Кіріспе

жануарлардың әні ғылыми әдебиетте нақты анықталмаған термин, ал көбірек мағынаны білдіретін «дыбыстанулар» термині жиі қолданылады. Ән әдетте бірнеше сөз тіркесін қамтитын, бір-бірінен кейін келетін бірнеше дауыстық дыбыстардан тұрады. Кейбір дереккөздер қарапайым дауыстықтарды «шақырулар» деп атайды, ал «ән» терминін күрделірек дыбыстарға қолданады. Көптеген жануарлар тобында, соның ішінде киттер (киттер мен дельфиндер), құстар, бақалар және адамдарда әнге ұқсас дыбыстар анықталды. Әннің әлеуметтік таралуы құстар мен киттер тобында кездеседі.

Сүтқоректілер

Көптеген сүтқоректілер өкпеден ауаны көмекей арқылы өткізіп, дауыс жолдарының дірілдеуі арқылы дыбыс шығарады. Дыбыс содан кейін көмекей үстіндегі дауыс жолына енеді, оны дыбыс шығарудың әртүрлі өзгерістерін жасау үшін реттеуге болады, бұл дауыстық белгілерді нақтылай түседі. Дыбыс дірілдеуі бастың ішіндегі "мелон" деп аталатын мүшеге жеткізіледі, оның пішіні дыбысты басқару және бағыттау үшін өзгертіле алады. Адамдар мен басқа сүтқоректілерден өзгеше, тісті киттер дауыс шығару үшін қолданылған ауаны қайта пайдалана алады, бұл киттерге ауаны шығармай ән салуға мүмкіндік береді.

Ануран

Сүтқоректілер сияқты, анурандар да кеуде қуысы мен дауыстық байланыстарға ие, олар дыбыс тудыру кезінде дірілдерді жасауға қолданылады. Бұл қалталар дыбысты күшейтуге және оны нақтылап реттеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ дауыс шығару кезінде ауаны өкпеге кері итеруге көмектеседі. Құстардың негізгі дауыс органы сіринкс деп аталады, ол трахеяның айырылысында орналасқан және сүтқоректілерде кездеспейді. Ауа тыныс алу жолынан өтетін кезде сіринкс және оның ішіндегі жарғақтар дірілдеп, дыбыс тудырады. Құстар дем алу және дем шығару кезінде үздіксіз ән шырқауға қабілетті және бірнеше минут бойы тоқтамай ән айта алады. Мысалы, көк шаңшығы (Alauda arvensis) бір сағатқа дейін үнемі ән шырқай алады. Кейбір құстар дем алу мен дем шығару кезінде әннің сипаттамаларын өзгертеді. Брюэрдің торғайы (Spizella breweri) дем шығару кезінде жылдам дірілдеу мен қысқа дем алу кезінде баяу дірілдеу арасында ауысады. Сіринкстің екі жартысы жеке-жеке өкпелерге қосылады және тәуелсіз басқарылуы мүмкін, бұл кейбір құстарға бір уақытта екі бөлек нотаны шығаруға мүмкіндік береді. Ортоптералар, оның ішінде саңырауқұлақтар мен кеудеқұлақтар (Tettigoniidae тұқымдасы) дыбыс тудыру бойынша ең көп зерттелген жәндіктердің бірі болып табылады. Бұл жәндіктер бір қанатындағы сырғытқыш тәрізді құрылымдарды қарсы қанаттағы тісті құрылымдармен сүртіп, діріл тудырады, нәтижесінде әртүрлі дірілдеу және шырылдау дыбыстарын шығарады. Саранчалар және басқа да шегірткелер (Caelifera) артқы аяқтарымен қанат бетіндегі тіректерге жоғары-төмен қозғалыспен сүртіледі. Цикадалар (Cicadoidea суперотбасы) ортоптералардан әлдеқайда күшті дыбыс шығарады, олар қанаттардың артында іштің түбінде орналасқан тимбалдар деп аталатын мүшелер жұбына сүйенеді. Мысалы, көптеген бақалар жұптасу үшін дірілдеу ноталарын пайдаланады, бірақ агрессивті аумақтық көрсетулер кезінде басқа дауыстық үлгілерге ауысады. Құстардың ән айтуы жыныстық таңдау арқылы пайда болған деп саналады. Әнші құстардың ұрғашылары әлеуетті жұптастарды әннің мөлшері, күрделілігі, қиындығы және жергілікті диалекттің болуы сияқты қасиеттеріне сүйене отырып бағалайды. Ән шығару еркектердің салауаттылығының көрсеткіші болып табылады, өйткені дауыс шығару үшін энергия мен уақыт қажет, сондықтан ұзақ уақыт бойы жоғары деңгейде ән шығара алатын еркектер, аз дауыстайтын еркектерге қарағанда салауаттырақ болуы мүмкін. Кейбір түрлер ұрғашылар жақын болғанда, олардың құдалық шақыруларын өзгертеді. Еркек шыны бақаларда (Hyalinobatachium fleichmanni) жақын маңдағы басқа бақаны байқағанда ұзақ жиілігі модуляцияланған дауыстық дыбыс шығарылады, бірақ ұрғашы жақындағанда қысқа шырылдау әніне ауысады.

Агрессия және аумақтық қорғаныс

Әннің тағы бір маңызды функциясы – көбелек шағылысу маусымында еркектер арасындағы агрессияны көрсету. Қоңырбас және құстар екеуі де аумақтық көрсетулерде ән салу арқылы өздерінің агрессивті ниеттерін білдіреді. Еркек жабайылар, әдетте, төмен жиілікті дыбыстарға қарағанда жоғары жиілікті дыбыстарға жеңілірек жақындайды, себебі дыбыс шығарушы жабайының кішкентай, қауіпсіз бәсекелес деп есептеледі. Мұндай айырмашылықты білу көптеген моногамды түрлер үшін жұптасу үшін маңызды. Мысалы, теңіз құстары көбінесе жұптастарын тану үшін дауыстық үлгілерді пайдаланады. Көптеген отарлық ұя салатын құстарда ата-ана мен баласын тану өте маңызды, бұл ата-аналарға ұялау орындарына оралғанда өз балаларын табуға мүмкіндік береді. Аскалы қарлығаштардың (Petrochelidon pyrrhonota) жас кезінде ата-анасының әніне жауап беруге бейім екендігі көрсетілді, бұл дауыс арқылы баласын танудың бір жолын қамтамасыз етеді. Көптеген түрлерде жас құстар әндерін сол түрдің ересек еркектерінен, әдетте әкелерінен үйренеді. Бұл алғаш рет шалалаларда (Fringilla coelabs) дәлелденді. Әлеуметтік оқшаулықта өскен шалалалар аномальды әндер шығарады, бірақ шалала әндерінің жазбаларын ойнату жас құстарға өз түрлеріне тән әндерді үйренуге мүмкіндік береді. Ән үйрену көбінесе өмірдің алғашқы кезеңінде сезімтал оқу кезеңін қамтиды, осы кезеңде жас құстар ересек болғанда дұрыс ән салу үшін тәлімгер жануарлардың әнін тыңдауы керек. Ән үйрену екі кезеңде жүреді: сезімдік және сезімді-қимылдық фаза. Сезімдік фазада құстар тәлімгер жануардың әнін жаттап алып, түрге тән әннің үлгісін қалыптастырады. Ән үйренудің дұрыс жүруі үшін жас құстар өз дауыстық өнімдерін ести және жетілдіре білуі керек, ал субәндің дамуына дейін саңырау құстар ересектерге тән әнді үйрене алмайды. Құстардың ән үйрену үшін сезімтал кезеңге ұшырауы түрлерге қарай өзгереді, бірақ көбінесе өмірдің бірінші жылында болады. Көптеген құстар әнді бірінші жылы үйренсе де, қоңырбас құстарда сезімтал кезең кешіктіріледі, ол шамамен бір жылдан кейін, ұядан шыққаннан кейін пайда болады. Басқаша айтқанда, тікелей тәлімгердің өзара әрекеттесу қабілеті өз түрінен алынған жазбалардың таныс болуынан артық.

Кит әнінің мәдени берілуі

Тік жолмен берілу (ата-анадан балаға) ән үйренудің әдеттегі қасиеті болса да, бір ұрпақтағы жануарлар арасында көлденең жолмен берілу де мүмкін. Көк киттердің еркектері өмір бойында әртүрлі әндер шығарады, олар популяциядағы басқа еркектерден үйренеді. Бір популяциядағы еркектер жұптасу маусымында бірдей ән орындауға бейім, ол жұптасуға тартуға қатысатын өте стереотипті дауыстық көрсетілімнен тұрады. Осы әндердің мәдени тұрғыдан берілуі жылдар бойы үлкен географиялық қашықтықтарда жүзеге асады, бір зерттеуде 11 жыл ішінде Оңтүстік Тынық мұхитының батыс және орталық аймандары арасында ән таралуы байқалды.