілерді жазып алу. Сонымен қатар, констебль соттың ("жалпы құқықтың") "күшті қолы" болды, бұл констебльдің қазіргі күнге дейін жалғасып келе жатқан негізгі рөлін анықтады. 1285 жылы Англия королі Эдуард I Винчестер жарлығын қабылдады, онда қалалар мен жолдарда тәртіпсіздіктерге жол бермеу үшін әр жүзге екі констебль тағайындалатыны айтылды. Олардың кішірек аумақтағы ізбасарлары – приход констебльдерінің жазбалары 17 ғасырдың басында Букингемшир жазбаларында пайда болды; дәстүрлі түрде оларды приход тұрғындары сайлап, бірақ 1617 жылдан бастап әр округтегі бейбіт судьялар (магистраттар) тағайындады. Лондоннан тыс жерлерде 1856 жылғы округтік және қалалық полиция туралы заңмен округтік полиция күштерін міндетті түрде енгізу, 1839 жылғы констебльдер туралы заңның шамамен 20 жылдық қолданылуынан кейін, приход констебльдерін толығымен жойды. 1856 жылдан кейін Англия мен Уэльстің барлық аумақтары полициямен қамтылды. Полиция күштері мен констебюлярлардың ең төменгі шені – "констебль", ал Лондоннан тыс жерлерде олардың көпшілігі бас констебль басқарады. "Парк констеблі" лауазымы алғаш рет 1921 жылғы Ливерпуль корпорациясы туралы заңның 221-бабында (11 және 12 Geo. 5. c. lxxiv) олардың тағайындалуына рұқсат берген кезде құрылды; оған дейін парктеріне бақылау жасаған констебльдер, арнайы констебльдер ретінде куәландырылды. Лондонның Корольдік парктері үшін арнайы заңнама "Парк констеблі" лауазымын сақтап қалды. Алайда Корольдік парктің полициясы 2001 жылы таратылды. Кью полиция қызметкерлері сол заң бойынша ант береді және Парк констеблі лауазымын сақтайды. Кейбір жергілікті билік органдарының парктерінде констебюлярлар бар, бірақ олардың қызметкерлері парк констебюлярлары емес, констебльдер ретінде куәландырылады.

Басқа еуропалық елдер

Тұқым қуалайтын констебль лауазымы Еуропаның кейбір қазіргі немесе бұрынғы монархияларында әлі де сақталуда. Шотландияның Лорд-констеблі лауазымы Ерролл графының отбасында тұқым қуалайды. Испанияда Наварраның тұқым қуалайтын констеблі де бар; қазіргі уақытта бұл лауазым Альба герцогына тиесілі. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген басқа тұқым қуалайтын констебльдер бұрынғы монархияларда мемлекеттік шенеуніктер ретінде болған. Мысалы, Кастилия констеблі (Condestable de Castilla) және Португалия констеблі (Condestável do Reino).