Кіріспе

Парламенттік рәсімдер

Сенаттың тұрақты ережелері – АҚШ Сенатының өзінің ішкі тәртібін реттейтін қабылданған парламенттік рәсімдері. Сенаттың ережелерді белгілеу өкілеттігі АҚШ Конституциясының бірінші бабының бесінші тармағынан туындайды: «Әрбір палата өз өкіметтік іс-қимылының ережелерін анықтауға құқылы».

Қазіргі уақытта қырық бес ереже бар, соңғы түзету 2013 жылдың 24 қаңтарында қабылданды. Жаңа ереже 2006 жылы енгізілді, ол 2006 жылғы Заңнамалық ашықтық және жауапкершілік туралы заң арқылы 44-ші ереже ретінде қосылды. Қатаң ережелер көбінесе бірауыздан келісіммен күшін жояды.

Кворум

Конституцияда Сенаттың көпшілігі іс жүргізу үшін кворум құрайды делінген. Сенат ережелері мен дәстүрлеріне сәйкес, кворумды шақыру арнайы көрсетілмесе, кворумның бар екені есептеледі. Кез келген сенатор "кворумның жоқтығын ұсыну арқылы" кворумды шақыруға болады; содан кейін хатшы Сенат тізімін оқиды және кімдердің бар екенін тіркейді. Көбінесе сенаторлар кворумды анықтау үшін емес, отырысты тоқтатпай, іс жүргізуді уақытша тоқтату үшін кворумды шақырады. Мұндай тоқтатпаның мақсаты алуан түрлі болуы мүмкін; көбінесе бұл Сенат басшыларына ережеден тыс келісімдерге келуге немесе сенаторларға мүмкіндік күтіп отырып, палатада үнемі болудың қажеті болмай, Сенат залына келіп сөз сөйлеуге уақыт беруге мүмкіндік береді. Қажеттілік тугеннен кейін, кез келген сенатор кворумды шақыруды бірауыздан жоюға рұқсат сұрай алады.

Талқылау

Сенатқа төрағалық етуші лауазымды адам, Сенат Төрағасы (Президенттің орынбасары) немесе көбінесе уақытша Президент (ерекше жағдайларда Бас судья төрағалық етеді) болып табылады. Дебаттар барысында сенаторлар төрағалық етуші рұқсат берген жағдайда ғана сөйлей алады. Дегенмен, төрағалық етуші сөз сөйлеуге ниет білдірген алғашқы сенаторды міндетті түрде мойындауы керек. Осылайша, төрағалық етуші дебаттың бағытына көп әсер ете алмайды. Көбінесе көпшілік және азшылық көшбасшыларына дебаттар кезінде басымдық беріледі, тіпті егер басқа сенатор бірінші болып тұрса да. Барлық сөздер төрағалық етушіге "Мырза Президент" немесе "Ханым Президент" деп тікелей жолданып айтылуы тиіс. Сөз кезінде тікелей төрағаға ғана сөйлеуге болады, ал басқа мүшелер туралы үшінші жақта айтылуы керек. Көп жағдайда сенаторлар бір-біріне есімдерімен емес, штаттары бойынша аталады, мысалы, "Виргиния штатының аға сенаторы" немесе "Калифорния штатының кіші сенаторы" деп. Сөздердің мазмұнына қатысты шектеулер өте аз, сондай-ақ сөздер Сенат қарастырып жатқан мәселеге тікелей қатысты болуы міндетті емес. Сенат Ережелерінде бір заң шығару күні ішінде сенатордың бір ұсыныс немесе заң жобасы бойынша екі реден артық сөз сөйлеуіне тыйым салынған (заң шығару күні Сенаттың отырысын бастауымен және аяқтауымен анықталады, демек, ол күнтізбелік күнмен сәйкес келе бермейді). Бұл сөздердің ұзақтығы ережелермен шектелмейді, сондықтан көп жағдайда сенаторлар қалағанша сөйлей алады. Көбінесе Сенат бірауыздан келісімдерді қабылдайды, олар сөйлеу уақытына шектеулер қояды. Басқа жағдайларда (мысалы, бюджет процесі үшін) шектеулер заңмен белгіленеді. Бірақ, жалпы алғанда, шектеусіз пікір алмасу құқығы сақталады.

Филибустер

Филибостер – заң жобалары мен ұсыныстарды ұзаққа созылған пікір таластар арқылы қабылдауға кедергі келтіру үшін қолданылатын тактика. Филибостерге ұзақ сөздер айту, пікір таласты кешіктіруге бағытталған ұсыныстар мен көптеген түзетулер енгізу қатысты болуы мүмкін, бірақ бұл міндетті емес. Сенат тарихындағы ең ұзақ филибостерлік сөйлеуді Стром Турмонд жасаған, ол 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның қабылдануын тоқтатуға бағытталған сөйлеуін жиырма төрт сағаттан астам уақытқа созды. Сенат филибостерді тоқтату үшін «клотура» процедурасын қолдана алады. Көп жағдайларда, «клотураны» қолдану үшін Сенаттың үштен бесінің қолдауы қажет. «Клотура» сирек қолданылады, себебі қажетті көпшілікті алу үшін көбінесе екі партияның қолдауы қажет болады. Егер Сенат «клотураны» қолданса, пікір талас дереу тоқтатылмайды; керісінше, пікір талас уақыты тағы үштен бес дауыспен ұзартылмаса, отыз сағатқа дейін шектеледі.

Жабық сессия

Кейде Сенат құпия немесе жабық отырыс деп аталатын отырысқа жиналады. Жабық отырыс кезінде палата есіктері жабылады және құпиялылыққа ант бермеген, жабық отырыстың ережелерін білмейтін немесе отырыс үшін қажет емес адамдар галереялардан толығымен шығарылады. Жабық отырыстар сирек болады және әдетте Сенат ұлттық қауіпсіздікке қатысты маңызды ақпарат, президенттен келген жеке хабарламалар, немесе импичмент процесінде Сенаттың өзіндік талқылаулары сияқты аса құпия мәселелерді талқылайтын жағдайларда ғана өткізіледі. Кез келген сенатор, егер ұсыныс қолдау тапса, жабық отырыс ұйымдастыруға құқылы.

Дауыс беру

Талқылау аяқталғаннан кейін, қаралып отырған ұсыныс дауысқа салынады. Көп жағдайда Сенат дауыспен дауыс береді; төраға сұрақ қояды, ал сенаторлар «Иә!» (ұсынысты қолдайды) немесе «Жоқ!» (ұсынысқа қарсы) деп жауап береді. Содан кейін төраға дауыс берудің нәтижесін жариялайды. Алайда, кез келген сенатор төрағаның бағалауына шағымданып, жазбаша дауыс беруді сұрай алады. Мұндай өтініш, қатысқан сенаторлардың бестен бірі қолдаса ғана қанағаттандырылады. Бірақ, практикада сенаторлар жазбаша дауыс беру туралы өтініштерді сыпайылықтың белгісі ретінде қолдайды. Жазбаша дауыс беру кезінде хатшы Сенат тізімін әліппелік тәртіппен оқиды; әр сенатор өз аты аталғанда жауап береді. Атаулы шақыруды өткізіп алған сенаторлар, дауыс беру аяқталмаса, дауыс бере алады. Дауыс беру рәистің қалауынша жабылады, бірақ кемінде он бес минут ашық болуы керек. Егер дауыс тең болып шықса, қатысқан вице-президент шешуші дауыс беруге құқылы. Егер вице-президент қатыспаса, ұсыныс қабылданбайды.

Комитеттер

Сенаттағы міндеттер он алты тұрақты комитет, төрт таңдамалы комитет, төрт бірлескен комитет және кейде уақытша комитеттер арасында бөлінеді. Сенат регламенті әр комитеттің өкілетін анықтайды; мысалы, Сыртқы қатынастар комитеті шетелдік саясатқа қатысты барлық мәселелермен айналысады. Комитеттер, тиісінше, "кіші заң шығарушы органдар" ретінде жұмыс істейді, үкіметтік операцияларды қадағалайды, заңдық қарастыруға жарамды мәселелерді анықтайды, ақпарат жинап, бағалайды және өздерінің құзыретіне жататын мәселелер бойынша бас органына ұсыныстар береді. Сенат регламенті комитеттерге өздерінің қарауына жататын заңнамаға қатысты маңызды бақылау құқығын береді, ұсынылған заң жобалары тиісті комитетке жіберіледі, ол тыңдаулар өткізе алады, заң жобаларын "өзгерте алады", заң жобаларын "біріктіріп таза заң жобасын" жасай алады немесе заң жобасын мүлдем қарастырмауға болады (сенаторлар комитеттерді айналып өтуге мүмкіндік беретін шаралар бар, бірақ көбінесе сенаторлар комитет жүйесі арқылы жұмыс істейді). Сенаттағы партияның өкілдігінің үлесі әр комитеттегі орын санының үлесін анықтайды.

Татуласу

Шығыстарға, кірістерге және федералды қарыз шегіне әсер ететін заңнама "Жазылу" деп аталатын арнайы ережелер процесімен реттеледі, ол талқылауды жиырма сағатқа шектеу арқылы келіспеушіліктің алдын алады. Конгресс жылына үшке дейін жазылу заң жобасын қабылдай алады, олардың әрқайсысы жазылудың бір тақырыбына (кірістер, шығыстар немесе қарыз шегі) қатысты болады. Бірақ, егер Конгресс осы тақырыптардың бірінен астамды қамтитын жазылу заң жобасын қабылдаса, ол сол жылы бұрынғы жазылу заң жобасында қарастырылған тақырыптардың біріне қатысты басқа жазылу заң жобасын қабылдай алмайды. Жазылу арқылы дискрециялық шығыстарды (жылдық бөлу процесі арқылы бақыланатындар) немесе Әлеуметтік қамсыздандыру шығыстарын өзгертуге болмайды және оны Бёрд ережесі шектеуде, ол сенаторларға шығыстарға, кірістерге немесе қарыз шегіне "байланысы жоқ" ережелерді тоқтатуға мүмкіндік береді.

Тағайындаулар

АҚШ-та белгілі бір мемлекеттік лауазымдарға президент тағайындайды, бірақ Сенаттың мақұлдауы қажет. Сенаттың XXXI ережесі президенттің үміткерлерін қарау процесін реттейді. Көптеген лауазымдар үшін үміткерлік алдымен Сенат комитетінің қарауына жіберіледі. Әдетте, бұл тағайындалатын лауазымға қатысты мәселе немесе ведомство бойынша құзыреті бар Сенат комитеті болады. Комитет тарапынан қоғамдық тыңдау өтуі мүмкін. Тарихи деректерге сәйкес, азаматтық қызметке тағайындалғандардың шамамен жартысы тыңдаусыз-ақ мақұлданған. Комитет қараудан кейін оң пікір, теріс пікір бере алады немесе пікір білдірмейді. Комитет әрекеттен бас тартуы да мүмкін. Процесті жеңілдету және комитеттің қолдауымен Сенат бірауыздан келісім арқылы комитет әрекет етпестен үміткерлікті қараудан босата алады.