Кіріспе

Касанка ұлттық паркі – Замбияның Орталық провинциясының Читамбо ауданында орналасқан ұлттық парк. Шамамен, Касанка Замбияның ең кішкентай ұлттық парктерінің бірі. Касанка – Замбияның жекеменшік-мемлекеттік серіктестік арқылы басқарылатын алғашқы ұлттық паркі. Жеке қаржыландырылатын Kasanka Trust Ltd 1986 жылдан бері қызмет етеді және Ұлттық парктер және жануарлар дүниесі департаментімен (DNPW, бұрын ZAWA) серіктестікте барлық басқару міндеттерін жүзеге асырады. Парктің теңіз деңгейінен орташа биіктігі аралығында орналасқан. Онда тұрақты, көлемі аз көлдер мен су қоймалары бар, олардың ең ірісі – Васа. Паркте бес жылдық өзен бар, олардың ең үлкені – Лувомба өзені. Лувомба – солтүстік-батыс бұрышында ағып шығатын ұлттық парктің суын құятын жалғыз өзен. Бұл өзен Луапуланың саласы болып табылады, ол Бангвелу батпағын да құйып, Конго өзенінің негізгі бастауын құрайды. Касанка ұлттық паркі Үлкен Бангвелу экожүйесінің бөлігі болғанымен, парк пен Бангвелу ылғалды жерлері арасында тікелей гидрологиялық байланыс жоқ. Паркте 114 түрлі сүтқоректі жануарлар тіркелген, олардың ішінде піл, бегемот және ситатунга бар. Касанка Траст паркке бірнеше түрді қайта енгізді, олардың ең табыстылары – зебра мен бұқалар. Қазаннан желтоқсанға дейін үш ай бойы парктегі Мушиту батпақты мәңгі жасыл орманға шамамен он миллион Eidolon helvum (африкалық сабан түсті жеміс жейтін жартас) көшіп келеді, бұл әлемдегі ең ірі сүтқоректілердің көші-қоны. Паркте 471-ден астам құс түрі анықталды. Онда әуежай бар.

Топография және өсімдіктер

Касанканың биіктігі теңіз деңгейінен жоғары және жоғары аралығында өзгереді. Парк Замбияның Серенье ауданында орналасқан. Көптеген дереккөздер парктің аумағын шамамен деп көрсетеді, ал басқалары аумақты шамамен деп көрсетеді, бұл оны елдегі кіші ұлттық парктердің біріне айналдырады. Осы өзендердің барлығы бірінен кейін біріне суларын құйып, Луапула өзеніне жеткізеді, ол Бангаулу бассейнінің жалғыз су ағызу арнасы және Конго өзенінің ірі саласы болып табылады.

Тіршілік ету орындары

Паркте әртүрлі тіршілік орындары бар. Брахистегия орманды жері, әлдебір Миомбо орманды жері, Қасанканың шамамен 70% аумағын жабады, шөпті дамболармен араласады. Ол ағаш түрлеріне өте бай және көптеген жерлерде жартылай жабық шатыр құрайды, сонымен қатар жақсы дамыған шөптесін қабатын қолдайды. Өрттердің жиі болуы осы қабатты және жас көшеттерді жояды, нәтижесінде үлкен, кеңістікте орналасқан ағаштармен Миомбо орманды жері пайда болады. Парктегі ондаған жылдар бойы "ерте күйдіру" салдарынан жас ағаштар мен бұталардың көп болуымен табиғи Миомбо орманды жері қалыптасқан. Қасанкада үш түрлі мәңгі жасыл орман кездеседі: мушиту немесе батпақты орман, өзен жағалауындағы орман және Матеше (құрғақ мәңгі жасыл орман) орманның өте кішкентай участақтары. Мушиту үлкен қызыл махогани, су жидектері және хинин ағаштары сияқты түрлерге ерекшеленеді және жеткілікті түрде кездеседі. Фибве аймағындағы Мушиту орманының ең үлкен бөлігінде қазан айынан желтоқсан айына дейін сабан түсті жеміс жейтін жарыстардың жылдық жиналуы өтеді, бұл оны Жердегі ең ірі жеміс жейтін жарыстардың тобына айналдырады. Өзен жағалауындағы орман Касанкадағы көптеген өзендердің бойында орналасқан, ең үлкен участақтары Лувомба өзенінің бойында кездеседі. Матеше тарихи тұрғысынан жиі кездесетін болған, бірақ ғасырлар бойы жиі өрттердің салдарынан қазір сирек. Барлық орман түрлері жиі болатын өрттердің қаупіне ұшырайды, себебі олар қолдайтын ағаш түрлері өртке төзімді емес. Чипья, сондай-ақ көлді алқап орманды жері деп те аталады, аралас ағаштардан тұрады және жабық шатырды құрамайды. Бұл биік шөптердің өсуіне көмектесетін күн сәулесінің түсуіне мүмкіндік береді. Чипья құрғақ маусымда өте ыстық өрттерге бейім, сондықтан осы орманды жергілікті тілде "чия" - "жанып кеткен" деген мағынада атайды. Чипья көбінесе салыстырмалы топырақтарда кездеседі және Матеше орманының өрттен туындаған түрі деп саналады. Дамбо – шөпті су ағызу арналары мен алаңдар, онда ағаш өсімдіктері өте аз, бірақ өте дәмді шөптер өседі. Көптеген ағаш түрлері ашық термитарийлерде өседі, себебі дамболар суды жақсы сақтайды. Дамболар шөп жейтін сүтқоректілер үшін, сондай-ақ құрғақ маусымда шеттерінде шөп жейтін орман сүтқоректілері үшін өте маңызды. Парк ішінде бірнеше үлкен (бірнеше шаршы километр) шөпті жазықтар бар, мысалы Фибвеге жақын Чинъянгали және Лувомба өзенінің шығысындағы Чикуфве жазығы. Қасанкада тоғыз тұрақты көл және парк арқылы өтетін көптеген өзендер бар. Көптеген өзендер, әсіресе батыстағы Лувомба, жағалау бойындағы орманды қамтамасыз етеді. Қасанка, Мулембо және Лувомба өзендерінің бойында кең шөпті су тасқыны алқаптары орналасқан. Өзендер мен көлдерде түрлі балықтар және су және жартылай су жануарлары өмір сүреді. Пилдердің саны артып келеді, бірнеше көбейту топтары мен еркек бұқалар паркті және оны қоршаған аң аулау аймағын аралайды. Чикуфве сияқты жазықтарда қарапайым қамыс, бұқа, сабель антилопасы және Лихтенштейннің қатты бауыры мекендейді, оларды құрғақ маусымда жиі кездестіруге болады. Паркте жайпақ зебраның шағын популяциясы бар. Роан антилопасы, дефасса сулы және Шарптың сұр терісі кездеседі, бірақ сирек және көру қиын, ал қабанның саны артып келеді және оларды жиі көруге болады. Басқа жерлерде браконьерлікпен ауланатын сары арқалы дуйкер мен Молони маймылы да паркте тұрақты түрде көбейіп келеді. Парктегі ең ірі жыртқыш – барс. Арыстандар мен гиеналар енді тұрақты түрде мекендемейді, бірақ гиеналар маусымдық қонақтар болып табылады. Жолды кесіп өтетін жақсылықтарымен таныс, оларды таңертеңгі уақытта жиі байқауға болады. Су мангусты, ақ құйрықты мангусты, африкалық цивет және үлкен дақшы генет сияқты кішкентай етқоректілердің түрлері түнде жиі кездеседі, ал нәзік, жолақты және жәндік мангустыны күндіз жолдан өтіп жатқанда кездестіруге болады. Қаракал, сервал, бал барс және сирек кездесетін Меллер мангусты да кездеседі, бірақ оларды көру өте сирек. Қасанка өзендерінде, батпақтар мен көлдерде екі түрлі сойыл тіршілік етеді.

Шошқалар

Қазан айының басында атақты сабан түсті жеміс-қоректі жарықшалар (Eidolon helvum) жыл сайын келе бастайды. Қараша айының ортасына қарай олардың тобы ең көп тығыздыққа жетеді, саны сегіз-он миллионға жетеді деп есептеледі. Бұл планетадағы сүтқоректілердің биомассасының ең жоғары концентрациясы және сүтқоректілердің ең ірі көші-қоны болып саналады. Жарықшалардың келуі әдетте алғашқы жаңбырдың басталуымен және масуку (жабайы зәйтүн) және су жемісі сияқты көптеген жергілікті жемістер мен жидектердің пісуімен бірге жүреді, олармен жарықшалар қоректенеді. Олар үш айдың ішінде 330 мың тонна жеміс жейді деп болжанады. Жарықшалардың тобы Касанкадағы Мусола ағысы бойындағы Муситу (жергілікті орман) қалған ең ірі бөлігінде шоғырланған. Орман шетінде таңертең және кешке жарықшалардың ұшуын керемет көруге мүмкіндік беретін бірнеше жақсы "бақылау орындары" бар. Жарықшалардың көп саны орманға түрлі жыртқыштар мен күлкілерді тартады. Жауынгерлік бүркіттер, питон, балықшыл бүркіттер, кіші және Африкалық бүркіттер, қаршығалар, құбырша қанаты және сақсауыл бүркіттері – оңай жем алу үшін осы топқа жиналатын жыртқыштардың арасында. Ал барыс, су мониторлары және қолтыраулар орман еденіне түсіп қалған жарықшаларды аулайды. Бұл "мега-топты" құрайтын әртүрлі топтардың шығу тегі толыққанды анықталған жоқ, бірақ олардың Конгоны қоса алғанда, Африканың басқа аймақтарынан келетіні белгілі. Зерттеулерге сәйкес, көшудің басты себебі маусымдық жемістердің көп болуы. Жарықшалар қазан айының бірінші аптасында біртіндеп келіп, қараша және желтоқсан айларының басында саны ең көп болады. Желтоқсан айының екінші аптасынан бастап олардың саны азая бастайды. Соңғы жарықшалардың келіп-кетуі соңғы жылдары кешігіп жатыр, қазіргі кезде олардың көп бөлігі қаңтар айының басында Касанкадан кетеді. African Journal of Ecology журналында жарияланған зерттеулер жарықшалардың көші-қоны ағаштардың өлімін үдетіп, маусымдық топтың өміршеңдігіне қауіп төндіруі мүмкін екенін көрсетті. Қасанка қоры орманды жойқын өрттерден қорғау үшін кең ауқымды өртке қарсы шаралар қабылдап жатыр, себебі бұрынғы өрттер орманның көлемін азайтқан. Орманның табиғи жаңаруына мүмкіндік беру үшін және осы ерекше құбылысты сақтау мақсатында "Өрттен қорғалатын аймақ" құрылды.

Құстар

Африканың жетекші орнитологтарының бірі доктор Ян Синклердің айтуынша, «Касанка Африкадағы ең керемет құстарды тамашалауға арналған жерлердің бірі» деп айтуға болады. Бұл салыстырмалы түрде шағын аумақта, биіктік айырмашылығы жоқ 330-дан астам түр тіркелгендіктен, осы мәлімдемемен келіспеу қиын. Касанка әртүрлі орталарға ие, олардың әрқайсысы құстардың өзіндік қоғамдастығына қонақжай болады, олардың көпшілігі сирек немесе кездеспейтін түрлер. Лувомба өзенімен немесе саябақтағы басқа да ірі өзендермен қайықпен саяхаттағанда Пельздің балықшы бүркітін, африкалық финфутты, жартылай мойынды балықшыны, Росс туракосын және Бёмнің ара жегішін көруге болады. Касанканың кең батқықтары басқа жерлерде көру қиын түрлерді қамтиды, мысалы, қызылқұйрықты қара тұқиқ, кіші жакана және африкалық пигмей қазы. 2010 жылдың соңында 20 жылдан кейін алғаш рет тумсықтық құс расталды, сондай-ақ көбейетін ваттл крандарының жұбы мен олардың балалары жиі кездеседі. Сазды жерлерде шагра, мысқұйрықты кукал, Фуллеборнның ұзын тырнағы, саранша, ақбас, құйрықты және қысқа қанатты цистикола, каштан басты және жолақты көкіректі жұмсаққұйрық, арлекин және көк келесі, қара төбелі түймелі бақа және сары көкіректі балауызқұс сияқты ерекше түрлерді кездестіруге болады.

Әкімшілік және басқару

Замбияның жануарлар дүниесін басқару Африкадағы елдердің арасында ең жақсы басқарылып, ұйымдастырылғандарының бірі саналады. Басқару елдегі халық санының жылдам өсуіне байланысты үнемі артып келе жатқан қиындықтармен күреседі. Бұл ұлттық саябақтардағы браконьерлік пен заңсыз аң аулаудың, жайылымдарға енудің, көмір өндіру және шаруашылық қызметі салдарынан орманды жоюдың күшеюімен көрінеді. 1980 жылдары Замбия әкімшілігі білікті кадрлардың, көлік құралдары мен патрульдеудің жетіспеушілігіне тап болды, бұл үкіметті ҮЕҰ мен жеке ұйымдардың қолдауын іздеуге мәжбүр етті. 1985 жылы алғаш рет ұмытылып, дамытылмаған Касанка ұлттық саябағына барған және оқ атылған дыбысты естіген британдық колониялық шенеунік Дейвид Ллойд, саябақтың кең ауқымды мекендемелері мен әдемі көріністеріне таңсық қалды. Егер браконьерлік болса, онда жануарлар әлі де бар болуы керек деген қорытындыға келді. Ол өмірін саябақты дамытуға және Касанканың биоәртүрлілігін сақтауға арнады. 1987 жылы Касанка қоры (KTL) Замбияда салықтан босатылған коммерциялық емес қайырымдылық ұйымы ретінде құрылды. Кейіннен ол Ұлыбритания мен Нидерландыда тіркелген қайырымдылық ұйымы мәртебесін алды. Касанка қоры Ұлттық саябақтар және жабайы табиғат департаментімен (бұрынғы ZAWA – Замбия жабайы табиғат басқармасы) өзара түсіністік туралы меморандумға ие, және осы келісімге сәйкес инфрақұрылымды және мекендемелерді басқаруға, халыққа жетуге және туризмді дамытуға жауапты. Бұл жеке ұйым басқаратын алғашқы ұлттық саябақ болды.