Кіріспе
Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық ғылыми ұйым
Климаттың өзгеруі жөніндегі үкіметаралық топ (ХПКК) – Біріккен Ұлттар Ұйымының үкіметаралық органы. Оның мақсаты – адам қызметінің нәтижесінде туындаған климаттың өзгеруі туралы ғылыми білімді дамыту. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (ДМҰ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰҚОБ) 1988 жылы ХПКК-ні құрды. Біріккен Ұлттар Ұйымы сол жылдың соңында ХПКК құруды бекітті. Оның хатшылығы Женева қаласында (Швейцария), ДМҰ-ның құрамында орналасқан. ХПКК-ге 195 мүше мемлекет кіреді, олар ХПКК-ні басқарады. Мүше мемлекеттер бағалау циклы аясында қызмет ететін ғалымдар бюросын сайлайды. Әдетте, бір цикл 6-7 жылға созылады. Бюро өз салаларындағы сарапшыларды ХПКК есебін дайындау үшін таңдайды. Олар маңызды нәтижелерді саясаткерлер мен жалпы жұртшылыққа арналған «Бағалау есебінде» жинақтайды. Сарапшылар бұл жұмысты ғылыми қауымдастықтағы ең ірі әріптестік сараптама процесі деп сипаттайды. ХПКК климаттың өзгеруі саласындағы беделді орган болып табылады. Оның тұжырымдамаларын жетекші климат ғалымдары мен барлық мүше мемлекеттер қолдайды. ХПКК-нің бесінші бағалау есебі 2015 жылғы Париж келісіміне маңызды үлес қосты. 2007 жылы ХПКК климаттың өзгеруін түсінуге қосқан үлесі үшін Ал Гормен бірге Нобель бейбітшілік сыйлығын алды. ХПКК 2023 жылы жетінші бағалау циклын бастады. 2021 жылдың тамызында ХПКК климаттың өзгеруінің физикалық негіздеріне арналған алтыншы бағалау есебінің (ХПКК AR6) I жұмыс тобының үлесін жариялады. «The Guardian» газеті бұл есепті «климаттың өзгеруіне байланысты болашақтағы ауыр және қайта келмейтін өзгерістер» туралы «көрер көзге ең қатаң ескерту» деп атады. Әлемнің көптеген газеттері бұл тақырыпты қолдады. 2022 жылдың ақпанында ХПКК салдары мен бейімделуге арналған II жұмыс тобының есебін шығарды. 2022 жылдың сәуірінде алтыншы бағалауға III жұмыс тобының «климаттың өзгеруін азайту» үлесі жарияланды. Алтыншы бағалау есебі 2023 жылдың наурыз айында синтез есебімен аяқталды. Алтыншы бағалау есебі кезеңінде ХПКК үш арнайы есеп жариялады. Біріншісі және ең ықпалдысы – 2018 жылғы 1,5°C-қа дейін жаһандық жылу туралы арнайы есеп. 2019 жылы «Климаттың өзгеруі және жер» (SRCCL) және «Климаттың өзгеруі жағдайында мұхит және криосфера» (SROCC) арнайы есептері жарық көрді. ХПКК 2019 жылы әдістемелерін де жаңартты. Осылайша, алтыншы бағалау циклы ХПКК тарихындағы ең ауқымды цикл болды.
Шығу тегі
IPCC-нің алдыңғы шешімі Парниктік газдар жөніндегі консультативтік топ (AGGG) болды. АГГГ-ны 1986 жылы үш ұйым құрды. Бұл – Халықаралық ғылыми одақтар кеңесі, Біріккен Ұлттар Ұйымының қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (БҰҰЖЖ) және Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (ДМҰ). AGGG жылыжай газдары туралы ғылыми зерттеулерді қарады. Сондай-ақ, парниктік газдардың артуы да зерттелді. Климат ғылымы күрделіленіп, көбірек пәндерді қамти бастады. Бұл шағын ғалымдар тобының климатты зерттеуге жеткілікті ресурсы болмады. АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігі парниктік газдар шығарындыларын шектеу үшін халықаралық конвенция құруға ұсыныс жасады. Рейган әкімшілігі тәуелсіз ғалымдардың тым көп ықпалға ие болатынынан қаушады. Сондықтан ДМҰ мен БҰҰЖЖ 1988 жылы үкіметаралық орган ретінде IPCC-ні құрды. Ғалымдар IPCC-ге сарапшылар ретінде де, үкімет өкілдері ретінде де қатысады. IPCC барлық жетекші ғалымдар қолдаған есептер жасайды. Мүше мемлекеттердің үкіметтері консенсус негізінде есептерді бекітуі керек. Осылайша, IPCC ғылыми ұйым да, үкіметтер ұйымы да болып табылады. Оның міндеті – үкіметтерге ғалымдардың климаттың өзгеруі туралы білетіндерін жеткізу. Сондай-ақ, климаттың өзгеруінің салдары мен онымен күресудің жолдары зерттеледі. IPCC мұны рецензияланған ғылыми әдебиеттерді бағалау арқылы іске асырады. Біріккен Ұлттар Ұйымы 1988 жылы IPCC құруын мақұлдады. Бас Ассамблеяның қаулысында адамның қызметі климатты өзгерте алатыны айтылды. Бұл ауыр экономикалық және әлеуметтік салдарға әкелуі мүмкін. Онда парниктік газдардың концентрациясының артуы планетаны жылытатыны көрсетілді. Бұл теңіз деңгейінің көтерілуіне себеп болады. Егер уақтылы шаралар қабылданбаса, адамзат үшін салдары апатты болар еді. IPCC климаттың өзгеруі туралы білімнің жай-күйін жан-жақты бағалайды. Климаттың өзгеруіне қатысты арнайы тақырыптар бойынша есептер дайындайды. Сондай-ақ, әдістемелерді әзірлейді. Бұл әдістемелер елдерге парниктік газдар шығарындыларын және оларды сіңіру арқылы азайтуды бағалауға көмектеседі. Оның бағалаулары бұрынғы есептер мен ғылыми жарияланымдарға негізделген. Алты бағалау барысындағы есептер климаттың өзгеретініне қатысты дәлелдердің артуын көрсетеді. Олар бұл өзгерістердің адамның қызметінен туындайтынын көрсетеді.
Ережелер мен басқару қағидалары
IPCC өзінің іс-қимыл ережелерін "IPCC жұмысын басшылыққа алатын қағидалар" құжатында қабылдады. Онда IPCC мыналарды бағалайтыны айтылған: Панель жұмысының ғылыми және техникалық аспектілері бойынша нұсқаулар береді. Жұмыс топтары: Әр топтың екі тең төрағасы болады, біреуі дамыған елден, екіншісі дамушы елден. Әрбір жұмыс тобын техникалық қолдау бөлімі қолдайды. Жұмыс топтарының мәжілістерінде бағалау және арнайы есептердің саясаткерлерге арналған қорытындылары бекітіледі. Әр жұмыс тобының бюросы бар. Ол тең төрағалар мен төраға орынбасарларынан тұрады, олар сондай-ақ IPCC бюросының мүшелері болып табылады. I жұмыс тобы: Климат жүйесі мен климаттың өзгеруінің ғылыми аспектілерін бағалайды. Тең төрағалар: Роберт Вотар (Франция) және Сяое Чжан (Қытай). II жұмыс тобы: Климаттың өзгеруінің адам және табиғи жүйелерге тигізетін әсерін бағалайды. Бейімделу мүмкіндіктерін бағалайды. Тең төрағалар: Барт ван ден Хурк (Нидерланды) және Уинстон Чоу (Сингапур). Парниктік газдар шығарындыларын есептеу әдістемесін әзірлейді. Тең төрағалар: Такеши Еноки (Жапония) және Мазхар Хаят (Пакистан). Хатшылық: Іс-шараларды басқарады, төраға мен бюроға қолдау көрсетеді, үкіметтермен байланыс жасайды. БҰҰ Қоршаған орта жөніндегі бағдарламасы (UNEP) және Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым (WMO) қолдауымен.
Working Group II: Assesses the impacts of climate change on human and natural systems. Assesses adaptation options. Co Chairs: Bart van den Hurk (Netherlands) and Winston Chow (Singapore) Develops methodologies for estimating greenhouse gas emissions. Co Chairs: Takeshi Enoki (Japan) and Mazhar Hayat (Pakistan)
Secretariat: Administers activities, supports the Chair and Bureau, point of contact for governments. Supported by UNEP and the WMO.
Төре
IPCC төрағасы – британдық энергетика ғалымы Джим Скеа, ол Халықаралық қоршаған орта және даму институтында (IIED) қызмет етеді. Скеа 2023 жылдың 28 шілдесінен бастап жаңа IPCC бюросы сайланғаннан бері қызмет атқарып келеді.
Есепті дайындаудан басқа қызмет
IPCC өз жұмысын IPCC-ті құрған Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым мен Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасының шешімдеріне негіздейді. Ол сондай-ақ БҰҰ-ның Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының жұмысына қолдау көрсетеді. Бұл IPCC есептеріне қатысты деректерді басқаруға көмектеседі. IPCC өз жұмысында гендерлік теңдікке назар аудару үшін "Гендерлік саясат және іске асыру жоспарына" ие. Ол өз жұмысын қосымша және құрметпен жүзеге асыруға ұмтылады. IPCC жұмысына қатысудағы теңгерімділікке қол жеткізуді мақсат етеді. Бұл барлық қатысушыларға бірдей мүмкіндіктер ұсынуға тиіс.
Байланыс және тарату қызметі
IPCC Бесінші бағалау есебіне байланысты коммуникациялық қызметін күшейтті. Мысалы, ол бекітілген есеп пен баспасөз хабарламасын жариялануға дейін тіркелген БАҚ-қа эмбаргомен ұсынды. Сонымен қатар, ол коммуникациялық жұмыстарын коммуникациялық күнтізбе арқылы кеңейтті. IPCC 2016 жылдың ақпан айында Алтыншы бағалау есебі циклының басында коммуникация жөніндегі сарапшылардың кездесуін өткізді. Бұл кездесуде ескі және жаңа бюро мүшелері коммуникация сарапшыларымен және тәжірибелі мамандармен бірге жұмыс істеді. Кездесу нәтижесінде бірқатар ұсынымдар қабылданды. IPCC олардың көптегенін қабылдады. Олардың бірі – коммуникация саласындағы білікті мамандарды жұмыс тобының техникалық қолдау бөлімдеріне тарту болды. Тағы бірі – есептерді дайындау кезінде коммуникациялық мәселелерді ертерек қарастыру. Осы қадамдардың нәтижесінде IPCC есептері туралы БАҚ-та кеңінен жарияланымдар пайда болды. Бұл, әсіресе, 2018 жылғы 1,5°C-қа дейінгі жаһандық жылыну туралы арнайы есепке және 2021 жылғы «Климаттың өзгеруі: физикалық ғылым негізі» – I жұмыс тобының Алтыншы бағалау есебіне жасаған үлесіне қатысты болды. Сондай-ақ, халықтың қызығушылығы артып, 2018 жылы пайда болған жастар және басқа да қозғалыстарда көрінді. IPCC есептері климаттың өзгеруі туралы халықтың хабардар болуы мен осыған байланысты саясатты қалыптастыру үшін маңызды. Бұл IPCC коммуникациясының бірқатар академиялық зерттеулеріне әкелді, мысалы 2021 жылы.
Мұрағаттандыру
IPCC өз есептері мен электрондық файлдарын веб-сайтында сақтайды. Олар есептердің жобаларына түскен пікірлерді қамтиды. Гарвард кітапханасындағы Қоршаған орта ғылымы және қоғамдық саясат мұрағаты да оларды мұрағатқа алады.
Бағалау есептері
1990 және 2023 жылдар аралығында ХҮКК соңғы климат ғылымын қарастыратын алты толыққанды бағалау есебін жариялады. ХҮКК сондай-ақ, нақты тақырыптарға арналған 14 арнайы есеп дайындады. Әр бағалау есебі төрт бөлімнен тұрады: үш жұмыс тобының әрқайсысынан жасалған үлестер және жиынтық есеп. Жиынтық есеп жұмыс тобының үлестерін біріктіреді, сондай-ақ осы бағалау циклында дайындалған кез келген арнайы есептерді де қамтиды. Бірінші бағалау есебі 1990 жылы жарияланды және 1992 жылы жаңартылды. Шамамен алты жыл сайын ХҮКК бағалау есебінің жаңа басылымдары шықты.
Ғылыми әдебиеттерді қарау процесі
IPCC өз зерттеулерін жүргізбейді. Ол климатқа қатысты деректерді мониторингтемейді. IPCC есебі ғылыми мақалаларды және басқа ғылыми ұйымдардың тәуелсіз нәтижелерін бағалайды. IPCC есепке алынатын ғылыми мақалалардың жариялану мерзімін белгілейді. Бұл есепке осы мерзімнен кейін пайда болған жаңа ақпарат енгізілмейді. Дегенмен, негізгі қорытындылар мен ғылыми сенімділіктің деңгейі бір бағалау есебінен келесі есебіне қарай үнемі дамиды. Әрбір IPCC есебі алдыңғы есеппен салыстырғанда ғылымның жетілген салаларын көрсетеді. Сондай-ақ, қосымша зерттеулер қажет болатын салалар да атап көрсетіледі.
Авторларды таңдау және олардың рөлі
Мүше мемлекеттердің байланыс пункттері – әр мемлекеттің IPCC-мен байланыс орнату үшін тағайындаған өкілі – және бақылаушы ұйымдар IPCC бюросына өздері еркіндікпен құрастырған тұлғалардың тізімін ұсынады. Бюро (дәлірек айтқанда, тиісті жұмыс тобының тең төрағалары, техникалық қолдау бөлімінің көмегімен) авторларды тағайындау үшін осы тізімдерді негіз ретінде пайдаланады, бірақ сонымен бірге тізімде жоқ адамдарды да тағайындау мүмкіндігін сақтайды. Мұндай жағдайда, басымдық ғылыми жетістіктерге және көзқарастардың алуан түрлілігіне беріледі, сондай-ақ географиялық әртүрлілік, IPCC ішіндегі тәжірибе және гендерлік теңдік ескеріледі. Авторлар қатарында зерттеушілермен қатар жеке сектор өкілдері мен ҮЕҰ сарапшылары да болуы мүмкін. ХГИК бюросы немесе Жұмыс тобы бюросы үкіметтер ұсынған үміткерлерден есептердің авторларын іріктеп алады. IPCC есептерінің жетекші авторлары жарияланған дереккөздерге сүйене отырып, климаттың өзгеруі туралы қолжетімді ақпаратты бағалайды. IPCC нұсқауларына сәйкес, авторлар сарапшылар пікір білдірген дереккөздерге басымдық беруі керек. Сарапшылар редакторлары авторлардың екі кезеңдегі рецензиялау кезінде алынған ескертулерге жауап беруін қамтамасыз етуі керек: бірінші кезеңде сыртқы сарапшылар мен зерттеушілер ғана, ал екінші кезеңде үкіметтік өкілдер де қатыса алады. Бюро авторларды таңдауда түрлі көзқарастарды, біліктілікті және географиялық өкілдікті қамтамасыз етуге тырысады. Бұл авторлар құрамына дамып келе жатқан және дамыған елдердің сарапшыларының кіруін қамтамасыз етеді. Бюро сондай-ақ авторлардың арасында гендерлік теңгерімділікті де сақтауға ұмтылады. Сондай-ақ, бұрын IPCC есептерімен жұмыс істегендер мен осы процеске жаңа келгендер арасында да тепе-теңдік орнатуға бағытталған. Олар өздерінің жұмыс орындарынан немесе үй институтынан алатын жалақыларына тәуелді. Бұл жұмыс көп еңбекті қажет етеді және көп уақытты алады. Осы себепті, қатысушы ғалымдардың зерттеулеріне кедергі келтіруі мүмкін. Бұл, өз кезегінде, білікті ғалымдардың IPCC процесіне қатысудан жаңылғанына қатысты алаңдаушылықтарға әкелді. IPCC есептерін дайындауға оның құрылғаннан бері 3000-нан астам автор (үйлестіруші жетекші авторлар, жетекші авторлар, сарапшылар-редакторлар) қатысқан. Рецензенттер мүше мемлекеттердің үкіметтерінен және IPCC бақылаушыларынан тағайындалады. Кез келген адам тиісті біліктілігін растаса, IPCC рецензенті болуға құқылы. Әдетте, рецензиялау процесі үш кезеңнен тұрады. Бұл есеп Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (БҰҰКЖК) құрылуына себеп болды. Екінші бағалау есебі БҰҰКЖК-нің Киото протоколына қатысты келіссөздер үшін маңызды материалдарды ұсынды. Үшінші бағалау есебі 2001 жылы аяқталды. Онда соңғы 50 жылдағы жаһандық жылынудың басым бөлігі адамның қызметіне байланысты екеніне дәлелдер келтірілді. Есепке 1000 жылдан бергі жер бетіндегі температураны қайта құрастыратын график қосылған. Соңғы жылдары температураның күрт өсуі оған «хоккей таяғы» деген ат берді. Бұл климаттың өзгеруімен температураның қалай өсіп бара жатқанын көрсететін күшті бейнеге айналды. Сондай-ақ, есепте климаттың өзгеруіне бейімделудің кейбір зиянды салдарларын азайту жолдары көрсетілген. IPCC-нің төртінші бағалау есебі 2007 жылы жарияланды. Ол климаттың өзгеруіне қатысты үлкен сенімділік береді. Онда: «Климат жүйесінің жылынуы сөзсіз» деп жазылған. IPCC осы жұмысы үшін есеп жарияланған жылы Нобель бейбітшілік сыйлығын бөлісті (төменде қараңыз). Бесінші бағалау есебі (AR5) 2013 және 2014 жылдары жарияланды. Бұл есепте де климаттың өзгеруі фактісі расталды. Ол қауіпті тәуекелдер туралы ескертті және әлем климаттың өзгеруіне қалай қарсы тұра алатынын көрсетті. Мысалы, үш маңызды тұжырым жасалды: Біріншіден, адамның климат жүйесіне әсері анық. Екіншіден, біз климатымызды қаншалықты бұзсақ, соғұрлым ауыр, кең таралған және қайта келмейтін салдарларға ұшыраймыз. Үшіншіден, климаттың өзгеруін шектеу және гүлденуші, тұрақты болашақ құру үшін бізде барлық мүмкіндіктер бар. Есептің тұжырымдары 2015 жылғы Париж келісімінің ғылыми негізін құрады.
Алтыншы бағалау есебі (2021/2022)
IPCC-нің ең соңғы есебі – Алтыншы бағалау есебі (AR6). AR6-ның алғашқы үш бөлігі 2021 және 2022 жылдары жарияланды. Соңғы синтездік есеп 2023 жылдың наурыз айында аяқталды. IPCC 2021 жылдың тамызында I жұмыс тобының «Климаттың өзгеруі 2021: физикалық ғылым негізі» есебін жариялады. Бұл есеп үлкен медиа және қоғамдық назар аударды. БҰҰ Бас хатшысы Антониу Гутерриш оны «адамзат үшін қызыл сигнал» деп сипаттады. IPCC 2022 жылдың ақпанында II жұмыс тобының «Климаттың өзгеруі 2022: салдары, бейімделу және осалдық» есебін жариялады. Онда адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруі миллиардтаған адамдардың өміріне әсер етіп жатыр делінген. Бұл табиғатты бұзып жатыр. Әлем алдағы екі онжылдықта тіпті 1,5°C-қа дейін глобальдық жылыну болған жағдайда да, қауіпсіздікке кепілдік берілмейтіні айтылды. IPCC 2022 жылдың сәуірінде III жұмыс тобының «Климаттың өзгеруі 2022: климаттың өзгеруін жеңілдету» есебін жариялады. Парниктік газдар эмиссиясын дереу және күрт қысқартусыз 1,5°C-қа дейін жылынуды шектеу мүмкін емес. 2050 жылға қарай эмиссияны екі есеге азайту әлі де мүмкін екені айтылды.
Арнайы баяндамалар
IPCC басқа да есептерді жариялайды. Ол үкіметтер немесе бақылаушы ұйымдар ұсынған тақырыптар бойынша арнайы баяндамалар дайындайды. 1994 және 2019 жылдар аралығында ХХАК 14 арнайы баяндама жариялады. Қазіргі кезде арнайы есеп дайындау үшін әдетте бірнеше жұмыс тобы бірлесіп жұмыс істейді. Дайындау және бекіту процесі бағалау есептеріне ұқсас. 2011 жылы IPCC климаттың өзгеруіне бейімделуді дамыту үшін экстремалды құбылыстар мен апаттардың тәуекелдерін басқару туралы арнайы баяндаманы (SREX) жариялады. Бұл I және II жұмыс топтарының бірлескен жұмысы болды. Екі ХХАК жұмыс тобының бірлесіп арнайы баяндама жасауының алғашқы реті болды. Баяндамада климаттың өзгеруі экстремалды ауа-райы құбылыстарына қалай ықпал еткені көрсетілген. Сондай-ақ, экстремалды ауа-райы құбылыстарының алдын алу және оларға дайындық шаралары олардың салдарына қалай төмендетуге болатынын көрсетеді. Сол сияқты, оқиғаларға жауап беру және олардан қалпына келтіру саясаты қоғамды тұрақтырақ етеді.
2018-2019 жылдарға арналған арнайы баяндамалар
Алтыншы бағалау циклы барысында ХААК үш арнайы баяндама жасады. Бұл IPCC тарихындағы ең ауқымды цикл болды. 2015 жылы COP21-де Париж келісіміне қол жеткізген кезде, UNFCCC жаһандық жылынуды 2°C-тен төмен ұстап тұруды мақсат етіп қойды, сонымен қатар оны 1,5°C-те ұстауға тырысты. Бірақ сол кезде 1,5°C жылынудың не екенін түсіну қиын еді. 1,5°С-тың әсері 2°С-тан қалай өзгеше болатынын түсіндіретін ғылыми зерттеулер аз болды. Сондай-ақ, жылынуды 1,5 градусқа дейін қалай ұстауға болатыны туралы түсінік жеткіліксіз болды. Сондықтан БҰҰ КӨКК IPCC-ті 1,5°C-те жаһандық жылыну туралы есеп дайындауға шақырды. IPCC кейіннен 2018 жылы 1,5 °C-қа дейінгі жаһандық жылыну туралы арнайы баяндамасын (SR15) шығарды. Баяндамада 21-ғасырдың ішінде жылынуды 1,5°C-тан төмен ұстап тұру мүмкін екені көрсетілді. Бірақ бұл эмиссияларды күрт азайтуды білдіреді. Бұл сонымен қатар қоғамның барлық салаларында тез және кең ауқымды өзгерістерді қажет етеді. Есепте 2°C жылыну 1,5°C-қа қарағанда әлдеқайда ауыр салдарға ие екені көрсетілді. Басқаша айтқанда, жылынудың әрбір градусы маңызды. SR15 IPCC баяндамаларының арасында бұқаралық ақпарат құралдарында және жұртшылық арасында бұрын-соңды болмаған әсерге ие болды. 2019 жылы IPCC климат жүйесінің әртүрлі аспектілерін зерттейтін тағы екі арнайы баяндама шығарды. Климаттың өзгеруі мен жер туралы арнайы баяндамада жерді пайдаланудың климатқа қалай әсер ететіндігі қарастырылды. Ол энергия және көлік емес, ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы сияқты қызмет түрлерінен шығатын эмиссияларды қарастырды. Сондай-ақ, климаттың өзгеруі жерге қалай әсер ететіні зерттелді. Хабарламаны әзірлеуде IPCC-нің барлық үш жұмыс тобы мен оның парниктік газдарды ұлттық инвентаризациялау жөніндегі жұмыс тобы бірлесіп жұмыс істеді. Хабарламада климаттың өзгеруі біздің жерімізге, яғни өзіміз тұрып, азық-түлік өсіретін жерімізге қосымша қысым түсіріп жатқаны анықталды. Ол жылынуды 2°C-тен төмен ұстауға тек жер мен азық-түлік салаларын қоса алғанда, барлық секторлардан шығатын эмиссияны азайту арқылы ғана болады делінген. "Ауа райының өзгеруі кезінде мұхит пен криосфера туралы арнайы баяндама" (SROCC) планетаның мұхиты мен мұздық бөліктерінің климаттың өзгеруімен қалай өзара әрекеттесетінін зерттеді. (Криосфераға мұздықтар, мұздықтар және мәңгі тоңған жерлер сияқты мұздық жүйелер кіреді.) ХХАК-тың І және ІІ жұмыс топтары баяндаманы дайындады. Баяндамада мұхит пен криосферадағы бұрын-соңды болмаған өзгерістерге қарсы тұру қажеттігі атап өтілді. Сонымен қатар, бейімделудің тұрақты дамуға қалай көмектесетіні көрсетілді. IPCC жетінші бағалау циклы кезінде климаттың өзгеруі мен қалалар туралы арнайы баяндама дайындамақ.
Әдістемелік есептер
МГЭИК-тің ұлттық парниктік газдар тізімдемесі бағдарламасы бар. Ол елдерге парниктік газдар шығарындыларын есеп беру үшін әдістемелер мен бағдарламалық құралдарды әзірлейді. МГЭИК-тің ұлттық парниктік газдар тізімдемесі жөніндегі жұмыс тобы (TFI) 1998 жылдан бері осы бағдарламаны басқарып келеді. МГЭИК TFI-дың техникалық қолдау бөлімін ұйымдастырады. МГЭИК әдістемелік есептемелерін Панельдің отырыстарында мақұлдайды. Панель әдістемелік есептеменің кіріспе тарауын бөлімдерін мақұлдау арқылы қабылдайды.
1996 жылғы МГЭИК-тің қайта қаралған нұсқаулары
IPCC 1994 жылы өзінің алғашқы әдістемелік есебін, яғни Ұлттық парниктік газдар инвентаризациясы жөніндегі IPCC нұсқауларын жариялады. 1996 жылғы МГЭИК-тің Ұлттық парниктік газдар инвентаризациясы жөніндегі қайта қарастырылған нұсқаулары осы есепті жаңартты. Осы нұсқауларды екі "жақсы тәжірибе туралы есеп" толықтырады. Олар – Ұлттық парниктік газдар инвентаризациясындағы жақсы тәжірибелік нұсқаулық және белгісіздікті басқару, сондай-ақ Жерді пайдалану, жерді пайдалануды өзгерту және орман шаруашылығы салаларындағы жақсы тәжірибелік нұсқаулық. БҰҰЖМ және оның Киото протоколының тараптары жылдық инвентаризациялық есептемелерді ұсыну үшін 1996 жылғы нұсқауларды және екі жақсы тәжірибе туралы есепті пайдаланады.
2006 жылғы IPCC нұсқаулары
2006 жылғы IPCC ұлттық парниктік газдар тізімін жасау жөніндегі нұсқаулықтары осы әдістемелерді одан әрі жаңартады. Олар көптеген "стандартты эмиссия факторларын" қамтиды. Бұл факторлар – қандай да бір іс-әрекеттен болатын шығарындылар мөлшерін есептеуге арналған. IPCC осы нұсқаулықтың жаңа басылымын БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (БҰҰ КӨЖК) сұрауы бойынша дайындады. БҰҰ КӨЖК оларды 2013 жылы Варшавада өткен Климаттық өзгерістер жөніндегі конференцияда, COP19-да пайдалануға қабылдады. IPCC ұлттық парниктік газдар тізімін жасау жөніндегі 2006 жылғы IPCC нұсқаулықтарына 2019 жылғы толықтыруда қосымша материалдар қосты. TFI қысқа өмір сүретін климаттық факторлар (ҚӨКФ) бойынша әдістемелік есеп дайындауды бастады. Ол осы есепті келесі, жетінші бағалау циклында аяқтайды.
Қиындықтар мен даулар
IPCC баяндамалары да сынға ұшырайды. Сын оларды қауіптің дәрежесін арттырып көрсеткендерден де, оларды жеткіліксіз бағалағандардан да келіп түседі. IPCC-нің консенсусқа келу әдісі ішкі және сыртқы қиындықтарға тап болды.
ХГИК есептерінің консервативті сипаты
Кейбір сыншылар IPCC есептері климаттық тәуекелді бағалауда тым консервативті болып келеді деп мәлімдеді. 2012 жылы IPCC кейбір ғалымдар тарапынан сынға ұшырады, олар есептерде жаһандық жылынудың қарқыны мен салдары тұрақты түрде төмен бағаланады деп санайды. Дэвид Биелло Scientific American журналында жазған мақаласында, үкіметтік өкілдер арасында келісімге қол жеткізу қажеттілігіне байланысты, IPCC есептері жаһандық жылынудың ықтимал ауқымы мен салдарына қатысты сақтықпен баға береді деп аргументтейді. 2010 жылы ғылыми редактор Брукс Хансон: «IPCC есептері климаттың өзгеру қарқынын төмен бағалап, ал қоғамның парниктік газ шығарылымдарын азайту мүмкіндігін жоғары бағалап көрсеткен», - деді. Климаттанушы Джеймс Хансен IPCC-тің консервативтілігі теңіз деңгейінің бірнеше метрге дейін көтерілу қаупін елеусіз қалдырады, бұл Флориданың оңтүстік бөлігі сияқты жазық жерлерді суға батыруға жеткілікті дейді. 2024 жылдың қаңтарында ол Guardian газетіне: «Біз қазір 1,5°C жылына қол жеткізу процесіндеміз» деді. Ол 1,5°C шегінен өту маңызды кезең екенін, себебі ол Біріккен Ұлттар Ұйымының, оның ғылыми кеңесші органы IPCC-нің келісімімен айтылған әңгіме шындықтан алыс екенін көрсетеді деп қосты. Роджер А. Пилке аға: «Адамдар жаһандық климатты өзгертіп жатыр, бірақ көмірқышқыл газының радиациялық әсерінен өзге, әртүрлі жолдармен. IPCC бағалаулары аймақтық және жаһандық климатты өзгертетін адамның климаттық әсерлерінің маңыздылығын мойындауда тым консервативті болды», - деп мәлімдеді. Потсдам университетінің физика және океанография профессоры Стефан Рахмсторф 2007 жылы IPCC-тің тәуекелдерді бағалауда консервативті болуының пайдалы жақтары бар екенін айтты. Рахмсторф: «Бір жағынан, IPCC-тің күшті жақтарының бірі – өте консервативті және сақтықпен әрекет етуі және климаттың өзгеру қаупін асыра көрсетпеуі», - деп аргументтеді. IPCC есептері саясаткерлерді климаттың өзгеруі туралы білімнің жай-күйі туралы хабардар етуге бағытталған. Олар осы мәселе бойынша қол жетімді мыңдаған ғылыми мақалалардың қорытындыларын бағалау арқылы осы мақсатқа жетеді. Жеке жарияланымдар IPCC есептерінен өзгеше қорытындыларға ие болуы мүмкін. Бұған IPCC есебі жарық көргеннен кейін жарияланғандар да кіруі мүмкін. Бұл IPCC-тің алаңдатушы немесе консервативті екені туралы сынға алып келуі мүмкін. Жаңа нәтижелер келесі бағалауға дейін күтілуі керек.
Roger A. Pielke Sr. has also stated "Humans are significantly altering the global climate, but in a variety of diverse ways beyond the radiative effect of carbon dioxide. The IPCC assessments have been too conservative in recognizing the importance of these human climate forcings as they alter regional and global climate." Stefan Rahmstorf, a professor of physics and oceanography at University of Potsdam, argued in 2007 that the IPCC's tendency to make conservative risk assessments had benefits. Rahmstorf argued that "In a way, it is one of the strengths of the IPCC to be very conservative and cautious and not overstate any climate change risk". IPCC reports aim to inform policymakers about the state of knowledge on climate change. They do this by assessing the findings of the thousands of scientific papers available on the subject at a given time. Individual publications may have different conclusions to IPCC reports. This includes those appearing just after the release of an IPCC report. This can lead to criticism that the IPCC is either alarmist or conservative. New findings must wait for the next assessment for consideration.
Әлеуетті индустрия және саяси ықпал
2002 жылы ExxonMobil компаниясының АҚШ-тағы Буш әкімшілігіне жазған меморандумы IPCC-ге саяси ықпал ету мүмкіндігінің мысалы болды. Бұл меморандум Буш әкімшілігінің климатты зерттеуші ғалым Роберт Уотсонды IPCC төрағасы лауазымынан қуғынға салуына себеп болды. Олар оның орнына Ражендра Пачауриді тағайындауға тырысты. Көптеген адамдар Пачауриді сол кездегідей жайлы мінезді және индустрияға жақын деп санайтын. Үкіметтер IPCC-тің құрамын құрайды. Олар IPCC есептерінің негізгі аудиториясы болып табылады. IPCC ережелері оларға есептерді жоспарлау, дайындау және бекітуде ресми рөл береді. Мысалы, үкіметтер сараптама процесіне қатысады және авторлармен бірлесіп есептердің саясаткерлерге арналған қорытындысын бекітеді. Бірақ кейбір белсенділер үкіметтер бұл рөлді есептердің нәтижесіне әсер ету үшін қолданады деп мәлімдейді. 2023 жылы ірі мал өнімдерімен танымал Бразилия және Аргентина елдерінің қысымы салдарынан IPCC өсімдік негізді диеталарды қабылдауды ұсынатын мәтінді қабылдаудан бас тартты. Есептің бұрынғы нұсқасы, онда "өсімдік негізді диеталар парниктік газдар шығарындыларын орташа шығарындыға көп мән беретін батыс диетасына қарағанда 50%-ға дейін азайта алады" делінген, 2023 жылдың наурызында онлайн режимінде жарияланды.
2007 жылғы төртінші бағалау есебінен кейінгі дау мен қайта қарау
IPCC 2009 жылы Копенгагендегі климаттық конференцияға дейін бұрын-соңды болмаған күшті бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілікті. Бұл "Климаттық зерттеулер бөлімінің электрондық хаттарға қатысты дауы" климат ғалымдарының электрондық хаттарының жария болуымен байланысты болды. Осы ғалымдардың көпшілігі 2007 жылы жарық көрген Төртінші бағалау есебінің авторлары еді. Есепте Гималай мұздықтары 2035 жылға дейін еріп кетеді деген қателік табылды, бұл IPCC-ге қосымша қысым түсірді. Ғылыми ұйымдар Төртінші бағалау есебінің негізгі тұжырымдамаларын және IPCC-нің жұмыс жолын қолдады. Алайда, көптеген адамдар IPCC өз жұмысын қайта қарауы керек деп сақты.
2010 жылы Академияаралық кеңесте қайта қаралды
2009 жылы AR4 жарияланғаннан кейін туған қоғамдық пікірталас IPCC-ті сынап-тексеруге алып келді, оның есептеріндегі ықпалдылық және қателіктер туралы пікірлер қалыптасты. 2010 жылы БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун және IPCC төрағасы Раджендра К. Пачаури Академиялар аралық кеңестен (IAC) IPCC-ті қарап шығуын және AR5 дайындау процестерін жетілдіру жолдарын ұсынуын сұрады. IAC есебі IPCC басқару құрылымын нығайту, мүдделер қақтығысы саясатын одан әрі дамыту, сараптама процесін күшейту, «сұр әдебиеттің» қолданылуына қатысты нұсқауларды нақтылау, нәтижелердің ықтималдығын бағалаудағы біркелкілікті қамтамасыз ету және, әсіресе, ашықтық пен жауап беру жылдамдығын арттыру мақсатында коммуникация стратегиясын жақсарту бойынша ұсыныстар жасады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы мен IPCC төрағасы 2010 жылдың наурыз айында Академиялар аралық кеңеске (IAC) IPCC-тің есеп дайындау процесін қарап шығуды тапсырды. Харольд Тафлер Шапиро төрағалық еткен IAC тобы 2010 жылдың 1 қыркүйегінде есебін жариялады. IAC тобы IPCC бағалау процесін жақсарту үшін жеті ресми ұсыныс енгізді. IPCC 2012 жылға дейін көптеген ұсыныстарды іске асырды. Олардың бірі – есептердегі қателерді түзету бойынша регламентті енгізу болды. Сондай-ақ ғылыми сараптаманы күшейту және ақпарат алмасуды жақсарту ұсынылды. Алайда, IPCC толық уақытты атқарушы хатшы тағайындау туралы ұсынысты қабылдамады.
Бірлестікпен қаралатын мәселелер
Майкл Оппенгеймер, IPCC-ге ұзақ жылдар бойы қатысып келе жатқан сарапшы, IPCC-нің консенсусқа негізделген тәсілінің кейбір кемшіліктері бар екенін айтты. Бесінші бағалау есебінің үйлестіруші жетекші авторы Оппенгеймер, бұрынғы IPCC бағалауларының кең ауқымды тәсілінің орнына, нақты мәселелерді бірдей қарастыратын, шағын бағалаулар жасауды ұсынды. Тағы басқалар, белгісіздіктер туралы айтылатын мәлімдемелерді жетілдіру қажет екенін көрсетеді.
IPCC процесіне қатысқан сарапшылардың сын-пікірлері
Біраз сын-пікірлер IPCC-тің есептемелер ұсынуға немесе оның комиссияларында жұмыс істеуге шақырған сарапшылардан туындады. Мысалы, 2007 жылы Хантсвиллдегі Алабама университетінде қызмет ететін автор Джон Кристи климаттың өзгеруіне адамның қандай дәрежеде әсер ететіні туралы ғылыми консенсусқа келудегі қиындықтарды түсіндірді. "Авторларға бастапқыда қысқа мәтін жазу және алғашқы екі нұсқаны қарап шығу сұралады. Біз редакциялық шешімдерге бақылау жасай алмаймыз. 2000-ға жуық рецензенттерге де ықпал ету мүмкіндігі одан да аз. Сондықтан 800 автордың немесе 2000 рецензенттің қандай да бір мәселе бойынша келісімге келгенін айту – шындыққа жанаспайтын жағдай", – деп жазды ол. Дауылдарды зерттеуші Кристофер Ландси, "менің білімім маңызды болатын IPCC бөлігі" туралы: "Жеке өзім алдын ала жоспарланған мақсаттармен жетекшілікке алған және ғылыми тұрғыдан дұрыс емес деп санайтын процеске адал ниетпен үлес қосуды жалғастыра алмаймын", – деді, себебі Кевін Тренберт баспасөз мәслихатында Ландсиге ұнамайтын пікірлер білдірді. Тренберт "Ландсидің пікірлері дұрыс емес" деді; ал IPCC "Жеке ғалымдар өздерінің құқықтары шегінде қалағандарын істей алады, егер олар IPCC атынан ештеңе айтпаса" деп жауап берді.
Бекітулер мен марапаттар
IPCC баяндамалары климат ғылымының өлшемі болып табылады. Ғылыми қауымдастықта IPCC-ге кең қолдау бар. Бұл туралы басқа ғылыми ұйымдар мен сарапшылардың жарияланымдары көрсетіп тұр. Көптеген ғылыми ұйымдар IPCC-нің қорытындыларын бекітетін ресми мәлімдемелер жасады. Мысалы: 2001 жылғы үшінші бағалау есебіне Канаданың Климат және атмосфералық ғылымдар қоры, АҚШ Ұлттық зерттеу кеңесі және Еуропалық геоғылымдар одағы қолдау білдірді. 2007 жылғы төртінші бағалау есебіне Халықаралық ғылым кеңесі (ICSU) және Африка ғылым академияларының желісі қолдау көрсетті.
For the Third Assessment Report in 2001 endorsements came from the Canadian Foundation for Climate and Atmospheric Sciences, United States National Research Council and European Geosciences Union. For the Fourth Assessment Report in 2007 endorsements came from the International Council for Science (ICSU), and the Network of African Science Academies.
2007 жылғы Нобель бейбітшілік сыйлығы
2007 жылдың желтоқсан айында IPCC "адамның қызметінен туындаған климаттың өзгеруі туралы білімді кеңейту және тарату, сондай-ақ осы өзгерістермен күресу үшін қажетті шаралардың негізін қалағандары" үшін Нобель бейбіт сыйлығымен марапатталды. Ол бұл сыйлықты АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті Аль Гормен бірге бөлісті, Аль Гор климаттың өзгеруі мәселесіндегі жұмысы мен "Ұйқысыз шындық" деректі фильмі үшін танылды.
2022 жылы Гульбенкянның адамгершілік сыйлығы
2022 жылдың қазан айында IPCC және IPBES Гульбенкианның адамзатқа арналған сыйлығын ортақ пайдаланды. Бұл екі үкіметаралық орган климаттың өзгеруімен және биологиялық түрлердің жоғалуымен күресу үшін жақсырақ таңдау жасауға шешім қабылдаушыларды бағыттап, ғылыми білімді дамытып, қоғамды ескертіп отырғаны үшін марапатталды.