Кіріспе

Шаңғы геометриясы – шаңғының пішіні. Қозғалыс бағыты бойынша сипатталғанда, шаңғының алдыңғы жағы, әдетте сүйір немесе дөңгелек болып келетін, ұшы, ортасы – белдеуі, ал артқы жағы – құйрығы деп аталады. Шаңғының негізгі қасиеттерін анықтайтын төрт негізгі параметр бар: ұзындығы, ені, бүйірлік қисықтығы және иілуі. Шаңғылар нақты мақсаттарға арналған ерекшеліктерімен де ерекшеленеді. Мысалы, кедір-бұдырлы трассаларға арналған шаңғылар кедір-бұдырдың жылдам және тізгінсіз бұрылыстарынан соққыларды жұмсарту үшін өте икемді, ал қарлы жағдайға арналған шаңғылар терең, жұмсақ қарда жақсы "көтерілу" үшін әлдеқайда кең болып жасалады.

Ұзындығы мен ені

Шаңғының ұзындығы мен ені оның жалпы бетін анықтайды, бұл шаңғының жүзу қабілетін, яғни қарға батудың орнына үстінде қалуын көрсетеді. Кросс-кантри шаңғылары соқпақты азайту үшін тар болуы керек, сондықтан қажетті жүзу үшін ұзын болады. Альпілік шаңғылар көбінесе соқпақты азайтуға арналмайды, сондықтан олар көбінесе қысқарақ және енірек болады. Төбеден түсу жарыстарында қолданылатын шаңғылар ұзын, бірақ иілген қырлары бар, жылдамдық пен кең бұрылыстарға арналған. Слалом шаңғылары, сондай-ақ көптеген демалыс шаңғылары тығыз және оңай бұрылыстар жасау үшін қысқарақ және күштірек иілген қырлары бар. Жолдан тыс шаңғылар үшін кеңірек шаңғыларға басымдық беріледі, олар ұнтақ қардың үстінде жақсы жүзеді. Барлық тау және жолдан тыс шаңғылардың ені 1990 жылдардан бері артты, сол кезде 85 мм ені кең пудер шаңғысы деп есептелген. 2010 жылдан бастап көптеген танымал шаңғы өндірушілер 90 мм-ден бастап 120 мм-ге дейін немесе одан да көп ені бар, көп мақсатты фрирайд шаңғыларын жалпы жұртшылыққа сатады.

Ұңғылары мен құйрықтары

Шаңғының ұшы көбінесе қарға тиеді және онымен сырғанау үшін әдетте жоғары қарай иілген болады. Шаңғы спортының көп бөлігінде ұштар үшкір болған, бірақ ені жақсырақ пішінделген шаңғылардың пайда болуы дөңгелек пішіндерге көшуге алып келді. Шаңғының құйрықтары түзу болып қалады және көбінесе солай болып кетеді. Фристайл шаңғы спортында, шаңғышы көбінесе кері шаңғы тебуі мүмкін болғандықтан, шаңғының құйрығы мұрын сияқты иілген, екі ұшты дизайн жиі қолданылады, бұл шаңғыны екі бағытта да бірдей басқаруға мүмкіндік береді. Шаңғы дизайнында кейде қайта пайда болатын нәрсе – құйрық пішімі, онда шаңғының артқы жағында көбінесе V пішіндес кесік жасалады. Бұл құйрықты екі дербес бөлікке бөледі. Бұрылғанда, шаңғының тек бір жиегі қарға жанасады, ал дәстүрлі шаңғы дизайнында бұл қысым бұрылу күшін және шаңғыны қарға жалпақтап, жиегінен айыруға ұмтылатын бұрылу күшін тудырады. Құйрық пішімі екі ұшты дербес қозғалуға мүмкіндік береді, бұл бұрылу күшін азайтады және теория бойынша жиекті берік ұстауға көмектеседі.

Камбер және рокер

Камбер – шаңғыны бүйірден қарағандағы пішіні. Әдетте шаңғының ұшы мен құйрығы жерге тигенде, белі ауада қалуы үшін жасалады. Камберсіз, шаңғышының салмағы белге түскенде, салмақ аяққа жақын жерде таралып, ұзындығы бойымен азаяды. Камбер салмақты ұштар мен құйрықтарға бөліп, шаңғышының салмағын көтеретін бетті кеңейтеді, соның арқасында шаңғы жиегінің бетке жанасуы жақсарады. Бұл техника алғаш рет Норвегияның Телемарк аймағындағы шаңғы жасаушылар тарапынан енгізілді және 20 ғасыр бойында көп өзгермеді. Егер қисықтың пішіні кері болса, пайда болатын профиль рокер деп аталады (кейде кері камбер немесе теріс камбер деп те айтылады). Тегіс бетте рокерлі шаңғының белі жерге тиеді, ал ұштары мен құйрықтары дәстүрлі камберлі шаңғыға қарағанда әлдеқайда ертерек көтеріледі. Бүгінде тау шаңғыларында көбінесе рокер мен камбердің үйлесімі қолданылады. Бұл көбінесе сезімді болмайды, белде табиғи қисықтық, ал ұштар мен құйрықтарда рокер болады. Мұндай конструкцияларда көбінесе жақтағы кесік те жоқ, олар қармен өзара әрекеттесу арқылы шаңғының тегіс бұрылуына себеп болатын қисық пішінге ие болады. Параболалық пішіннің бір кемшілігі – оның ұшы мен құйрығындағы айтарлықтай енділік, бұл үлкен бұрылма инерциясына ие дизайнды тудырады. Бұл әсерді азайту үшін шаңғылар едәуір қысқа болып, моменттік тетігі қысқартылды. Ұштар мен құйрықтардағы үлкен "құрақтарға" қарамастан, шаңғының жалпы ауданы азайды, бұл оларды жұмсақ қарға батып кетуіне себеп болды. Осының салдарынан, параболалық дизайн қызмет көрсетпейтін нарықтардың қатарында терең қардағы және таудан тыс шаңғылар қалды. Бірнеше жыл бойы терең қарға арналған бірнеше шаңғы пайда болды, соның ішінде 1990 жылдардың басында және ортасында шыққан Volant Chubb және басқа да «семіз шаңғылар». 1996 жылы еркін шаңғышы Шейн Макконки Elan дизайнында шаңғы теуіп, олардың қарға батып кеткенін байқады. Қарда көбірек «көтерілу» үшін ол Аляскада шаңғымен жүзіп жүргенде су шаңғысына шаңғы байлауларын орнатуға тырысты. Ол Volant компаниясымен металл негізді өндіріс әдісін біріктіріп, алюминийден жасалған Volant Huckster шаңғысын жасауға кірісті. 1998 жылы ол Huckster-ді досы Скотт Гаффнимен бірге сынақтан өткізді, ол өзінің бүгілген Chubbs жаңа дизайнынан жақсы шығып тұрғанын хабарлады, себебі ұштары қарға батпады. Макконки бұл дизайнды алып, 2002 жылы банан тәрізді кері қисықтық пен теріс жақтағы радиусты қамтитын радикалды Volant Spatula жасау үшін пайдаланды. Қатаң қарда шаңғыны бұру қиын болды, бірақ терең қарда ұштары мен құйрықтары бүгіліп, оларды қисыққа түсіретін қисық пішін пайда болды. Макконки K2 Sports компаниясына көшіп, 2006 жыл шамасында ұқсас Pontoon дизайнын ұсынды. Бұларға бренд пен маркетингке байланысты түрлі атаулар берілуі мүмкін, мысалы «толық рокер», «барлық тау рокері», «гибрид» және т.б.

Жыныстық ерекшелік

Әйелдерге арналған шаңғылар 1980-ші жылдары қолдануға түсе бастады. Еркектерге арналған шаңғылармен салыстырғанда, әйелдер шаңғылары көбінесе жеңіл және қысқа болады.

Бүйірінен кесу

Sidecut – шаңғының жоғарыдан қарағандағы құмсағат пішіні. Шаңғының 1808 жылға дейін, яғни норвегиялық шеберлер ойлап тапқаннан бері белгілі бір sidecut-ы болған. Одан бері, параллель жиектері бар тік шаңғы тек жеңіл тау шаңғысы ретінде және қазіргі заманғы секіру шаңғысы ретінде қолданылады. Альпілік шаңғыларда sidecut пішіні ондаған жылдар бойы біртіндеп тереңдеген. Бүгінде терең sidecut-тар шаңғының қысқа, нақты бұрылыстар жасауына көмектеседі. Көптеген шаңғы сатушылар бұрылу радиусы бойынша шаңғы таңдауға мүмкіндік береді. Жарысқа арналған слалом шаңғысы үшін бұл көрсеткіш 12 метрге дейін төмендеуі мүмкін, ал Super G үшін әдетте 33 метрді құрайды. Sidecut – шаңғының немесе сноубордтың белі шаңырағынан ұштарына қарағанда тар болу деңгейі. Бұл – шаңғының шетінен ұшына дейін созылатын, сағат пішініндегі қисық сызық. Осы қисық сызық шаңғының қалай бұрылатынын анықтайды: қисық сызық неғұрлым терең болса, бұрылыс та соғұрлым тығыз болады. Түзу шаңғылардың sidecut-ы аз болғандықтан, олардың бұрылу радиусы үлкенірек болады және жоғары жылдамдықтарда тұрақтырақ болады. Sidecut радиусы – шаңғының, сноубордтың немесе скибордтың ішкі қисығына сәйкес келетін қисықтың радиалды өлшемі. Мысалы, радиалды sidecut-та белгілі бір радиусы бар шеңбер sidecut қисығына дәл сәйкес келеді. Бұл радиус – өндірушінің берген техникалық сипаттамасы. Дегенмен, радиус тұрақты болуы міндетті емес. Sidecut қисықтығын сипаттау үшін парабола немесе клотоид сияқты математикалық функциялар жиі қолданылады. Сонымен қатар, бірнеше радиустар бөлік-бөлік тігіліп біріктіріледі. Альпілік шаңғының дизайны үш ерекше өзгеріске ұшырады. 1800 жылдардың басындағы шаңғылар мен 1990 жылдардың соңындағы заманауи үлгілерде sidecut өте аз болған, нәтижесінде жоғарыдан қарағанда төртбұрышты пішінді шаңғы пайда болған. 1993 жылы Elan SCX-тен бастап, одан кейін тез арада, бұл дизайн sidecut-ты күрт арттырды, бұл дизайн параболалық шаңғы деп аталды, кейінірек пішінді шаңғы деп танылды. Жарысқа арналған мағұл шаңғыларын қоспағанда, пішінді шаңғылар қалың қарда немесе қатты негізі бар қарда қолданылатын барлық жерде басымдылықты сақтап келеді. 2003 жылы Шейн Макконки жасаған Volant Spatula таныстырылымынан кейін "рокер" шаңғылары Солтүстік Америка нарығында танымал болды. Еуропалық шаңғышылар негізінен ойылған бұрылыстарға арналған толыққанды бұрылысты шаңғыларға адал болды. Сноубордтар мен скибордтардың sidecut-ы альпілік шаңғыларға қарағанда әлдеқайда көп, шамамен параболалық шаңғының орналасуына ұқсас. Бұл дизайн өздігінен дамыды және бастапқыда тегіс бұрылыстар жасауға арналған дизайнды таңдау үшін жасалған. Альпілік шаңғы бұрын сырғанау стиліндегі бұрылыстарға негізделген, ол "stemming" деп аталады, ол көп (немесе ешқандай) sidecut қажет етпеді және стильдер өзгерген сайын басқа дизайнмен тәжірибе жасаған жоқ. Сноубордшылар өз жабдықтары мен техникаларын жаңаша ойлап табуға мәжбүр болды және терең sidecut тәжірибе арқылы жақсы екенін анықтады. Альпілік шаңғы көптеген жылдар бойы жаяу жүргінші шаңғысына ұқсас пішінде болды, тек қысқарақ және енірек. Терең sidecut-тармен тәжірибелер шектеулі табысқа ие болды, бірақ сноубордтардың терең sidecut-тары одан әрі тәжірибелерге әкелді. 1993 жылы Elan SCX альпілік шаңғының өнімділігін күрт жақсартқан радикалды sidecut дизайнын енгізді. Басқа компаниялар тез арада Elan SCX дизайнына еліктеді және кейіннен "Біз қырық жыл бойы білетін барлық нәрсе қате екені анықталды" деп түсінді. Одан бері альпілік шаңғы дизайнында "пішінді" шаңғылар басымдыққа ие.

Ертедегі шаңғының дизайны

Қазіргі заманғы шаңғылар, Норвегияның Телемарк қаласында Сондер Норхейм жасаған, бір ғана қатты ағаштан қолмен жасалған және шамамен 4-5 мм бойшаңдыққа ие болған. Осыдан кейін материалдар мен құрылыста жаңа жетістіктерге қол жеткізілді, бірақ пішін тұрғысынан 1970 жылдарғы шаңғылар 1800 жылдарғы шаңғылардан көп ерекшеленбеді. 1939 жылы Дик Дюрранс Денвердегі Тор Гросуолд зауытынан 7 мм бойшаңдығы бар арнайы шаңғыға тапсырыс берді, ол слалом шаңғылары үшін жаңа стандартқа айналды. 1948/49 жылғы қыста Джерри Хиатт пен Тордың ұлы Джерри одан да үлкен бойшаңдықпен тәжірибе жасауға бел буды. Олар компанияның стандартты хиккори Rocket шаңғыларын алып, 15 мм бойшаңдыққа дейін ағаш кесіп өңдеді. Оларды сынағанда, олардың дөңгелек бұрылыстар сериясымен өте оңай бұрылатынын байқады. Бірақ бұл «тұқым Кристи» дәуірінде нашар форма деп есептелді, онда жақсы форма – J пішіндес өткір бұрылыстар сериясы болды, сондықтан екеуі де бұл дизайннан бас тартты. Дегенмен, осы дәуірдегі ағаш шаңғылар қазіргі шаңғылардың өнімділігін арттыруға қажетті бұрылыс қаттылығын қамтамасыз ете алмады. Хиатт пен Гросуолдтың тәжірибесі соншалық терең бойшаңдық талап етті, белдің тік қаттылығы аз болды, бұл дизайн үшін тағы бір мәселе тудырды.

Сноубордтар

Дизайнды түбегейлі өзгерту 1970 жылдардың ортасына дейін, алғашқы заманауи сноубордтардың енгізілуіне дейін болған жоқ. Бұрынғы үлгілердің болмауына байланысты, сноуборд дизайнерлері дұрыс конструкцияны табу үшін тәжірибелер жасауға мәжбүр болды. 1975 жылғы Burton Backhill тақтасы 17 мм жақтаулы қимаға ие болды, бұл тақтаға өте қысқа бұрылу радиусын сыйлады. Backhill қазіргі заманғы шаңғы дизайнымен салыстырғанда өте қарапайым технологиялық деңгейде болды, көбінесе фанерадан жасалған. Қазіргі заманғы шаңғының торсиондық қорап дизайны торсиондық беріктікті едәуір арттырып, тіпті үлкен жақтаулы қиманы тиімді етуге мүмкіндік берді. Алайда, сноубордтың қазіргі заманғы шаңғылардың әлдеқайда кең жақтаулы қимасын қолдана алатынын және мұндай қиманың тамаша бұрылу қасиеттерін қамтамасыз ететінін көрсеткеніне қарамастан, бұл дамудың нәтижесі шамалы болды. 1970 және 80 жылдары ірі шаңғы компаниялары сноуборд нарығына назар аудармады. Осы кезеңде Head Yahoo және әсіресе Atomic Powder Plus сияқты шаңғыларда жақтаулы қимамен тәжірибелер жүргізілді. Жарыстық алып слаломдағы өзгерістерге байланысты одан әрі дамулар орын алды, себебі қақпалар бір-бірінен алыстатылып, бұрылу саны көбейді. K2 компаниясы 10 мм жақтаулы қимасы бар GS Race үлгісімен жауап берді, сондай-ақ бірнеше ұқсас дизайн ұсынылды. Бұл шаңғылардың бұрылуы оңай болғанымен, олар арнайы өнімдер саналды және тек жарыс және жоғары өнімділік нарықтарына ұсынылды. 1980 жылдардың басында Olin компаниясында ерекше тәжірибе жасалды. 1984 жылы Olin компаниясының басшыларының бірі шаңғы дизайнері Фрэнк Меаттодан шаңғы тебуді оңайлатуға көмектесетін бастауыш деңгейіндегі шаңғы жасау мүмкіндігі туралы сұрады. Меатто және оның әріптес дизайнері Эд Пилпель бұрылуды жақсарту мақсатында радикалды жақтаулы қимамен тәжірибе жасауға бекінді. Олар 31 мм жақтаулы қимасы бар шаңғы жасады, бірақ оның ұштары 128 мм енді болды және олар прес машиналарына сыймады. Олар бұл мәселені шаңғыны бойлық бағытта екіге бөліп, қисықты тек ішкі жиегінде қалдыра отырып шешті, осы жиек бұрылысқа күш береді. Нәтижесінде, болашақта пайда болатын параболалық дизайнның жартысы құрылды. Шаңғы аяқ астында тым тар болғандықтан, байлауды орнату үшін қосымша платформалар қосу қажет болды. Компания 1986 жылы SIA сауда көрмесінде көрсету үшін 150 жұп өндірді, бірақ ешкім ерекше сыртқы түрімен көзге түсетін "Альберт" дизайнын сатып алмады.

Параболалық шаңғылар

Шаңғы дизайнының эволюциясын ілгерілеткен компания – словениялық Elan. Elan дизайнерлері әртүрлі мөлшерде жақтау жасау үшін реттелетін бұрандалары бар экспериментальді дизайн жасады және компанияның шаңғы командасының мүшелерін оларды әртүрлі параметрлерде сынап көруге шақырды. Бұл тез арада 22 мм-ге дейін жақтаудың күрт өсуі бұрылу өнімділігін айқын жақсартатынын көрсетті. Одан кейін бірнеше сынақ шаңғылары жасалды, Elan командасы олармен алып слаломда бірден көптеген жеңістерге қол жеткізді. 1993 жылы осы "Sidecut Extreme" немесе "SCX" шаңғыларының бірнешеуі сынақтар үшін АҚШ-қа жіберілді. Студенттік шаңғы тебудегі нәтижелер керемет болды, ал компания шаңғыларын оқу нарығы үшін арнайы жобалай бастады. Жыл соңына қарай "параболалық" дизайнның жақсаруы баршаға анық болды, ал SCX сауда баспасөзінде "жылдың шаңғысы" деп аталды. 1995 жылға қарай ескі үлгілер арзан бағамен сатылып, шаңғышылар жаңа үлгілерге бұрылды. 1997/98 жылдары жаңару аяқталды және тек параболалық үлгілер ғана өндірілді. Уақыт өте келе бұл шаңғылардың атауы өзгерді. Дизайнері Юрий Франко бастапқыда "параболалық" деп атаған термин, бұл шаңғылардың негізінен тіпті жаңадан бастаушыларға тиімді, нақты бұрылыстар жасауға мүмкіндік беретіндігіне байланысты "carver" деген атаумен кеңінен танылды. 2000 жылдардың басында бұл атау қайтадан "пішінделген шаңғы" деп өзгерді, өйткені бұл дизайн шаңғының әртүрлі түрлеріне қолданылды және параболалық пішіннің белгілі бір деңгейі жаттығу шаңғыларынан бастап тау шаңғысына дейін барлығына әмбебап болды.

Вариациялар

Шаңғының әр түрі әр түрлі қисыққа ие. Қисық бұрылыстары күшті шаңғылар жылдам және өткір бұрылыстар жасап, кішкентай бұрылу радиусына ие болады. Мысалы, әлем кубогының слалом шаңғысының ұшы өте кең (шамамен 120 мм), белі тар (шамамен 60 мм) және құйрығы кең (ұшынан сәл тар) болады. Осы шаңғының ерекше пішіні сырғанамай, өте жылдам бұрылыстар жасауға мүмкіндік береді (радиус 11-14 м). Көзге көрінетін қисықтың кемшілігі – шаңғы жоғары жылдамдықтарда тұрақсыз болып, қысқа, жылдам бұрылыстарға бейімделеді. Сонымен қатар, күшті қисыққа ие шаңғылар дөңгелекті жолдарда (могулдарда) нашар жұмыс істейді. Көптеген шаңғыларда орташа деңгейде қисық болады. Бұл жоғары жылдамдықтарда да тұрақтылықты сақтай отырып, лайықты жылдамдықпен бұрылуға мүмкіндік береді (көптеген шаңғыларда радиус шамамен 17 м). Тағы бір мүмкіндік – өте аз қисық. Бұл көбінесе гигант слалом шаңғыларында және жарыс деңгейіндегі дөңгелек жол шаңғыларында кездеседі. Түзу қисық шаңғыларға ұзақ, жылдам және өте тұрақты бұрылыстар жасауға мүмкіндік береді (гигант слалом үшін радиус шамамен 30 м, ал көптеген дөңгелек жол шаңғылары үшін одан да көп). Дөңгелек жол шаңғыларының тар ені, түзу қисығы және жеңіл салмағы шаңғыны дөңгелектің тар ойыстарында маневрлеуге мүмкіндік береді. Секіру шаңғылары өте кең және жақтары дерлік параллель болады, себебі шаңғышы жылдам және түзу траекторияны сақтауға, бұрылмауға көбірек мән береді. Ұнтақ қарға арналған конструкциялар кеңінен танымал бола бастағандықтан, кейбір ерекше қисықтар пайда болуда. Мысалы, K2 Pontoon шаңғысының ең кең бөлігі – ұшы. Содан кейін ол құйрығына қарай біртіндеп тар алады. Сондай-ақ, Volant Spatula және Goode Scoop сияқты шаңғыларда кері қисық бар. Кері қисықта ұшы мен құйрығы қалыпты өлшемде болады, бірақ шаңғының белі өте кеңейеді, нәтижесінде овал пішінге ие болады. Бұл конструкциялар өте терең ұнтақ қарда максималды жүзуге мүмкіндік береді деп есептеледі, бірақ қатты қарда тиімсіз. Дегенмен, көптеген адамдар ұнтақ қарда да дәстүрлі қисықтарды ұнатады.