Кіріспе

1997 жылғы парниктік газдар эмиссиясын төмендету жөніндегі халықаралық шарт – халықаралық шарт. Киото протоколы (京都議定書) – 1992 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі негізгі конвенциясын (UNFCCC) кеңейткен халықаралық шарт. Бұл шартқа қатысушы мемлекеттер парниктік газдар эмиссиясын төмендетуге міндеттеледі. Киото протоколы 1997 жылғы 11 желтоқсанда Киото қаласында (Жапония) қабылданды және 2005 жылғы 16 ақпанда күшіне енді. 2020 жылы протоколға 192 тарап (Канада 2012 жылғы желтоқсаннан бастап протоколдан шықты) қатысты. Киото протоколы UNFCCC-нің климаттық жүйеге қауіпті антропогендік әсер етуді болдырмайтын деңгейге дейін атмосферадағы парниктік газдар концентрациясын төмендету арқылы жаһандық жылынудың басталуын тежеу мақсатын іске асырды (2-бап). Киото протоколы А қосымшасында тізілген жеті парниктік газға қатысты қолданылды: көмірқышқыл газы (CO2), метан (CH4), азот оксиді (N2O), фторсутекті көмірсутектер (HFC), перфторсутекті көмірсутектер (PFC), күкірт гексафториді (SF6), азот трифториді (NF3). Доха кезеңінде фторлы азот екінші сәйкестік мерзіміне қосылды. Протокол ортақ, бірақ ерекшеленген жауапкершілік принципіне негізделген: ол экономикалық дамуға байланысты әр елдің климаттық өзгерістермен күресуде әртүрлі мүмкіндіктерге ие екенін мойындайды, сондықтан дамыған елдерге ағымдағы эмиссияны төмендету міндеті жүктелді, себебі олар атмосферадағы парниктік газдардың қазіргі деңгейіне тарихи жауапты. Протоколдың бірінші міндеттеме мерзімі 2008 жылы басталды және 2012 жылы аяқталды. Бірінші міндеттеме кезеңіне толыққанды қатысқан 36 елдің барлығы протоколды орындады. Алайда, тоғыз ел ұлттық эмиссиясы белгіленген мақсаттарынан сәл жоғары болғандықтан, басқа елдерде эмиссияны төмендетуді қаржыландыру арқылы икемді механизмдерді пайдалануға мәжбүр болды. 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарыс эмиссияны төмендетті. Эмиссияның ең көп төмендеуі бұрынғы Шығыс блогы елдерінде байқалды, себебі Кеңес Одағының тарауы 1990-жылдардың басында олардың эмиссиясын төмендетті. 36 дамыған ел эмиссияны төмендеткеніне қарамастан, 1990 жылдан 2010 жылға дейін әлемдік эмиссия 32%-ға өсті. 2012 жылы келісімді 2020 жылға дейін ұзарту үшін екінші міндеттеме мерзімі келісілді, ол Киото протоколына Доха толықтыруы деп аталды, онда 37 елде міндетті мақсаттар болды: Австралия, Еуропалық Одақ (соның 28 мүшесі, қазір 27), Беларусь, Исландия, Қазақстан, Лихтенштейн, Норвегия, Швейцария және Украина. Беларусь, Қазақстан және Украина Киото протоколынан шығуы немесе екінші кезеңдегі мақсаттармен толықтыруды заңды күшіне енгізбеуі мүмкін екенін мәлімдеді. Жапония, Жаңа Зеландия және Ресей Киотоның бірінші кезеңіне қатысқан, бірақ екінші міндеттеме кезеңінде жаңа мақсаттарды қабылдамады. Екінші кезеңдегі мақсаттары жоқ басқа дамыған елдер – Канада (Киото протоколынан 2012 жылы шыққан) және АҚШ (ратифицияламаған). Егер олар протоколдың құрамында қалып жатса, Канадаға 14 миллиард доллар айыппұл салынар еді, бұл олардың экономикасына зиян келтіретін еді, сондықтан олар келісімнен шығуға бейілді болды. 2020 жылғы қазан айының мәліметтері бойынша, 147 мемлекет Доха толықтыруын қабылдады. Ол 2020 жылғы 31 желтоқсанда күшіне енді, кемінде 144 мемлекеттің мандатталған минимумымен қабылданғаннан кейін, бірақ екінші міндеттеме мерзімі сол күні аяқталды. Міндеттемелермен 37 тараптың 34-і ратификациялады. Екінші міндеттеме кезеңі 2020 жылы аяқталғаннан кейін қабылданатын шаралар туралы келіссөздер жыл сайынғы БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциялар аясында жүргізілді. Бұл 2015 жылы Киото протоколына толықтыру емес, БҰҰ КӨАК аясындағы жеке құрал болып табылатын Париж келісімін қабылдауға әкелді.

Хронологиясы

1992 жылы Рио-де-Жанейрода БҰҰ-ның қоршаған орта және даму жөніндегі конференциясы өтті. Оның нәтижесінде Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенция (БҰҰКК) және басқа да келісімдер қабылданды. 1995 жылы БҰҰКК-нің тараптары Берлинде (БҰҰКК-нің Тараптардың 1-ші конференциясы) жиналып, эмиссиялар бойынша нақты мақсаттарды белгіледі. 1997 жылы желтоқсанда Жапонияның Киото қаласында тараптар Киото протоколын қабылдады, онда олар эмиссиялар бойынша мақсаттардың жалпы жоспарын келісті. 2004 жылы Ресей және Канада БҰҰКК-нің Киото протоколын ратификациялады, осылайша келісім 2005 жылдың 16 ақпанында күшіне енді. 2011 жылы Канада Киото протоколынан бас тартуды жариялаған алғашқы ел болды. 2012 жылы 31 желтоқсанда Протокол бойынша бірінші міндеттеме кезеңі аяқталды. Киото протоколына қатысушы барлық мемлекеттердің ресми кездесуі – БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі жөніндегі негіздемелік конвенциясының (БҰҰКК) жыл сайынғы Тараптар конференциясы (ТК). Алғашқы конференция 1995 жылы Берлинде (ТК 1) өтті. Киото протоколы Тараптарының алғашқы отырысы 2005 жылы ТК 11-мен бірге өткізілді.

Мақсаттар

Киото хаттамасының басты мақсаты – адамның (антропогендік) қызметінен туындаған парниктік газдар (ПГ) шығарындыларын, елдердің ПГ шығарылымдарындағы, байлықтағы және азайту мүмкіндіктеріндегі айырмашылықтарды ескере отырып бақылау болды. Келісім 1992 жылғы БҰҰ Жалпы конвенциясында келісілген негізгі принциптерге сәйкес келеді. Бірінші кезеңдегі шығарындыларды азайту міндеттемелері 2012 жылдың 31 желтоқсанында аяқталды. Киото хаттамасының бірінші раундындағы шығарындыларды шектеу міндеттемелері атмосферадағы ПГ концентрациясын тұрақтандыру үшін жеткіліксіз болды. Атмосферадағы ПГ концентрациясын тұрақтандыру үшін 2012 жылы Киото келісімінің бірінші кезеңі аяқталғаннан кейін шығарындыларды одан әрі азайту қажет. БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенцияның (БҰҰ КӨЖ) түпкі мақсаты – "ауа райы жүйесіне қауіпті антропогендік әсерді тоқтатуға жеткілікті деңгейде атмосферадағы парниктік газдар концентрациясын тұрақтандыру". I қосымшаға енген тараптар бірінші раундтағы міндеттемелерін орындауға қол жеткізсе де, болашақта атмосферадағы ПГ концентрациясын тұрақтандыру үшін шығарындыларды одан да көп азайту қажет болады. Көмірқышқыл газы – ең маңызды антропогендік ПГ. Атмосферадағы көмірқышқыл газының концентрациясын тұрақтандыру үшін, әрі қарай антропогендік шығарындыларды толығымен жою қажет. Тұрақтандырудың қажетті деңгейі неғұрлым төмен болса, осы шыңға жету және төмендеу соғұрлым ертерек болуы керек. Ал, қысқа мерзімді шығарындыларды азайтудың талаптары нашар болса, белгілі бір тұрақтандыру деңгейінде кейіннен шығарындыларды азайтудың талаптары одан да қатаң болуы керек.

Икемділік тетіктері

Хаттама I қосымшасына енген Тараптар өздерінің шығарындыларды шектеу міндеттемелерін орындау үшін қолдана алатын үш "икемділік механизмін" анықтайды. Икемділік механизмдері – халықаралық эмиссия саудасы (ХЭС), Таза даму механизмі (ТДМ) және Бірлескен іске асыру (БІІ). ХЭС I қосымшасына енген Тараптарға өздерінің эмиссияларын "саудалауға" (Белгіленген мөлшер бірліктері, БМБ немесе қысқаша "квоталар") мүмкіндік береді. Бұл икемділікті қамтамасыз етудің экономикалық негізі – елдер арасында эмиссияларды азайтудың (немесе төмендетудің) шекті құнының әртүрлі болуында. "Шекті құн" – I қосымшасына енген/енбеген Тарап үшін соңғы тонна эквивалентін азайту құны. Киото мақсаттары белгіленген кездегі зерттеулер икемділік механизмдері мақсаттарға жетудің жалпы (жинақталған) құнын төмендетуі мүмкін екенін көрсетті. Сондай-ақ зерттеулер I қосымшасындағы жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) ұлттық шығындарын икемділік механизмдерін пайдалану арқылы азайтуға болатынын көрсетті. ТДМ және БІІ арқылы қамтамасыз етілген эмиссиялардың азаюы, егер нақты эмиссияны азайту жобасы болмаса, болатын эмиссиялардың гипотетикалық базалық деңгейімен салыстырылады. ТДМ арқылы қамтамасыз етілген эмиссиялардың азаюы Сертификатталған эмиссия азайту (СЭА) деп аталады; БІІ арқылы қамтамасыз етілген эмиссиялардың азаюы Эмиссия азайту бірліктері (ЭАБ) деп аталады. Бұл азайтулар "кредиттер" деп аталады, өйткені олар эмиссиялардың гипотетикалық базалық деңгейіне есептелген эмиссия азайтулары болып табылады. Ядролық энергияны пайдалануды қажет етпейтін эмиссияны азайту жобалары ғана ТДМ бойынша аккредиттеуге жарамды, ядролық технология экспорттаудың ТДМ бойынша кредиттер алудың стандартты тәсіліне айналуын болдырмау үшін. I қосымшасына енген әрбір ел БҰҰ Климат өзгеру жөніндегі конвенциясы (КӨЖК) және Киото хаттамасына сәйкес барлық антропогендік парниктік газдар эмиссиясының тізімін және көздерден шығарылымдарды, сіңірулерді қамтитын жылдық есепті ұсынуға міндетті. Бұл елдер парниктік газдар тізімін жасау және басқару үшін бір адамды ("белгіленген ұлттық орган" деп аталады) тағайындайды. I қосымшасына кірмейтін елдердің көпшілігі де Киото міндеттемелерін, әсіресе "ТДМ процесін" басқару үшін белгіленген ұлттық орган құрды. Бұл олардың ТДМ Атқару кеңесінен аккредиттеуді қалайтын парниктік газ жобаларын анықтайды.

Үкіметаралық эмиссия саудасы

Еуропалық Одақтың эмиссияларды саудалау жүйесінің (EU ETS) дизайны қатысушы елдер арасында ұлттық Киото міндеттемелерін саудалауға мүмкіндік береді. Carbon Trust компаниясы ЕО ETS аясындағы саудадан басқа, мемлекеттер аралық эмиссия саудасы жүргізілмегенін анықтады. IET-тің экологиялық проблемаларының бірі – қолда бар квоталардың көп болуы. Ресей, Украина және жаңа 12 мүше ел (Киотоға қатысушы мемлекеттер – I қосымшаға сәйкес дамып келе жатқан экономикалар, қысқартылған түрі – "EIT": Беларусь, Болгария, Хорватия, Чехия, Эстония, Венгрия, Латвия, Литва, Польша, Румыния, Ресей, Словакия, Словения және Украина) квоталардың артық мөлшеріне ие, ал көптеген ЭЫДҰ елдері тапшылықта. Кейбір EIT елдері артық квоталарды экономикалық реформалардың салдары үшін өтемақы ретінде қарастырады. Киото шарты келісімдер кезінде EIT елдері үшін белгіленген эмиссия мақсаттары артық квоталарға әкелуі мүмкін екені мойындалды. EIT елдері бұл артық квоталарды экономикаларын өркендетуге мүмкіндік беретін "резерв" ретінде қарастырды. Алайда, кейбір тараптар бұл артықшылықты "бос ауа" деп атады, бұл термин Ресей үшін (көмірқышқыл газының эквиваленті 3,1 миллиард тоннаға жуық артық квотасы бар ел) "өте жағымсыз" болып саналады. Тапшылықтағы ЭЫДҰ елдері өздерінің Киото міндеттемелерін орындау үшін артық квоталары бар дамып келе жатқан елдерден квота сатып ала алады. Егер квоталардың жалпы артық мөлшерін азайту бойынша қосымша міндеттемелер қабылданбаса, мұндай сауда шығарылымды азайтуға көмектеспейді (төмендегі Жасыл инвестициялар схемасы туралы бөлімді де қараңыз).

Температуралық мақсаттарға қатынасы

2010 жылы өткен 16-шы Тараптар конференциясында БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясына (БҰҰ КӨЖ) қатысушы мемлекеттер болашақтағы жаһандық жылынуды өнеркәсіптік деңгейдегі температураға қарағанда 2°C-тан төмен шектеуге келісті. Осы температуралық мақсатқа қатысты талқыланған тұрақтандыру деңгейлерінің бірі – атмосферадағы парниктік газдардың концентрациясын 450 миллион бөлікке (ppm) eq. деңгейінде ұстау. 450 ppm деңгейінде тұрақтандыру 2°C мақсатын асып кету қаупін 26-78% дейін арттыруы мүмкін. Гупта және авторлар (2007) бағалаған сценарийлерге сәйкес, 2020 жылға қарай I Қосымшаға кіретін елдердің шығарындыларын 1990 жылғы деңгейден 25-40% төмендету, ал 2050 жылға қарай 80-95% төмендету қажет. Осы талаптарға сәйкес ерікті міндеттемелерді қабылдаған I Қосымшаға кіретін елдер – Жапония (2020 жылға дейін 1990 жылғы деңгейден 25% төмен) және Норвегия (2020 жылға дейін 1990 жылғы деңгейден 30-40% төмен). Гупта және авторлардың (2007) жұмысы БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі негіздемелік конвенциясының Киото протоколына қатысушы елдердің дамушы елдердегі бейімделу жобалары мен бағдарламаларын қаржыландыру үшін құрылған.

Қолданылу ережелері

Хаттамада бірнеше мәселе шешілмей қалды, оларды БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясының (БҰҰ КӨЖ) 6-шы Тараптар конференциясы (COP6) кейіннен шешуге тиіс болды. Ол 2000 жылдың соңында Гаагада өткен отырысында осы мәселелерді шешуге тырысты, бірақ Еуропалық Одақ (қаттырақ іске асыруды жақтаған) пен АҚШ, Канада, Жапония және Австралия (келісімнің талаптарын азайту және икемділігін арттыруды қалаған) арасындағы келіспеушіліктерге байланысты келісімге келе алмады. 2001 жылы Боннда өткен кездесудің жалғасы (COP6 bis) өтті, онда қажетті шешімдер қабылданды. Біраз жеңілдіктерден кейін, хаттаманы қолдаушылар (Еуропалық Одақтың бастамасымен) көмірқышқыл газын сіңіретін ошаштарды кеңінен пайдалануға рұқсат беру арқылы Жапония мен Ресейдің келісімін қамтамасыз етті. COP7 2001 жылдың 29 қазанынан 9 қарашаға дейін Маракеште хаттаманың соңғы егжей-тегжейлерін бекіту үшін өтті. Киото хаттамасы Тараптарының бірінші отырысы (MOP1) 2005 жылғы 28 қарашадан 9 желтоқсанға дейін Монреальде, БҰҰ КӨЖ-нің 11-ші конференциясымен бірге өтті. Біріккен Ұлттар Ұйымының Климаттық өзгерістер жөніндегі конференциясына қараңыз. Балидегі COP13 кезінде 36 дамыған елдің Байланыс тобы (соның ішінде Еуропалық Одақтағы ЕО) Исландия үшін шығарылымды 10%-ға арттыруға келісті; бірақ ЕО-ның мүше мемлекеттерінің әрқайсысының жеке міндеттемелері болғандықтан, кейбір нашар дамыған ЕО елдері үшін одан да жоғары арттыруларға (27%-ға дейін) рұқсат етілді (төменде қараңыз). 2013 жылы шығарылымды шектеу шаралары тоқтатылды.

Қаулыларды орындау механизмі

Хаттамада "сәйкестік" механизмі – "міндеттемелерді орындауды бақылау және орындамау жазалары" ретінде анықталған. Grubb (2003) пікірінше, шартты орындамаудың нақты салдары жергілікті заңнамамен салыстырғанда нашар.

Эмиссияны қысқартуды жүзеге асыру

Егер орындаушы орган І қосымшаға кіретін елдің шығарындыларды шектеу талаптарын сақтамағанын анықтаса, онда сол ел екінші міндеттеме кезеңінде осы кемшілікті жоюға және қосымша 30%-ға өсімімен толықтыруға міндетті болады. Бұған қоса, бұл ел эмиссия саудасы бағдарламасы аясында трансферттер жасаудан шеттетіледі.

АҚШ-тың ратификацияламауы

АҚШ бұл хаттамаға 1998 жылдың 12 қарашасында, Клинтон президенттігі кезінде қол қойды. Алайда, АҚШ-та күшіне енуі үшін келісім Сенатта ратификациялануы тиіс еді. Сенат 1997 жылы Байрд-Хейгел резолюциясын қабылдаған болатын, ол дамушы елдерді шығарындыларды азайтуға міндеттемейтін және «АҚШ экономикасына елеулі зиян келтіретін» кез келген халықаралық келісімді мақұлдамайтынын білдіретін бұл резолюция міндетті емес еді. Резолюция 95–0 дауыспен қабылданды. Сондықтан, Клинтон әкімшілігі келісімге қол қойғанмен, ол ешқашан Сенаттың ратификациясына ұсынылмады. Буш әкімшілігінің басында сенаторлар Чак Хейгел, Джесси Хелмс, Ларри Крейг және Пэт Робертс президент Джордж Бушқа Киото хаттамасы және климаттық саясат бойынша ұстанымын білу үшін хат жазды. 2001 жылдың 13 наурызындағы жауабында президент Буш «өзінің әкімшілігі жаһандық климаттың өзгеру мәселесіне өте ықыласпен қарайды» деді, бірақ «Киото хаттамасына қарсымын, себебі ол Қытай мен Үндістан сияқты ірі халық орталықтарын қоса алғанда, әлемнің 80 пайызын міндеттемелерден босатады және АҚШ экономикасына ауыр зиян келтіреді. Сенаттың 95–0 дауысы Киото хаттамасының жаһандық климаттың өзгеруіне қатысты мәселелерді шешудің әділ емес және тиімсіз құралы екендігіне толық келісім бар екенін көрсетеді» деді. Әкімшілік сондай-ақ климаттың өзгеруі туралы ғылыми нақтылыққа күмән келтірді және АҚШ экономикасына шығарындыларды азайтудың ықтимал зиянын атап көрсетті. 2001 жылы Тиндалл климаттық өзгерістерді зерттеу орталығы хабарлады: Бұл саясаттағы өзгеріс халықаралық БАҚ-та жылдам тарап, кеңінен сынға ұшырады. Қоршаған ортаны қорғау ұйымдары Ақ үйді сынады, ал еуропалықтар мен жапондықтар терең алаңдаушылық пен өкініш білдірді. Әлемнің көптеген көшбасшылары (мысалы, Қытай, Жапония, Оңтүстік Африка, Тынық мұхиты аралдары және т.б.) Буштің шешіміне наразылық білдірді. Бұл сынға жауап ретінде Буш: «Мен жағдайға жауап бердім, ал жағдай – елдің энергия мәселесінде нақты қиындықтары бар» деді. Тиндалл орталығы мұны «бұл саясаттың өзгеруінен үлкен пайда көретін АҚШ мұнай және көмір өнеркәсібін жасыруға қолданылған асыра сілтеу, олардың әкімшілік және консервативті республикашыл конгрессмендермен күшті лоббисі бар» деп атады. 1990 жылы АҚШ жалпы шығарындының 36,1% құрады. Осылайша, келісімнің АҚШ ратификацияламаса заңды күшіне енуі үшін ЕО, Ресей, Жапония және кішігірім елдерден тұратын коалиция қажет болды. 2001 жылы Бонда өткен климаттық келіссөздерде (COP 6.5) АҚШ әкімшілігінің қатысуынсыз келісімге қол жеткізілді.

Канаданың шығуы

2011 жылы Канада, Жапония және Ресей Киото мақсаттарын одан әрі қабылдамайтындарын мәлімдеді. Канада үкіметі 2011 жылғы 12 желтоқсанда, ратификацияланғаннан кейін үш жыл өткен соң кез келген уақытта шығу мүмкіндігін пайдаланып, Киото протоколынан бас тартатынын жариялады, бұл 2012 жылғы 15 желтоқсаннан бастап күшіне енді. Канада 2012 жылға қарай парниктік газдар шығарындыларын 1990 жылғы деңгейден 6%-ға төмендетуге міндеттенген, бірақ 2009 жылы шығарындылар 1990 жылмен салыстырғанда 17%-ға артты. Харпер үкіметі Альбертадағы мұнай құмдарын дамытуға басымдық берді және парниктік газдар шығарындыларын азайтуды екінші орынға қойды. Қоршаған орта министрі Питер Кент елдің келісімнен бас тартпаса, "құнсыздарға салмалы қаржылық санкциялар" төлеуге жауапты болатынын айтты. Ол сондай-ақ, жақында қол қойылған Дурбан келісімі болашақтағы балама жол ұсына алатынын атап өтті. Харпер үкіметі "Канадада жасалған" шешімді табатынын мәлімдеді. Канаданың бұл шешімі басқа ратификациялаған елдердің өкілдерінен көбінесе жағымсыз пікірлер алды.

І қосымшадағы елдер

Жерді пайдалану, жерді пайдалануды өзгерту және орман шаруашылығы (LULUCF, яғни орман және топырақтағы көміртегінің жиналуы) салаларынан шығарылатын немесе сіңірілетін газдарды есептемегенде, I қосымшаға кіретін барлық елдердің (төмендегі тізімді қараңыз), АҚШ-ты қоса алғандағы, жалпы шығарындылары 19,0 мың тераграммнан (Tg, 109 кг-ға тең) 17,8 мың тераграммға дейін азайды, бұл 1990–2008 жылдар аралығында 6,0% төмендеуді білдіреді. Бұл төмендеуге бірнеше фактор ықпал етті. Осының нәтижесінде олардың ауыр индустрияға негізделген экономикасы күрт қысқарды, соның ішінде жанармай тұтынуы мен шығарындылары да азайды. I қосымшаға кіретін елдердегі шығарындылардың өсуі де саясат пен шаралардың (ПаМ) нәтижесінде шектелді. 2008–2012 жылдардағы жылыжай газдары шығарындылары, LULUCF-ты қоса алғанда.

Киото мақсаттары жоқ I қосымшаға кіретін мемлекеттер

Беларусь, Мальта және Түркия – І қосымшаға кіретін мемлекеттер, бірақ Киото келісімінде бірінші раундтың мақсаттары болған жоқ. АҚШ-тың 1990 жылғы деңгейге қарағанда 7%-ға шығарындыларды қысқарту мақсаты болды, бірақ ол келісімді ратификацияламады. І қосымшаға кірмеген тараптардың көпшілігі төмен кірісті топқа жатты, ал олардың өте азы орташа кірісті деп саналды. Бұл бағалауларда БҰҰ Климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы (БҰҰ КӨЖ) немесе оның хаттамасы өзгертілмейді деп есептелді. Рамкалық конвенция және оның хаттамасында болашақта қабылданатын саяси шаралар туралы ережелер бар. Гупта және авторлар (2007) Киото келісімінің бірінші раунд міндеттемелерін «сәл ғана» деп сипаттап, олардың келісімнің тиімділігіне кедергі келтіргенін айтты. Шығарындыларды одан да терең қысқартуға бағытталған шаралармен, сондай-ақ жаһандық шығарындылардың үлкен бөлігіне қолданылатын саясаттармен келесі Киото міндеттемелерін тиімдірек ету ұсынылды. Дүниежүзілік банк (2010) Киото хаттамасының жаһандық шығарындылардың өсуін тежеуге аз ғана әсер еткенін атап өтті. Келісім 1997 жылы келісілген, бірақ 2006 жылы энергияға байланысты көмірқышқыл газының шығарындылары 24%-ға өсті. Дүниежүзілік банк (2010) сондай-ақ, келісім дамушы елдерге олардың шығарындыларын азайтуға және климаттың өзгеруіне бейімделуге көмектесу үшін шектеулі қаржылық қолдау көрсеткенін мәлімдеді. 2001 жылы он жеті ұлттық ғылым академиясы хаттаманы ратификациялаудың «жасыл үй газдарының атмосфералық концентрациясын тұрақтандыруға бағытталған шағын, бірақ маңызды алғашқы қадам» екенін мәлімдеді. Кейбір экологиялық белсенділер мен ғалымдар қазіргі міндеттемелерді тым әлсіз деп сынға алды (Grubb, 2000, 5-бет). АҚШ (бұрынғы президент Джордж Буш әкімшілігі кезінде) және Австралия (бастапқыда, бұрынғы премьер-министр Джон Говард әкімшілігі кезінде) Киото келісімін ратификацияламады. Stern (2006) мәліметтері бойынша, ол 2008 жылдың наурызында күшіне енді.

Қалыптылық

38 дамыған ел парниктік газдар шығарындыларын шектеуге міндеттелді. АҚШ ратификацияламауы және Канаданың бас тартуы себепті, шығарындылар шегі 36 ел үшін күшінде қалды. Олардың барлығы Протоколға сәйкес келді. Дегенмен, тоғыз ел (Австрия, Дания, Исландия, Жапония, Лихтенштейн, Люксембург, Норвегия, Испания және Швейцария) ұлттық шығарындылары белгіленген мақсаттарынан сәл көп болғандықтан, икемділік механизмдерін пайдалануға мәжбүр болды. Мысалы, Қытайда 1990–2005 жылдар аралығында шығарындылар күрт өсті, көбінесе жыл сайын 10% -дан асып түсті. І қосымшаға кірмейтін елдердегі жан басына шаққан шығарындылардың көп бөлігі дамыған елдерге қарағанда әлдеқайда төмен. І қосымшаға кірмейтін елдердің шығарындыларды сандық түрде азайту жөнінде міндеттемелері жоқ, бірақ олар жеңілдету шараларын қабылдауға міндетті. Мысалы, Қытай эмиссия өсуін төмендету мақсатында ұлттық бағдарламаны іске қосты, оған ескі, аз тиімді көмірмен жұмыс істейтін электр стансаларын жабу да кірді.

Икемділік тетіктері туралы пікірлер

Тағы бір көтерілген мәселе – көміртегі шығарындыларын саудалау, бірлескен жобаларды іске асыру және Таза даму механизмі (ТДМ) сияқты Киото икемділік механизмдерінің рөлі. Бұл икемділік механизмдері оң және теріс пікірлерді қозғады. Икемділік механизмдерін қолдаушылардың бірінің айтуынша, олар Киото міндеттемелерін орындауға кеткен I қосымшаға енген елдердің шығындарын азайта алады. Сондай-ақ, дамушы елдердегі жергілікті қауымдастықтарға ТДМ жобаларының тигізетін зиянды әсерлері де талқыланды. Қытай, Үндістан, Индонезия және Бразилиядан көміртегі диоксидінің шығарындыларын азайту талап етілмеді. Қол қойған қалған елдерге ортақ аяны немесе нақты шараларды енгізу міндеттелмеді, бірақ олар көміртегі шығарындыларын азайту мақсатына жетіп, осы үшін көміртегілік несиелердің екінші нарығынан өзара көмектесе алатын еді. 2021 жылғы сараптама Киото протоколының қабылдануына әсер еткен институционалдық құрылым мен саяси стратегияларды қарастырады. Оның қорытындысы бойынша, Киото протоколының жаһандық көміртегі диоксидінің шығарындыларына тигізген салыстырмалы түрде аз әсері бірнеше факторларға байланысты, соның ішінде "саяси стратегияның қасақана жүргізілуіне, тең емес билікке және елдер арасындағы және ішіндегі көшбасшылықтың болмауына".

Түзету және оның орнын алмастыру

2007 жылғы 16 ақпанда келісілген "Вашингтон декларациясында" Канада, Франция, Германия, Италия, Жапония, Ресей, Ұлыбритания, АҚШ, Бразилия, Қытай, Үндістан, Мексика және Оңтүстік Африка үкіметтерінің басшылары Киото хаттамасының жалғастырушысының негізгі қағидаларына қағидаттық келісімге келді. Олар әлемдік шектеу және сауда жүйесінің индустрияландырылған және дамушы елдердің екеуіне де қолданылатынын көздейтін және бастапқыда 2009 жылға дейін іске қосылатынын үміттенеді. Біріккен Ұлттар Ұйымының 1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жер саммитінен кейін жалғасқан жылдық кездесулерінің бірі – 2009 жылғы желтоқсанда Копенгагенде өткен Климаттық өзгерістер жөніндегі конференция. 1997 жылы келіссөздер Киото хаттамасына әкелді, ал Копенгагендегі конференция көміртегі шығарындыларын мағыналы түрде азайтатын Киото хаттамасына жаңа келісімге келу мүмкіндігі ретінде қарастырылды. 2010 жылғы Канкун келісімдері 76 дамыған және дамушы елдің парниктік газдар шығарындыларын бақылау бойынша ерікті міндеттемелерін қамтиды. 2010 жылы осы 76 елдің үлесіне әлемдік жылдық шығарындылардың 85%-ы тиді. 2012 жылдың мамырына дейін АҚШ, Жапония, Ресей және Канада екінші Киото міндеттеме кезеңіне қол қоймайтындарын мәлімдеді. 2012 жылдың қарашасында Австралия Киото хаттамасы бойынша екінші міндеттеме кезеңіне қатысатынын, ал Жаңа Зеландия қатыспайтынын растады. Жаңа Зеландияның климат министрі Тим Гроссер 15 жыл бұрын қабылданған Киото хаттамасының ескіргенін және Жаңа Зеландияның дамушы елдерді де қамтитын жаңа келісімді іздеуде алда екенін айтты. "Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры" сияқты коммерциялық емес экологиялық ұйымдар Жаңа Зеландияның бұл шешімін сынады. 2012 жылғы 8 желтоқсанда Біріккен Ұлттар Ұйымының 2012 жылғы климаттық өзгерістер конференциясының соңында хаттаманы 2020 жылға дейін ұзарту туралы келісімге қол жеткізілді және 2020 жылдан бастап күшке енетін жаңа құжатты әзірлеу үшін 2015 жыл мерзімі белгіленді (толығырақ ақпарат үшін бастапқы мәтінге қараңыз). Дохадағы келіссөздердің нәтижесі әртүрлі бағаланды, кіші арал мемлекеттері жалпы пакетке сынды пікір білдірді. Киото хаттамасының екінші міндеттеме кезеңі жылыжай газдарының жылдық әлемдік шығарындыларының шамамен 11%-ын қамтиды. Конференцияның басқа да нәтижелеріне барлық елдерді қамтитын жаһандық келісімді 2015 жылға дейін қабылдау кестесі кірді. 2012 жылғы 8 желтоқсанда Дохада өткен БҰҰ Көлік және климаттық өзгерістер жөніндегі конвенциясы тараптарының кездесуінде Еуропалық Одақтың климат жөніндегі бас келіссөзшісі Артур Рунге Метцгер 27 Еуропалық мүше мемлекет үшін міндетті шартты 2020 жылға дейін ұзартуға уәде берді, бұл ішкі ратификация процедурасынан өтуге байланысты. БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун 2014 жылғы 23 қыркүйекте Нью-Йоркте өткен БҰҰ Бас Ассамблеясының 69-шы сессиясында әлемдік көшбасшыларды жаһандық жылынуды тоқтату бойынша келісімге келуге шақырды. Келесі климаттық саммит 2015 жылы Парижде өтті, нәтижесінде Киото хаттамасының жалғастырушысы – Париж келісімі жасалды.