Кіріспе

2-ші ғасырдың соңы / 3-ші ғасырдың басындағы Шығыс Хан әскербасы Лю Чжан (190–219), әдепті есімі Цзию, Қытайдың Шығыс Хан әулеті тұсында провинциялық губернатор қызметін атқарған қытай саясаткері және әскербасы болды. Ол әкесі Лю Яньның орнын басып, 214 жылға дейін И провинциясының губернаторы болды, сосын Лю Бэйге бас иді. Алты жыл өткен соң Лю Чжан тағы да Шығыс Уға бас иді және көп ұзамай қайтыс болды. Лю Чжанды көбінесе тиімсіз басшы деп есептейді, бірақ ол Шу Ханның ең танымал генералдары мен шенеуніктерінің бастапқы меценаты болғандығы мәлім, мысалы Фа Чжэн, Мэн Да, Чжан Ни, Лю Ба, Хуан Кван, У И, Ли Ян, Донг Хе және басқалар.

Ерте өмір

Лю Чжан – Хан әулетінің ерте кезеңінде Лу патшасы болған Лю Юдың ұрпағы. Лю Янның кіші ұлы Лю Чжан, мансабының бастапқы жылдарын Хан императорлық сарайындағы ағалары Лю Фан мен Лю Данға көмектесумен өткізді. Олар Ли Цзю және Гуо Си әскербасылары билік еткен кезде сарайда қызмет етті. Императорлық сарай Лю Чжанды әкесінің қатыгездігіне қарсы ескерту үшін жіберді, бірақ ол келген соң әкесі оны қайтадан императорлық сарайға қайтуға жібермеді.

И провинциясының губернаторы

194 жылы ағалары қайтыс болғаннан кейін, Лю Чжанның ағасы Лю Мао әлі тірі болса да, Лю Янның бұрынғы министрлері Чжао Вэй (赵韪) және Ван Шанг (王商) басқа да көрнекті тұлғалармен бірге Лю Чжанды И провинциясының губернаторы етіп тағайындады. Лю Чжанның билікке келуінен кейін бұрынғы бағыныстылары Шэн Ми (沈彌) және Лу Фа (婁發) Гань Ниннің көмегімен және көршілес Цзинь провинциясының шенеунігі Лю Хэ (劉闔) қолдауымен көтеріліс жасады. Бірақ олар жеңіліп, Цзинь провинциясына қашуға мәжбүр болды. И провинциясын басқарған кезінде Лю Чжанның тартымды және икемді мінезі мен шешім қабылдаудағы әлсіздігі И провинциясы халқының наразылығын тудырды. Лю Чжанның салғырттығынан оның заңдары мен билігі И провинциясының рулары мен шенеуніктерін бақылауға жеткіліксіз болды, ал Лю Янның бұрынғы армиясы, Наньян және Чанъань маңынан келген босқындардан құралған Дончжоу әскері (東州兵), жергілікті халықты қанаушылыққа ұшыратты. Чжао Вэй Лю Чжанның артынан жасырынып, халықтың сенімін жеңіп алуға тырысты. И провинциясы халқының наразылығын пайдаланып, Чжао Вэй Цзинь провинциясының ықпалды отбасыларымен байланыс орнатып, Лю Чжанға қарсы қару көтеруді жоспарлады. 200 жылы Чжао Вэй Лю Чжанға қарсы көтеріліс бастады. Лю Чжан Чэнду қаласында бекінді. Дунчжоу әскері Лю Чжан жеңілсе, олардың жағдайы нашарлап қалғандықтан, оған көмекке келді. Бірлескен күштер Чжао Вэйді жеңіп, оны Цзянчжоуға шегінуге мәжбүр етті, ол көп ұзамай қайтыс болды. Сол жылы Лю Яньді өзінің басшысы деп мойындаған Чжан Лу да Лю Чжанға қарсы көтерілді. Лю Чжан Чжан Лудың анасы мен кіші інілерін өлімге кесті; осыдан бастап олар жау болды. 208 жылдың соңында Лю Чжан Цзиньчжоуға шабуыл жасап, Ханчжунды басып алғандығы туралы хабар алды. Ол Цаоға құрмет көрсету үшін Ин Пуды (阴溥) елші ретінде жіберді. Цао Лю Чжанға және оның ағасы Лю Маоға (У ханымның күйеуі) генерал лауазымын беруді ұсынды. Кейін Лю Мао аурудан қайтыс болды. 211 жылы өзінің кеңесшісі Чжан Сонгтың ұсынысымен Лю Бейден Чжан Луға қарсы шайқаста көмек сұрады. Лю Бейді шақыру – Чжан Сонг, Фа Чжэн және Менг Даның оны өздерінің жетекшісі ету жоспары болды, өйткені олар оны Лю Чжаннан гөрі амбициялы және басшылыққа лайық деп есептеді. Ван Лей (王累), Хуан Кван, Ли Хуй және басқалар Лю Чжанды Лю Бейді өзінің аумағына қабылдамауға көндіруге тырысты, бірақ олардың өтініштері ескерілмеді және Лю Бей Лю Чжанның қонағы ретінде күтіліп алынды, ол Чжан Луға қарсы шайқасқа бару үшін майданға аттанды. Чжан Сонгтың нағыз ниеттерін оның ағасы Чжан Су Лю Чжанға ашқанда, ол Чжан Сонгты өлімге кесті және Лю Бейге қарсы соғысын бастады, содан кейін И провинциясын жаулап алды. Жан Рен сияқты генералдар өз басшыларын қорғау үшін күш салысса да, Лю Бейдің әскерлері басымдыққа ие болды және 214 жылы И провинциясының астанасы Чэндуды қоршап алды. Лю Чжанның кеңесшілері Лю Ба, Донг Хе және Ху Цзин өздерінің басшыларына кез келген құнмен қарсы тұруға шақырып, бірақ Лю Чжан олардың өтініштерін қабылдамады, "Мен өз халқымның тағы азаптануын қаламаймын" деді. Одан кейін ол Лю Бейге бағынды.

Кейінгі өмірі

Аумағын тапсырғаннан кейін көп ұзамай Лю Бэй Лю Чжанды және оның екінші ұлы Лю Чанды Сунь Куанның аумағымен шектес Цзин провинциясының батыс бөлігіне жіберді. Бірақ 219-220 жылдардың қысында Сунь Куанның қол астындағы Лю Мэн бастаған әскерлер Лю Бэйдің генералы Гуан Юйді тұтқындап, өлім жазасын берді, соның салдарынан Цзин провинциясын басып алды. Лю Чжан мен Лю Чанды У әскерлері қабылдады, ал Лю Бэйдің қалған аумағына ие болуға тырысқан Сунь Куан Лю Чжанды И провинциясының губернаторы етіп тағайындады – бұл Лю Бэй оны одан тартып алғанға дейін оның бұрынғы лауазымы еді. Дегенмен, Сунь Куан Лю Бэйдің аумағына шабуыл жасауға әрі қарай тырыспады, ал Лю Чжан Сунь Куанның қарауындағы вассал болғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Лю Чан Шығыс У-да қызметін жалғастырды, ал Лю Сун Шу Ханда қызмет етті.

Отбасы

Лю Чжанның кем дегенде екі ұлы болды. Оның үлкен ұлы Лю Сюнь (劉循) Үш патшалық дәуірінде Шу Хан мемлекетінде жабдық үйінің генералы болды. Оның екінші ұлы Лю Чан (劉闡) әкесімен бірге Лю Бэйден жеңілгеннен кейін Цзин провинциясына барды және Үш патшалық кезеңінде Шығыс У мемлекетінде сарайлық көмекші императорлық кеңсе қызметкері (御史中丞) болып қызмет етті.

Тарихи бағалау

Бұл кезеңдегі танымал әңгімелерде, мысалы, 14 ғасырдағы "Үш патшалықтың романсы" тарихи романында Лю Чжан ақымақ және қабілетсіз билеуші ретінде бейнеленген. Чэнь Шоудың "Үш патшалықтың тарихы" еңбегінде замандас деректер Лю Чжанды ізгі ниетті және жоғары мақсатты емес, бірақ әлсіз ниетті және тиімсіз билеуші деп бағалайды, оған мемлекетті тиімді басқару және бақылау үшін билік пен шешім қабылдау қабілеті жетіспеді. Оның қарапайымдылығы И провинциясын сыртқы қауіптен сақтады, ал кешірімділігі мемлекет ішінде көптеген дау-дамай мен сенімсіздікке әкелді.