Жан Батист де Ла Кюрн де Сент-Палай: Француз тарихшысы және ғалымы

Кіріспе

Француз академигі (1697–1781)

Жан Батист де Ла Курн де Сент-Палае (1697 жылдың маусымы – 1781 жылдың 1 наурызы) – француз тарихшысы, классицист, филолог және лексикограф.

Өмірбаян

Ежелгі әулеттен шыққан оның әкесі Эдме Орлеан герцогының жатақханасының жеке кеңесшісі, Людовик XIV-нің інісі (Жан Батист бір кезде Орлеан регенті тұсында осы лауазымды атқарған) және кейіннен Оксердегі тұз қоймасының (габель) қабылдаушысы болды. Ла Курн де Сент-Палае денсаулығының нашарлығына байланысты классикалық білімін 15 жасында ғана бастады, бірақ ол оқуға соншалық құлшыныспен берілді және оқуда үлкен жетістіктерге қол жеткізді, оның беделі (әлі ештеңе жарияламаған болатын) оны 1724 жылы, небәрі 27 жасында, Жазулар және әдебиет академиясының мүшесі етіп сайлады. Сол жылы ол ортағасырлық жылнамаларды зерттеуге кірісті, бұл оны рыцарлықтың тарихын зерттеуге алып келді. Содан кейін ол бір жыл (1725) король Станиславтың сарайында осы ханзада мен француз сарайы арасындағы хат алмасуын басқарды. Польшада болғаннан кейін ол Ливий мен Дионисий Галикарнасскийдің екі үзіндісі туралы естелік жазды (1727) және Рим тарихына қатысты көптеген естеліктер жазды, содан кейін француз тарихын зерттеуге көшті. Осыдан кейін ол өзінің бар күшін Францияның тілі мен институттарының тарихына қатысты қолжазбаларды іздеуге және қалпына келтіруге арнады. Ол "Галия және Франция тарихшылары" (редакторы Мартин Буке), Рауль Глабер, Хельго, Людовик VII-нің істері, Мориньи жылнамасы, Ригор және оның жалғастырушысы, Уильям ле Бретон, Сент-Денис монахы, Жан де Венетт, Фруассар және Жувенсельдің ортағасырлық жылнамаларын зерттеуге кірісті. Ол ағасымен бірге Италияға екі рет сапар шекті, алғашқысы 1739-1740 жылдары, олардың отандасы Шарль де Броссемен бірге болды, ол екі бауырластың, әсіресе Жан Батистің, күлкілі оқиғаларын көп айтты, оны ол "сары Сент-Палае" деп атады! Осы сапардан оралғаннан кейін ол сенатор Фиорентинидің үйінде Жан де Жуанвильдің қолжазбаларының бірін көрді, бұл естелік авторының мәтіні тарихында жақсы танымал. Ол қолжазба 1741 жылы корольге сатып алынып, қазірге дейін Ұлттық кітапханада сақтаулы. Екінші саяхатынан кейін (1749) Лакурн де Броссеге "Le Goût dans les arts" (1751) атты хат жариялады. Онда ол тек қолжазбаларға ғана емес, сонымен қатар өнер туындыларын көріп, оларға қызығушылық танытқанын көрсетті. Ол сондай-ақ 4000 жарияланбаған немесе аз танымал көздер туралы есеп берді, прованс тілін үйренді және өзінің көптеген қолжазбаларын 23 томдық жинаққа біріктірді. Ол Франциядағы бірнеше әдеби қоймаларға қызығушылық танытты. Соңында ол 4000-нан астам қолжазбалардың тұжырымдамаларын және ең құнды құжаттардың көшірмелерін жинады. Оның жылнамашылар мен романшылар туралы зерттеулері оны рыцарлықты түсіндіруге (сонымен қатар трубадурлар тарихын қосуға), француз ежелгіліктерінің сөздігін жасауға және француз тілінің нұсқаларының толық сөздігін жазуға итермеледі. 1758 жылы Ла Курн де Сент-Палае Француз академиясының мүшесі болып сайланды (ол сонымен қатар Дижон және Нанси академияларының және Accademia della Crusca-ның корреспондент мүшесі болды) және 1759 жылы ол өзінің "Mémoires sur l'ancienne chevalerie, considérée comme un établissement politique et militaire" еңбегінің бірінші басылымын жариялады, өкінішке орай, ол оған тек көркем шығармалар мен көне әңгімелерді ғана көз алды, ал "әдепті" мінез-құлықпен тез бұзылған мекеменің асыл жақтарын көрсетуге болатын қаһармандық өлеңдерді елемеді; екінші басылым оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрді (3 том, 1781, 3-басылым, 1826). Ол Эсташ Дешамның шығармаларының басылымын дайындады, ол жарияланбады, сондай-ақ француз ежелгілігі мен орта ғасырдағы француз тіліне қатысты ерте авторлардың жүзден астам томдық үзінділерін жинады. 1756 жылы Сент-Палае өзінің "Projet d’un glossaire françois" жобасын жариялады, ол осы уақытқа дейін қажырлы жинаған материалдардан көне француз тілінің тарихи сөздігін жасау жоспары болды. Антуан Гируа, Луи Жорж Удард Феудрикс де Бреквиньи және Жорж Жан Муше көп жылдар бойы көмектескеніне қарамастан, оның "Glossaire françois" 1781 жылы қайтыс болған кезде аяқталмады. Бірнеше жылдан кейін Муше ақыры "Glossaire françois" жариялауды бастады, бірақ 1-томды толық басып шығармай тұрып, Француз революциясы оған кедергі келтірді. Леопольд Фаврдің 1875 жылы "Сен-Палае, Гируа, Бреквиньи және Муше" қолжазбаларын "Dictionnaire historique de l’ancien langage françois" деп жариялау үшін жинақтауына дейін тағы бірнеше онжылдықтар өтті. Бұдан кейін басқа басылымдар жарық көрген жоқ. 1764 жылы оның қолжазбаларының жинағы үкімет тарапынан сатып алынып, ол қайтыс болғаннан кейін король кітапханасына орналастырылды; олар әлі де сол жерде (Моро фондында) сақтаулы, кейбіреулері алмасу үшін Польми маркизіне берілді, кейінірек олар Арсенал кітапханасына қойылды. Лакурн де Сент-Палае 1771 жылы жұмысын тоқтатты; оның егіз бауырының өлімі оған ауыр соққы болды, ол естен шығу ауруына шалдықты және 1 наурыз 1781 жылы қайтыс болды.

From an ancient family, his father Edme had been gentleman of the bedchamber to the Duke of Orléans, brother of Louis XIV (a position Jean Baptiste held for a time under the regent Orléans) and then receiver of the greniers à sel (salt granary tax, or gabelle) in Auxerre. La Curne de Sainte Palaye's health was delicate and so he only began his classical studies aged 15, but he read with such enthusiasm and studied so successfully that his reputation alone (he had not yet published anything) got him elected as a member of the Académie des inscriptions et belles lettres in 1724, aged only 27. That same year he took on a study of the medieval chroniclers, which led him to research into the origins of chivalry. He then spent one year (1725) at the court of king Stanislas, in charge of the correspondence between this prince and the French court. After his Polish stay he wrote a mémoire on two passages from Livy and Dionysius of Halicarnassus (1727) and numerous other memoirs on Roman history, before moving to work on French history. From then on he almost exclusively devoted himself to the study and recovery of manuscripts relating to the history of France's language and institutions. He began a series of studies on the chroniclers of the Middle Ages for the Historiens des Gaules et de la France (edited by Martin Bouquet), Raoul Glaber, Helgaud, the Gesta of Louis VII, the chronicle of Morigny, Rigord and his continuator, William le Breton, the monk of St. Denis, Jean de Venette, Froissart and the Jouvencel. He made two journeys into Italy with his brother, the first in 1739–40, accompanied by their compatriot Charles de Brosses, who related many humorous anecdotes about the two brothers, particularly about Jean Baptiste, whom he called "the bilious Sainte Palaye!" On returning from this tour he saw one of Jean de Joinville's manuscripts at the house of the senator Fiorentini, well known in the history of the text of this pleasing memorialist. The manuscript was bought for the king in 1741 and is still at the Bibliothèque nationale. After the second journey (1749) Lacurne published a letter to de Brosses, on Le Goût dans les arts (1751). In this he showed that he was not only attracted by manuscripts, but that he could see and admire works of art. While there he also reported on 4,000 unpublished or little known sources, taught himself Provençal and formed his vast number of manuscripts into a collection of 23 folio volumes. He was interested in several literary deposits in France. Finally he gathered more than 4,000 summaries of manuscripts and copies of the most precious documents together. His research on the chroniclers and romanciers led him to embark on a vast, three pronged endeavor – to explain chivalry (adding a history of the troubadours as he went), to compose a dictionary of French antiquities, and to write a full glossary of variants of the French language. In 1758 La Curne de Sainte Palaye was elected a member of the Académie française (he was also in the academies in Dijon and Nancy and a corresponding member of the Accademia della Crusca) and in 1759 he published the first edition of his Mémoires sur l'ancienne chevalerie, considérée comme un établissement politique et militaire, for which unfortunately he only used works of fiction and ancient stories as sources, neglecting the heroic poems which would have shown him the nobler aspects of an institution so soon corrupted by "courteous" manners; a second edition appeared at the time of his death (3 vols. 1781, 3rd ed. 1826). He prepared an edition of the works of Eustache Deschamps, which was never published, and also made a collection of more than a hundred volumes of extracts from early authors relating to French antiquities and the French language of the Middle Ages. In 1756, Sainte Palaye published his Projet d’un glossaire françois, a plan for constructing an historical glossary of Old French from the materials he had been so diligently collecting. Despite the assistance of Antoine Guiroy, Louis Georges Oudard Feudrix de Bréquigny, and Georges Jean Mouchet over many years, his Glossaire françois remained unfinished at his death in 1781. A few years later, Mouchet finally began to publish the Glossaire françois, but the French Revolution interrupted before the 1st volume was completely printed. Further decades passed before Léopold Favre at last assembled the manuscripts prepared by Saint Palaye, Guiroy, Bréquigny, and Mouchet for publication as the Dictionnaire historique de l’ancien langage françois in 1875. No further editions have appeared. In 1764 a collection of his manuscripts was bought by the government and after his death were placed in the king's library; they are still there (in the fonds Moreau), with the exception of some which were given to the marquess of Paulmy in exchange, and were later placed in the Bibliothèque de l'Arsenal. Lacurne de Sainte Palaye ceased work about 1771; the death of his twin brother was greatly felt by him, he suffered dementia, and died on 1 March 1781.

Сыни қабылдау

Оның өмірі осы Академия үшін Шамфортпен, ал Жазулар Академиясы үшін Дюпюймен жазылған; екі еңбектің де құны жоқ. Дегенмен, Лакурнның өмірбаянымен, оның жарияланған және қолжазба күйіндегі еңбектерінің тізімімен Луи Фаврдың (1875–1882) "Dictionnaire historique de l'ancien langage françoise, ou glossaire de la langue françoise depuis son origine jusqu'au siècle de Louis XIV" атты еңбегінің он және соңғы томының басында танысыңыз. Сондай-ақ, Лионель Госсманның "Ортағасырлық дәуір және ағартушылықтың идеологиялары: Ла Керн де Сент-Палайдың әлемі мен еңбегі" (Johns Hopkins Press, Балтимор, 1968) кітабына да жүгініңіз.