Кіріспе

1994 жылғы халықаралық экологиялық шарт

Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы (БҰҰКӨЖ) – қауіпті климаттық өзгерістерді шектеу мақсатында келісімдерді жүргізу жөніндегі БҰҰ процесі. Бұл елдердің «климат жүйесіне адамның қауіпті әсерін» күйретуге қарсы күресу үшін жасалған халықаралық шарт. Мұны іске асырудың басты жолы – атмосферадағы парниктік газдардың артуын шектеу. Шарт 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясында (ЮНСЕД), бұл саммит «Жер саммиті» деп белгілі, 154 мемлекет тарапынан қол қойылды. Шарт 1994 жылдың 21 наурызында күшіне енді. «БҰҰКӨЖ» – конвенцияның жұмысын қолдаумен шұғылданатын хатшылықтың атауы, ол Германияның Бонн қаласындағы БҰҰ кампусында орналасқан. Конвенцияның басты мақсаты 2-бапта түсіндірілген. Ол – «климат жүйесіне адамның тудырған қауіпті әсерін болдырмайтын деңгейде атмосферадағы парниктік газдардың тұрақтандырылуы». БҰҰКӨЖ қазіргі уақытта Париж келісімін іске асыруға бағытталған жұмыстарды жүргізуде. Бұл келісім 2016 жылы күшіне енді. Оның мақсаты – жаһандық температураның өнеркәсіптік революцияға дейінгі деңгейден 2°C (3.6°F)-тан аспайтынын және тіпті 1.5°C (2.7°F) деңгейінде ұстап тұру. Париж келісімі 1997 жылы қол қойылған және 2005 жылдан 2020 жылға дейін қолданылған БҰҰКӨЖ-нің Киото протоколының орнын басты. 2022 жылға қарай БҰҰКӨЖ-ге 198 тарап мүше болды. Оның жоғары деңгейдегі шешім қабылдау органы – Тараптар конференциясы (COP), жыл сайын өткізіледі. Жыл бойы аймақтық және техникалық деңгейде басқа да жиналыстар ұйымдастырылады. Париж келісімі бес жыл сайын мақсаттарына жетудегі прогресті қарастыруды немесе «жалпы тікелей бағалауды» талап етеді. Осы бағалаулардың біріншісі 2023 жылы Біріккен Араб Эмираттарында (БАӘ) өткен COP28-де өтті. Шарт үш санаттағы мемлекеттердің міндеттемелерін белгілейді: дамыған елдер, ерекше қаржылық міндеттемелері бар дамыған елдер және дамушы елдер. Конвенцияға қатысушы тараптар көпшілік дауыс беруге мүмкіндік беретін процедура туралы келісімге келген жоқ. Барлық шешімдер консенсус негізінде қабылданады, бұл әр тарапқа немесе елге вето құқығын береді. Париж келісімінің климаттық мақсаттарына жету тиімділігі де талқыланып отыр, әсіресе жаһандық температураның өсуін 1.5°C-тан төмен ұстау жөніндегі амбициялы мақсатына қатысты.

Даму

IPCC-нің бірінші бағалау есебі 1990 жылы жарық көрді. Есеп климаттың өзгеруі ғылымына және осы күнге дейінгі ғылыми консенсусқа жалпы шолу жасады. Онда белгісіздіктер талқыланып, қызудың дәлелдері ұсынылды. Авторлар адам қызметінің нәтижесінде атмосферадағы парниктік газдардың артып келе жатқанына сенімді екендерін мәлімдеді. Бұл Жер бетінің одан да қызуына себеп болып отыр. Есеп Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (БҰҰКК) құрылуына ықпал етті.

1992 жылғы келісім

Конвенцияның мәтіні 1992 жылдың 30 сәуірінен 9 мамырына дейін Нью-Йоркте өткен Үкіметаралық Келіссөздер Комитетінің мәжілісінде жасалды. Конвенция 1992 жылдың 9 мамырында қабылданды және 1992 жылдың 4 маусымында Рио-де-Жанейрода өткен Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясында (UNCED) (оның көпке танымал атауы – Жер саммиті) қол қоюға ашылды. 1992 жылдың 12 маусымында 154 мемлекет БҰҰ-ның Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясына (UNFCCC) қол қойды, ол ратификацияланғаннан кейін қол қойған мемлекеттердің үкіметтерін Жердің климат жүйесіне қауіпті антропогендік әсер етуді болдырмау мақсатымен атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясын төмендетуге міндеттендірді. Бұл міндеттеме парниктік газдар шығарындыларын едәуір қысқартуды талап етеді (кейінірек "Парниктік газдар концентрациясын тұрақтандыру" бөлімін қараңыз). Конвенция тараптардың климат жүйесін қорғау үшін "ортақ, бірақ ерекшеленген жауапкершілік пен қабілеттер" негізінде әрекет етуі керектігін, ал дамыған елдер тараптары климаттың өзгеруіне қарсы күресте "жетекшілік етуі" керектігін көрсетеді. 4-бапқа сәйкес, барлық тараптар климаттың өзгеруіне қарсы күресу үшін, мысалы, климаттың өзгеруін азайту және климаттың өзгеруінің болашақ салдарына бейімделу сияқты жалпы міндеттемелерді қабылдайды. 4(7)-бапта былай делінген:

Дамушы елдер тараптарының Конвенция бойынша міндеттемелерін тиімді жүзеге асыруы дамыған елдер тараптарының Конвенция бойынша қаржылық ресурстар мен технологияларды беруге қатысты міндеттемелерін тиімді орындауына байланысты болады және дамушы елдер тараптары үшін экономикалық және әлеуметтік даму мен кедейлікті жою ең маңызды және басымдыққа ие екенін толық ескереді. Конвенция I қосымшаға енген тараптардың мақсаты 1990 жылғы деңгейде парниктік газдар (көмірқышқыл газы және Монреаль протоколында реттелмеген басқа да антропогендік парниктік газдар) шығарындыларын 2000 жылға дейін тұрақтандыру екенін нақтылайды.

Жалпы мақсат

Негізгі конвенцияның түпкі мақсаты 2-бапта былай көрсетілген: "Климат жүйесіне қауіпті адамның [яғни, адамзаттың] әсерін болдырмайтын деңгейде атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясын тұрақтандыру".

Тараптар конференциялары (КК)

Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциялары – БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы (БҰҰ КККК) аясында жыл сайын өткізілетін конференциялар. Олар климаттық өзгерістермен күресудегі прогресті бағалау және 1990-жылдардың ортасынан бастап дамыған елдер үшін парниктік газдар шығарындыларын азайту бойынша заңдық міндеттемелерді орнату мақсатында Киото протоколы бойынша келіссөздер жүргізу үшін БҰҰ КККК Тараптарының (Тараптар конференциясы) (COP) ресми жиыны болып табылады. 2024 жылы COP29-ды Әзербайжан қабылдайды.

Ұлттық ақпараттандыру

"Ұлттық хабарлама" – Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясын (БҰҰКК) ратификациялаған елдер ұсынатын есеп түрі. Дамыған елдер әр төрт жыл сайын Ұлттық хабарлама тапсыруға міндетті, ал дамушы елдер де осылай істеуі тиіс. Кейбір ең аз дамыған елдер соңғы 5-15 жылда мүмкіндіктерінің шектеулі болуына байланысты Ұлттық хабарламаларын ұсынбаған. Ұлттық хабарламалар көбінесе бірнеше жүз беттен тұрады және елдің парниктік газдар шығарындыларын азайту шараларын, сондай-ақ климаттың өзгеруінен туындайтын осалдықтары мен салдарының сипаттамасын қамтиды. Ұлттық хабарламалар БҰҰКК-нің Тараптар конференциясы бекіткен нұсқауларға сәйкес дайындалады. Париж келісімінің негізін құрайтын (көзделген) Ұлттық деңгейде белгіленген міндеттемелер (ҰДМ) қысқарақ және толық емес, бірақ стандартталған құрылымды сақтайды және сарапшылардың техникалық қарауынан өтеді.

Ұлттық деңгейдегі үлестер

2013 жылы Варшавада өткен Тараптар Конференциясының 19-шы сессиясында БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы (БҰҰ КӨЖ) 2015 жылы Парижде өтетін Тараптар Конференциясының 21-ші сессиясына дейін ұсынылатын Ұлттық деңгейде белгіленген міндеттемелер (ҰБМ) үшін механизм құрды. Елдерге климаттың өзгеруін жеңілдету және оған бейімделу жоспарларының ұлттық ерекшеліктерге сай болуын қамтамасыз ету үшін еркіндік және икемділік берілді. Бұл икемділік, әсіресе, іске асырылатын шаралардың түрлеріне қатысты, дамып келе жатқан елдерге өздерінің жоспарларын бейімделу және жеңілдету қажеттіліктеріне, сондай-ақ басқа да мұқтаждықтарына сәйкес келтіруге мүмкіндік берді. COP21-ден кейін бұл ҰБМ Париж келісімін ратификациялаған әрбір ел үшін Ұлттық деңгейде белгіленген міндеттемелерге (ҰДМ) айналды, егер жаңа ҰДМ бір уақытта БҰҰ КӨЖ-ге ұсынылмаса. Маракештегі Тараптар Конференциясының (COP22) 22-ші сессиясында Париж келісімі 2016 жылғы 4 қарашада күшіне енгеннен кейін осы Ұлттық деңгейде белгіленген міндеттемелер мен оларды іске асыру мәселелеріне баса назар аударылды.

Мүшелік және қатысу

2022 жылға қарай БҰҰККҚ-ның 198 қатысушысы бар, оның ішінде барлық Біріккен Ұлттар Ұйымының мүше мемлекеттері, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының байқаушылары Палестина мемлекеті мен Ватикан, БҰҰ-ға мүше емес Ниуэ және Кук аралдары, сондай-ақ Еуропалық Одақ кіреді.

І қосымшадағы елдер

I қосымшаға 43 Тарап кіреді, оның ішінде Еуропалық Одақ. Азаматтық қоғам, бизнес және академиялық қауымдастықтан мыңдаған бақылаушылар конференцияларға (COPs) қатысады. Олар ресми түрде үйлестірілген "қосымша шаралар" сияқты, көптеген іс-шаралар бағдарламасын ұйымдастырады. Бұл шаралар ресми келіссөздерді толықтырып, оларға ақпарат береді. UNFCCC аясындағы азаматтық қоғамның бақылаушылары шалғай топтарға бірігіп, барлық аккредиттелген ұйымдардың шамамен 90%-ын қамтиды. Діни ұйымдар немесе ұлттық парламент мүшелері сияқты кейбір топтар осы кеңінен құрылған топтардың құрамына кірмейді. UNFCCC хатшылығы 2016 жылы келесі топтарды бейресми ҮЕҰ топтары ретінде мойындады: дінге негізделген ұйымдар, білім беру және сыйымдылықты арттыру, сондай-ақ халыққа жеткізу жөніндегі ҮЕҰ, парламентарийлер. Төмендегі кестеде олар туралы жалпы мәлімет берілген: Төменгі тұрақтандыру деңгейлері эмиссиялардың жоғары деңгейде өсуін және одан кейін төмендеуін, жоғары тұрақтандыру деңгейлерімен салыстырғанда ертерек талап етеді. Ғылыми талдау климаттың өзгеруінің тәуекелдері туралы ақпарат бере алады, бірақ қандай тәуекелдер қауіпті екенін анықтау үшін құндылықтарға негізделген бағалау қажет. Қазірдің өзінде болған жаһандық жылыну кейбір адам және табиғи жүйелерге қауіп төндіреді. Жаһандық жылынудың жоғары деңгейі, әдетте, жағымсыз салдарлардың тәуекелін арттырады. Климаттың өзгеруінің тәуекелі индустриалдық дәуірге дейінгі деңгеймен салыстырғанда 1-2°C жаһандық жылыну кезінде "элеулі" болып табылады. 4°C жылыну тәуекелді айтарлықтай арттырады, оның салдары биологиялық әртүрліліктің кеңінен жоғалуы және әлемдік және аймақтық азық-түлік қауіпсіздігінің төмендеуі болуы мүмкін. Шешім қабылдау кезінде, қауіпті, қайта келмейтін немесе апаттық оқиғалар анықталғанда, бірақ осы зиянның ғылыми бағасы жеткілікті сенімді болмағанда, сақтық қағидасы қарастырылады. Сақтық қағидасы мұндай жағымсыз әсерлерді алдын алу қажеттілігіне баса назар аударуды білдіреді. Сақтық қағидасына сәйкес, (климаттың өзгеруінің нақты салдары туралы) белгісіздік әрекетсіздікке себеп бола алмайды, және бұл БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (UNFCCC) 3.3-бабында мойындалған. Салыстырудың мысалы – БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (UNFCCC) бастапқы мақсаты, I қосымшаға енген Тараптардың 2000 жылға қарай парниктік газдар шығарындыларын 1990 жылғы деңгейде ұстауын қамтамасыз ету. Голденберг және авторлар (1996) осы мақсаттың экономикалық салдары туралы пікір білдірді. Мақсат барлық I қосымшаға кіретін Тараптарға бірдей қолданылса да, мақсатқа жетудің экономикалық құны Тараптар арасында әртүрлі болуы мүмкін. Мысалы, бастапқыда энергия тиімділігі жоғары елдер мақсатқа жету үшін энергия тиімділігі төмен елдерге қарағанда көбірек шығын жұмсауы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (UNFCCC) мақсаты тең емес, яғни әділетсіз болып қарастырылуы мүмкін. Сондай-ақ, тестілеу Киото протоколында белгіленген бірінші кезеңдегі эмиссиялар мақсаттарына қатысты талқыланды (Киото протоколы және Киото протоколы мен үкіметтік шаралар туралы пікірлерді қараңыз).

Халықаралық сауда

Академиктер мен экологиялық белсенділер конвенцияның 3(5)-бабына сын айтады, онда халықаралық сауданы шектейтін кез келген климаттық шаралардан қашу керек делінген.

Процестерді сынға алу

Кейбіреулер БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенцияның (БҰҰ КӨЖ) және қабылданған Киото протоколының жалпы құрылымын және процестерін парниктік газдар шығарындыларын азайту жөніндегі мақсаттарына жетпегендігі үшін сынға алды. 1992 жылдан бері парниктік газдар шығарындыларын тиімді азайтуға бағытталған келісімдерге қол жеткізілмеді. Бұл, АҚШ сияқты кейбір елдерді БҰҰ КӨЖ-нің ең маңызды келісімі – Киото протоколын ратификациялаудан тартып алды, себебі келісімге ең ірі шығарындыларды жасаушы дамушы елдер енбеді. Алайда, бұл ретте индустриялық революциядан бергі климаттың өзгеруіне байланысты тарихи жауапкершілік, бұл келіссөздердегі даулы мәселе, сондай-ақ тұтыну және тауарлар импортынан туындайтын шығарындыларға қатысты жауапкершілік ескерілмеді (көміртегі ізіне қараңыз). Бұл сонымен қатар, Канаданың 2011 жылы Киото протоколынан шығуына себеп болды, өйткені ол өз азаматтарын Канададан капиталдың шығуына байланысты айыппұл төлеуге мәжбүр етуді қаламады. АҚШ және Канада Киото протоколынан тыс көмірқышқыл газы шығарындыларын азайту үшін ішкі, ерікті шығарындыларды азайту схемаларын қарастыруда. Көрінетін прогрестің болмауы кейбір елдерді климаттық және таза ауа коалициясын құру сияқты баламалы, жоғары құнды іс-шараларға, мысалы, қысқа өмір сүретін климаттық ластаушыларды азайтуға бағытталған ізденістерге итермеледі. Бұл коалиция метан, қара көмір және гидрофторкөміртектер (HFC) сияқты қысқа өмір сүретін ластаушыларды реттеуге ұмтылады, олардың барлығының бірлескен үлесі қазіргі жаһандық жылудың үштен бір бөлігін құрайды деп есептеледі, бірақ оларды реттеу экономикалық жағынан күрделі және қарсылық тудырмайды. 2010 жылы Жапония екінші Киото кезеңіне қол қоймайтынын мәлімдеді, себебі бұл оған Қытай, Үндістан және Индонезия сияқты негізгі экономикалық бәсекелестеріне қарағанда шектеулерді енгізер еді. Жаңа Зеландия Премьер-Министрі 2012 жылдың қарашасында да осындай пікір білдірді. 2012 жылғы конференцияда Ресей, Украина, Беларусь және Қазақстанның соңғы сәттегі қарсылықтары басқарушы органдар тарапынан назарға алынбады, және олар келісімнен шығуға немесе ратификацияламауға бейім екендіктерін білдірді. Бұл жағдайлар БҰҰ КӨЖ процесіне қосымша қысымды күшейтеді, оны кейбіреулер ауыр және қымбат деп санайды: Ұлыбританияда климаттық өзгерістер департаменті екі жыл ішінде 3000-нан астам рейс жасады, бұл 1,3 миллион фунт стерлингтен (британ фунты) астам шығысқа әкелді. Бұдан өзге, БҰҰ КӨЖ (әсіресе Киото протоколы кезінде) климаттың нашар әсерлеріне қарсы адамзаттың осалдығын азайтуға қолданылатын механизмдер болып табылатын экологиялық таза технологияларды (ЭТТ) таратуды жеңілдете алмады. Олардың арасында ең көп қолданылатыны – жаңартылатын энергия көздері. БҰҰ КӨЖ дамушы елдерге осы ресурстарды бөлуге арналған «технологиялық механизм» құрамын құрды; алайда, бұл бөлу тым аз болды және Киото протоколының бірінші міндеттеме кезеңінің сәтсіздігімен байланысты екінші міндеттемеге ратификациялаудың төмен деңгейіне әкелді (сол себепті ол іске аспады). 2015 жылғы БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциядан бұрын National Geographic журналы сынға қосымша пікір білдірді: «1992 жылдан бері, әлем елдері Рио-де-Жанейрода климат жүйесіне қауіпті адамзаттың араласуынан аулақ болуға келіскеннен бері, олар көміртегі шығарындыларын азайту мәселесін шешпей 20 рет кездесті. Осы аралықта біз бұрынғы ғасырдағыдай атмосфераға көміртегі қостық».

Марапаттар

2016 жылы БҰҰ Климат өзгеруі жөніндегі конвенциясы (UNFCCC) Астурия ханшайымы сыйлықтарының «Халықаралық ынтымақтастық» сыйлығына ие болды.