Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гидрозер – бұл көлдер мен қазан көлдер сияқты тұщы сулы аймақтарда болатын өсімдіктердің тізбектей өсу процесі. Уақыт өте келе, ашық тұщы сулы жер табиғи түрде құрғап, әрі қарай орманға айналады. Осы өзгеріс кезінде батпақ, саздақ сияқты әртүрлі жер типі кезекпен пайда болады. Ашық судан орманға дейінгі өсу процесі ғасырлар немесе мыңжылдықтарға созылуы мүмкін. Кейбір аралық сатылар басқаларына қарағанда қысқараққа созылады. Мысалы, батпақ он жылдың ішінде немесе одан да аз уақытта саздаққа айналуы мүмкін. Бұл процесс ашық сулы аймақта шөгінділердің қанша мөлшерде жиналуына байланысты болады.
A hydrosere is a plant succession which occurs in an area of fresh water such as in oxbow lakes and kettle lakes. In time, an area of open freshwater will naturally dry out, ultimately becoming woodland. During this change, a range of different landtypes such as swamp and marsh will succeed each other. The succession from open water to climax woodland takes centuries or millennia. Some intermediate stages will last a shorter time than others. For example, swamp may change to marsh within a decade or less. How long it takes will depend largely on the amount of siltation occurring in the area of open water.
Кезеңдер
Гидрозер – көлдер мен тоғандар сияқты су ортасында дамитын біріншілік іздік тізбек. Оның нәтижесінде су қоймасы мен оның биоценозы құрлық биоценозына айналады. Бастапқы өзгерістер аллогендік болып табылады, себебі құм мен саз сияқты минералдық бөлшектер су жиналатын алаптардан шайылып, су қоймасының төңірегін толықтыра бастайды. Кейіннен, өлген өсімдіктердің қалдықтары да осы су қоймаларын толтырып, ортаның одан әрі өзгеруіне септігін тигізеді. Егер су қоймасы үлкен және терең болса, онда күшті толқын әрекеті болады, сондықтан мұндай суларда көзге көрінетін өзгерістерді байқау қиын. Дегенмен, тоған сияқты кішкентай су қоймаларында іздік тізбекті оңай анықтауға болады. Су қоймасында әртүрлі өсімдік қауымдастықтары әртүрлі аймақтарды мекендейді және концентрлі аймақтануды көрсетеді. Су қоймасының жиектерін тамырлы түрлер алып жатыр, су астындағы түрлер литораль аймағында кездеседі, ал планктон мен жүзбелі түрлер ашық су аймағын мекендейді.
Hydrosere is the primary succession sequence which develops in aquatic environments such as lakes and ponds. It results in conversion of water body and its community into a land community. The early changes are allogenic as inorganic particles such as sand and clay are washed from catchment areas and begin filling the basin of the water body. Later, remains of dead plants also fill up these bodies and contribute to further changes in the environment. If water body is large and very deep, a strong wave action is at work, therefore in these bodies a noticeable change cannot easily be observed. However, in smaller water body such as a pond the succession is easily recognizable. Different plant communities occupy different zones in a water body and exhibit concentric zonation. The edges of the water body are occupied by rooted species, submerged species are found in the littoral zone and plankton and floating species occupy the open water zone.
Фитопланктондық кезең
Фитопланктон (цианобактериялар), жасыл балдырлар (спирогира, оедогониум), диатомиялар және т.б. көл сияқты су қоймасында алғашқы кезеңде осылар колонизациялай бастайды. Олардың споралары ауа арқылы көлге таралады. Фитопланктоннан кейін зоопланктон пайда болады. Олар өлген соң көлдің түбіне шөгіп, су ағысы мен толқындар әсерінен бассейнге әкелінген лай және саз бөлшектерімен араласып, гумусқа айналады, содан топырақ пайда болады. Топырақ қабаты қалыңдай келе көлдің тереңдігі азаяды және ортаның басқа да өзгерістері жүзеге асады.
Phytoplanktons (cyanobacteria), green algae (Spirogyra, Oedogonium), diatoms, etc. are the pioneer colonizers in the initial stage, starting from a water body, such as a pond. Their spores are carried by air to the pond. The phytoplankton are followed by zooplankton. They settle down to the bottom of the pond after death, and decay into humus that mixes with silt and clay particles brought into the basin by run off water and wave action and form soil. As soil builds up, the pond becomes shallower and further environmental changes follow.
Қамыс батпақты кезең
Қазір көлге Phragmites (қамыс шөптері), Typha (қамыс) және Zizania (жабайы күріш) сияқты судан өсіп шығатын өсімдіктер еніп, қамыс батпағын құрайды (Солтүстік Америкада бұл орталық батпақ деп аталады). Бұл өсімдіктердің жер астындағы сабақтары (тұқымдық тамырлары) лайды байланыстырып, көп мөлшерде жапырақ қалдықтарын түзеді. Бұл қалдықтар шіруге кешігіп, қамыс торф жиналады, бұл өздігінен болатын өзгерісті жылдамдатады. Көлдің беті суға толы, батпақты жерге айналады.
The pond is now invaded by emergent plants such as Phragmites (reed grasses), Typha (cattail), and Zizania (wild rice) to form a reed swamp (in North American usage, this habitat is called a marsh). These plants have creeping rhizomes which knit the mud together to produce large quantities of leaf litter. This litter is resistant to decay and reed peat builds up, accelerating the autogenic change. The surface of the pond is converted into water saturated marshy land.
Сейдалы-боздық кезең
Су деңгейінің бірінен соң бірі төмендеуі және субстраттың өзгеруі, Carex spp. және Juncus сияқты Cyperaceae және Graminae отбасыларының өкілдеріне орнығуға көмектеседі. Олар көлдің ортасына қарай өсетін өсімдіктердің тығыз қабатын құрайды. Олардың тамырсабалары топырақты одан әрі нығайтады. Су бетіндегі жапырақтар транспирация арқылы су деңгейін одан әрі төмендетіп, топыраққа қосымша жапырақ қалдықтарын қосады. Көкек шөбі жиналып, су деңгейінен жоғары көтеріледі, ал топырақ толығымен сулы болмайды. Осы ортада Mentha, Caltha, Iris және Galium сияқты шөптесін өсімдіктер (екіншілік түрлер) өсуге қолайлы жағдай туады, олар жақсы өсіп, қоршаған ортаға одан әрі өзгерістер енгізеді. Жарық сүйгіш жағдайлар қалыптасады және батпақты өсімдіктер жоғала бастайды.
Successive decreases in water level and changes in substratum help members of Cyperaceae and Graminae such as Carex spp. and Juncus to establish themselves. They form a mat of vegetation extending towards the centre of the pond. Their rhizomes knit the soil further. The above water leaves transpire water to lower the water level further and add additional leaf litter to the soil. Eventually the sedge peat accumulates above the water level and soil is no longer totally waterlogged. The habitat becomes suitable for invasion of herbs (secondary species) such as Mentha, Caltha, Iris, and Galium which grow luxuriantly and bring further changes to the environment. Mesic conditions develop and marshy vegetation begins to disappear.
Ормандық кезең
Топырақ жылдың көп бөлігінде құрғақ күйінде қалады және ылғалды орманды дамытуға жағдай жасайды. Оған Саликс (тал), Алнус (қарағай), және Популус (топтар) сияқты бұталар мен ағаштар еніп келеді. Бұл өсімдіктер мекен ортасына көлеңке беру арқылы әсер етеді, транспирация арқылы су деңгейін одан да төмендетеді, топырақты байытады және хумус жинақталуына, сонымен қатар микроорганизмдердің қатысуына ықпал етеді. Осы типтегі ылғалды орман карр деп те аталады.
The soil now remains drier for most of the year and becomes suitable for development of wet woodland. It is invaded by shrubs and trees such as Salix (willow), Alnus (alder), and Populus (poplar). These plants react upon the habitat by producing shade, lower the water table still further by transpiration, build up the soil, and lead to the accumulation of humus with associated microorganisms. This type of wet woodland is also known as carr.
Басты кезең
Ақырында, өзін-өзі қайта жаңартатын климакс қауымдастығы қалыптасады. Климат ылғалды болса, ол орман, субылғалды ортада – дала, ал құрғақ және жартылай құрғақ жағдайларда – шөл болуы мүмкін. Орман шөптер, бұталар, мохтар, көлеңке сүйгіш өсімдіктер және ағаштарды қоса алғанда, өсімдіктердің барлық түрлерінің болуымен сипатталады. Климакс өсімдігінде декомпозиторлар көптеп кездеседі. Тұқымдалу қауымдастықтарының даму кезіндегі негізгі өзгерістер – субстраттың қалыптасуы, судың тереңдемеуі, гумус пен минералдардың қосылуы, топырақ құрылымының жақсаруы және топырақтың ауамен толуы. Су қоймасы шөгіндімен толғанда, ашық судың көлемі азаяды және су тереңдеген сайын өсімдіктердің түрлері ішке қарай жылжиды. Көптеген жоғарыда аталған қауымдастықтарды су қоймасында бірге өсіп жатқанын көруге болады. Орталық бөлігін су бетінде және су астында өсетін өсімдіктер, жағаға жақын жерлерде қамыс, ал шеттерінде – қамыстың және құрақтардың өсуімен сипатталады. Әрі қарай құрғақ жерде бұталар мен ағаштар өседі.
Finally a self perpetuating climax community develops. It may be a forest if the climate is humid, grassland in case of sub humid environment, or a desert in arid and semi arid conditions. A forest is characterized by presence of all types of vegetation including herbs, shrubs, mosses, shade loving plants and trees. Decomposers are frequent in climax vegetation. The overall changes taking place during development of successional communities are building up of substratum, shallowing of water, addition of humus and minerals, soil building and aeration of soil. As the water body fills in with sediment, the area of open water decreases and the vegetation types moves inwards as the water becomes shallower. Many of the above mentioned communities can be seen growing together in a water body. The center is occupied by floating and submerged plants with reeds nearer the shores, followed by sedges and rushes growing at the edges. Still further are shrubs and trees occupying the dry land.
Мысалдар
Мысал ретінде, Ұлыбританияның Шропшир округінде орналасқан Свитмир деп аталатын кішкентай тоңазытқышты көл келтіруге болады. Свитмир – соңғы мұз дәуірінің соңында температураның көтерілуіне байланысты пайда болған көптеген кішкентай тоңазытқышты көлдердің бірі. Мұз шамамен 10 000 жыл бұрын еру және шегінуді бастады. Климаттың бірте-бірте жылынуы балдырлардың, су лилияларының және суда жүзетін өсімдіктердің көлге қоныстануына жағдай жасады. Бұл, мәні бойынша, пионерлік түрлер болды. Олар өлген кезде, көл төсіндегі шөгінділерге органикалық заттар қосылып, осымен құнарлылығы артып, тереңдігі азайды. Соның нәтижесінде, қамыс, құрақ және қамыстың сияқты терең тамырлы түрлердің дамуына мүмкіндік туды. Осы кезде көлде қалың органикалық заттардан тұратын жүзбелі арал пайда болады. Құрақ пен қамыстың тамырлары тереңге түсетіндіктен, бұл биоқұрылысты ынталандырды, ол көбірек шөгінділерді ұстап, саздардың, жылында мен қарағаштардың орналасуына жағдай жасады. Бұл процесс судың тереңдігін одан әрі азайтып, көл төсін көтерді, осылайша оны құрғақтандырды. Құрғақ жағдайлардың нәтижесінде, аймақта кең ауқымды түрлердің мекендеуіне мүмкіндік болды. Биржа және қарағаш басымдыққа ие болды. Өскен барлық түрлер жануарлар, құстар, жел немесе су арқылы тұқымдардың таралуының нәтижесінде пайда болды. Су деңгейі биоқұрылыстың арқасында одан әрі төмендеді, сондай-ақ температураның жоғарылауына байланысты көлден булану да артты. Биржаның жапырағы астында жердегі бұталар мен шөптер өркендеді. Бұл қышқылдықты арттырып, қоректік заттардың алмасу қарқынын күшейтті. Аймақ жасанды түрде кептірілді, бұл емен мен күлдің қауымдастығының дамуына мүмкіндік берді. Бұл – серальдық саты. Қазір көлді толығымен кептіріп, емен мен күлді ормандарға айналдырудың алдын алу үшін белгілі бір түрлерді кесу арқылы басқару жүзеге асырылуда. Гидросердің тағы бір мысалы – Шотландияның Арран аралында орналасқан Лох а'Мюлин. Бұл кішкентай көл соңғы мұз дәуірінің соңында жиналған материалдың тізбегінің артында жатыр. Көл гидросердің ерекше белгілерін көрсетеді, тұщы су бетінен бастап кішкентай пионерлік өсімдік түрлерінен қарағаш пен жылынданың субклимакстық өсімдік қауымдастығына дейін дамиды. Емен мен бұталы ормандардың климакстық өсімдігі жайылымдық жерлерді тазалау және қызыл бұғы мен қоянның жайылуы сияқты адамның әрекетінен туындаған әсерінен әлі де толыққанды жетілмеген.
An example is a small kettle lake called Sweetmere, in Shropshire, UK. Sweetmere is one of many small kettle lakes which formed at the end of the last glacial period when the temperatures began to increase. The ice began to melt and retreat approximately 10,000 years ago. As the climate slowly began to warm this allowed algae, water lilies and floating aquatic plants to begin to colonise the lake. These, in essence, were the pioneer species. Once these began to die it provided organic matter to the lake bed sediment and therefore increased fertility and reduced depth. As a result, this allowed deeper rooted species to develop such as reed, bulrush and reedmace. At this point there is a growing floating raft of thick organic matter within the lake. Because the bulrushes and reeds have relatively deep roots, this encouraged bioconstruction which traps more sediment, allowing sedges, willow and alder to become established. This process further decreased the water depth and raised the lakebed thus making it drier. Drier conditions now meant that a wider range of species could inhabit the area. Birch and alder came into dominance. All species which have grown have occurred because of seed transfer either by animals, birds, wind, or water transfer. Water level is further reduced as a result of further bioconstruction and also due to increasing temperatures there is increased evaporation from the lake. Underneath the birch canopy developed terrestrial shrubs and grasses. This then increased the acidity which increased the rates of nutrient exchange. The area has been artificially drained and this allowed the oak and ash community to develop. This is the seral stage. The lake is now being managed by cutting down certain species in order to stop the whole lake becoming dried up and dominated by the oak and ash woodland. Another example of a hydrosere is Loch a' Mhuilin, located on the Isle of Arran, Scotland. This small lake lies behind a ridge of material deposited towards the end of the last ice age. The lake exhibits characteristic features of a hydrosere, the succession from a fresh water surface with small pioneer plant species to a sub climax vegetation of alder and willow. The climax vegetation of oak and beech woodland has not been achieved due to the impact of human activities of clearing grazing land, as well as grazing by red deer and rabbits.