Кіріспе

Шринатх - Кришнаның жеті жасар бала ретінде көрініс берген бір түрі. Шринатхтың басты қасиетті орны – Раджастхан штатындағы Удайпур қаласының солтүстік-шығысындағы 48 шақырым қашықтықта орналасқан Натхдвара қаласындағы Шринатх ғибадатханасы. Шринатх – Валлабхачарья құрған Пуштимарг (игіліктің жолы) немесе Валлабха Сампрадая деп аталатын Вайшнав сектасының орталық құдайы. Шринатхжиге негізінен Гуджарат және Раджастхан аймақтарындағы Бхакти Йоганың жақтастары мен Вайшнавтар, сондай-ақ Бхатиялар және басқалары да ғибадат етеді. Валлабхачарьяның ұлы Виттал Натжи Шринатхқа Натхдварада құлшылық етуді ұйымдастырды. Шринатхжидің танымалдылығының арқасында Натхдвара қаласының өзі «Шринатхжи» деп аталады. Кейбір адамдар оны Баваның (Шринатхжи Баваның) Нагри деп те атайды. Алғашқыда бала Кришна құдайы Девадаман («Құдайларды жеңуші» – Кришнаның Говардхан төбесін көтеру арқылы Индраны жеңгеніне сілтеме) деп аталды. Валлабхачарья оны Гопала деп атады, ал оның құлшылық ететін орны Гопалпур деп аталды. Кейін Виттал Натжи осы құдайға Шринатх деп ат қойды. Шринатхтың севасы күніне 8 рет орындалады.

Тарих

Аңыз бойынша, Шринатхтың бейнесі тастан пайда болып, Говардхан төбесінен шыққан. Тарихи деректер бойынша, Шринатхтың бейнесі алғаш рет Матураға жақын Говардхан төбесінде құлшылыққа алынған. 1672 жылы мүсін Матурадан Ямуна өзені арқылы көшіріліп, моғол әмірі Аурангзебтен қорғау үшін шамамен алты айға Агра қаласында сақталған. Кейіннен, мүсін Аурангзебтің бейнелерді жоюынан қорғау мақсатында арбамен оңтүстікке қарай, қауіпсіз жерге көшірілді. Мевардың Сихад немесе Синхад ауылына жеткенде, арбаның дөңгелектері лайға батып, одан әрі жылжу мүмкін болмады. Соңынан келген дін қызметкерлері бұл жердің Шринатхтың таңдаған жері екенін түсініп, сол жердегі Мевардың Махарана Радж Сингхтің қорғауымен бейне орнатылды. Сол кездегі Үндістанның ең қуатты адамы Аурангзебке қарсы тұруды білдіретіндіктен, ешбір индус әмірі өз мемлекетіне мүсінді қабылдауға дайын болған жоқ. 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Шринатхжи храмына Медалар мен Пиндарилер шабуыл жасады. Осыған байланысты бейне тағы көшіріліп, Мевардың Махарана Бхим Сингхтің қамқорлығымен Удайпур және Газиярда қорғалды.

Натдвара ғибадатханасы немесе Хавели

Натдвара ғибадатханасы 17 ғасырда салынған. Ғибадатхананы көпшілік Шринатхжи ки Хавели (Шринатхжи үйі) деп атайды. Қалыпты үй сияқты, онда жылжу үшін арба (Шринатхжиді Сингхарға әкелген түпнұсқа арба), сүт сақтау бөлмесі (Дудхгар), бетел сақтау бөлмесі (Паангар), қант және тәттілер сақтау бөлмесі (Мишригар және Педагар), гүлдер сақтау бөлмесі (Фоолгар), дайын ас дайындайтын асхана (Расоигар), зергерлік бөлме (Гахнагар), қазына (Харча бхандар), арбаның аттарына арналған тұрақ (Ашвашала), қонақ бөлмесі (Байтак), алтын мен күміс ұнтақтайтын тас (Чакки) бар. Натдвара Батыс Үндістанның "Враджы" деп белгілі. Жыл сайын 100 000-нан астам индуист Натдвараға келеді.

Натдварадағы икона

Икона қара мәрмәр тастан барельеф түрінде қашалған, оның бетіне екі сиыр, бір арыстан, бір жылан, екі тауыс және бір тоты бейнесі түсірілген, ал оның жанына үш абыз орналасқан. Шринатхжи иконасы өте әсем әшекейленген зергерлік бұйымдармен безендірілген, олардың кейбіреулері моғол кезеңінен бұрынғы кезге жатады. Шинатжиді күрделі өрнекпен тоқылған шанилдер мен жібек киімдер әшекейлейді, оларда түпнұсқа зари және кесте жұмыстары бар. Икона күніне сегіз рет киімін ауыстырады (вастра). Жанмаштыми, Холи және Дивали сияқты мерекелік күндері икона алтын жіптермен тоқылған және алмазбен әшекейленген киімдер киеді. Кигеннен кейін киімдер қайта қолданылмайды, олар жомарттықпен сыйланады.

Ғибадатханадағы мейрамдар мен рәсімдер

Шринатхжи ғибадатханасы Натдварада аптасына орташа есеппен үш мереке тойланады. Шринатхжидің басты тартымдылығы – арти мен шрингар, яғни Шринатхжидің бейнесін киіммен әсемдеу және сәндеу, оны тірі бала секілді қарау, күндіз немесе түнде уақытына сай киім кигізу. Дұғалар кезінде дия, гүлдер, жемістер және басқа да сыйлықтар ұсынылады, сондай-ақ жергілікті музыкалық аспаптармен Шринатхжиге арналған құрметті әндер орындалады, бұл уақыт пен жағдайға қарай жасалады. Парда (көрпе) алынғаннан кейін бейнесі көрінетін сәт жахи деп аталады. Шринатхжидің хавелисіндегі гадипатилер мен ачарьялар, Матура қаласының жанындағы Говардхан төбесінде осы құдайдың бейнесін құрған Шри Махапрабхуджи Валлабхачарьяның ұрпақтарынан (кулдарынан) шыққан деп есептеледі. Қазіргі уақытта Шринатхжиге Валлабх Ачарьяның осы ұрпақтарының (генеалогиялық туыстарының) дін қызметкерлері табынады. Әлемнің басқа бөліктерінде, арнайы сектаның Гурджары бастама алып, агья (рұқсат) алғаннан кейін Шринатхжиге құлшылық етеді. Кришна Джанмаштами, Радхаштами, Шарад Пурнима, Холи және Дивали күндері көптеген ізбасарлар ғибадатханаға ағылады. Құдайға тірі жандайы қарап, күнделікті қажеттіліктеріне көңіл бөлінеді, мысалы, жуыну, киім кигізу, "Прасад" деп аталатын тамақ беру және белгілі бір уақыт интервалымен демалыс беру. Құдай Кришнаның балалық формасы деп есептелгендіктен, оған ана баласына қарағандай ерекше қамқорлық жасалады. Шри Кришнаның туған күні – Шри Кришна Джанмаштами Раджастхандағы Шринатхжидің Натдвара ғибадатханасында зеңбіректер мен мылтықтармен салют беру арқылы тойланады. Раджастханның ішкі аймақтарынан ғана емес, сонымен қатар Гуджарат және Махараштрадан да адамдар Кришнаның керемет мейрамын көру үшін Натдвараға келеді. Мұнда ғибадатхана басшылығы полиция және әкімшілік деңгейінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін маңызды шаралар қабылдайды. Мерекеге орай ғибадатхана әдемі жарықпен безендіріледі. Натдвара қаласының барлық жерінен ғибадатхананың басты кіреберісінен естілетін барабан, керней және кларнеттің әуенді дыбыстарымен құлқып тұрады. Шраван айының Аштами күнінен бастап бір ай бұрын құттықтаулар келе бастады. Ратификациялық бұйрыққа сәйкес, Шри Кришна Жанмоцсав кешке қоғамдық шара ретінде емес, екінші күні, Нандамоцсав ретінде тойланады, яғни Тилакаят Махарадж Шри және оның отбасы, Браджваси Севакган (бригадалық құрам), Мухияжи (басшы) және Шринатжидің қатысуымен "Нанд Гхер Ананд Бхайо, Джей Канхайя Лал ки" деп айтылып, олардың алдында сүт пен йогурт шашылып, биленіп тойланады.

Аңыз

Врадждың гопилері Құдайды қатты жақсы көретін, олар Яшоданың есігінде әр уақытта болып, сүйікті Нанда Гопалды көру үшін кез келген мүмкіндікті пайдаланатын. Ана Яшода өте қамқор және сүйікті баласын қорғаушы еді. Ол осы құлшынысты гопилердің үйінің алдында күні-түні жүріп, баласына демалуға немесе достарымен дұрыс ойнауға уақыт қалдырмайтынынан уайымдады. Сондықтан ол, кімдердің сүйікті Бала Гопалды көргісі келсе, олардың оған тамақтанған соң, демалып болғаннан кейін келуіне рұқсат берді, одан кейін ол қайтадан ойынға шығатын.

Әдет-ғұрып

Бір аңызға сүйене отырып, Махапрабху Валлабхачарья хавелиді – Нандалайдың (Кришнаның асыраушы әкесі Нанданың үйі / сарайы) өзінің нұсқасын – күнінің белгілі бір уақыттарында ғана ашуға шешім қабылдады. Ачарья күніне сегіз рет ішкі киелі орынның есігін ашық қалдырып, адамдарға Иеміздің бір көрінісін (“жахи”) көруге мүмкіндік берді. Қалған уақытта Иесі достары – Врадждың гопаларымен ойнауға шығатын. Сегіз даршанның реті төменде келтірілген. Мангала: Күннің алғашқы даршаны. Иесі таңертеңгі тамағын ішіп, таңертеңгі сәлеммен құлшылық ететін жандарға құтты қадам жасайды. Бұл даршан көбінесе таңертең болады. Шрингар: Анасы Яшода кішкентай сүйіктісін жуып, киіндіріп болған соң, баршаға оған құлшылық етуге мүмкіндік береді. Осы даршаннан кейін Иесі достарымен ойнауға шығады. Гвал: Таңертеңгі шай ішіп болған соң, Иесі Нандажидің сиырларын бағуға дайындалады. Иеміздің мың есімін айта отырып, құлшылық етеді және әр есіммен қасиетті түлкі бидайының жапырақтарын шалады. Раджбхог: Күндізгі тамағын ішіп болған соң, Иесі Нанадалайдың жайлылығында демалады. Осы даршан кезінде Иесі ең сәнді және құрметті болып көрінеді. Жаңа гүл шоқтары мен лотостар Иемізге ұсынылады. Арти кезінде Иесі шопат ойнайды – бұл ежелгі тақта ойыны немесе шахматтың бір түрі, ыстық түстен кейін уақыт өткізу үшін. Уттанпан: Иесі түстен кейінгі ұйқысынан оянды. Бхог: Түскі шайын ішіп болған соң, Иесі қайта ойнауға шығады. Сандхья: Күн батысқа қарай батып бара жатқанда, Иесі Нандажидің малдарымен бірге қайта оралады, ал гопилер сүйіктілерін көруге келеді. Анасы Яшода Врадж орманында сүйіктісіне тиген кез келген жамандықтан сақтау үшін арти жасайды, содан кейін Иесі кешкі тамаққа дайындалып жуынады. Шаян: Кешкі асын ішіп болған соң, Иесі ұйықтарға дайындалады. Бұл күндізгі соңғы даршан. Жоғарыда келтірілген даршандардың схемасы – жалпы жоспар. Ғасырлар бойы әртүрлі Госвамилер “бхавалар” мен “лилаларды” әртүрлі түсіндірген, нәтижесінде Пушти Маргтың әртүрлі хавелилерінде ауызша және ритуалдық дәстүрлердің қосылысы пайда болды. Мысалы, Шринатх өзінің сүйікті Враджын қатты сағынып, жылдың алты айында шаян даршаны үшін Враджға қайта оралады. Сондықтан Мангаладан Сандхья артиіне дейін Иесі Натадварада болады деп есептеледі. Артиден кейін ол рухани түрінде Врадждың гопилерімен ойнауға асығады. Сондықтан жылдың жылы жартысында шаян артиі Говардхан тауында өтеді. Суық айларда Враджға жүгіру онша қолайлы емес, сондықтан шаян даршаны Натадварада өтеді. Бұл жерде гопижанның вирахасының бхавасы және Раса Расиканың бірегей лиласы ең маңызды.

Өнер мен мәдениет саласында

Шринатхжидің ізбасарлары индуизм өнеріне Пичвайлар арқылы маңызды ықпал етеді. Пичвайлар – Шринатхжи бейнесін бейнелейтін, матаға, қағазға, қабырғаларға және ғибадатхана ілгіштеріне салған күрделі әрі әдемі суреттер. Бұл – Шринатхжи бейнесіне ортақтасқан құлшылық маталары. Натхдвара – пичвай өнерінің және Натхдвара суреттерінің орталығы. Натхдвара қаласы Раджастхан стилімен танымал, ол "пичвай суреттері" деп аталады. Осы пичвай суреттерін Натхдвара ғибадатханасының қабырғаларына Натхдвараның белгілі заманауи суретшілері салған.

Басқа жерлерде ғибадат ету

Уағыздаушылар қазіргі Пәкістан (Дера Гази Хан) жерінде Шринатхджи ғибадатханаларын салған, бұл жер бұрын бөлінбеген Үндістанның бір бөлігі болған және Натдварадан шалқары емес. Бұл жұмысты Шри Виталнатхджи Синдке Пушти Маргты тарату үшін жіберген Шри Лалжи Махарадж атқарды. Шринатхджиге Ресейде (Төменгі Волга аймағында) және Орталық Азия сауда жолдарындағы басқа да жерлерде табынушылық етеді. АҚШ-та он бір Шринатхджи ғибадатханасы бар: Нью-Хейвен, Коннектикут, Парлин, Нью-Джерси, Шюилкилл-Хейвен, Пенсильвания, Финикс, Аризона, орталық батыста, Флорида және Калифорния, Хьюстон (Техас), Лоуэлл, Массачусетс, Атланта, Джорджия, Шарлотта, Солтүстік Каролина, Балтимор, Мэриленд. 2013 жылы Австралияның Мельбурн қаласында Шри Дваркешладжи (кади калол) басшылығымен алғашқы Шринатхжи хавели ашылды. Гоадағы Маргао қаласында орналасқан Врадждам Хавели 2013 жылы Гоада тұратын барлық вайшнавтардың игілігі үшін ашылды. Бахрейнде 1817 жылы салынған Шринатхджи ғибадатханасы бар, оны Бахрейн индуист қауымы пайдаланады. Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Дубай қаласындағы индуист ғибадатхана кешенінде Шринатхджиге арналған киіз үй (ғибадатхана) бар.